रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
এই অধ্যায়ত পৰমেশ্বৰ ৰুদ্ৰ-শিৱে বিষ্ণুক জগত-প্ৰশাসন আৰু ভক্তিধৰ্ম সম্পৰ্কে বিধান দিয়ে। তেওঁ আদেশ কৰে যে বিষ্ণু সকলো লোকত সন্মানিত আৰু পূজ্য হৈ থাকিব, আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্ট জগতত দুখ বৃদ্ধি পালে দৃঢ়ভাৱে কাৰ্য কৰি সমষ্টিগত ক্লেশ নিবারণ কৰিব। দুষ্কৰ কৰ্ম আৰু প্ৰবল শত্রু দমনত শিৱে সহায়ৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে; ধৰ্মকীৰ্তি বিস্তাৰ আৰু জীৱতৰণৰ বাবে বিষ্ণুক বিভিন্ন অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। মুখ্য তত্ত্ব—ৰুদ্ৰ আৰু হৰি পৰস্পৰ ধ্যানযোগ্য, আৰু তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰকৃত ভেদ নাই; তত্ত্বত, বৰদানত আৰু লীলাতো একত্বই সত্য। বিষ্ণুক নিন্দা কৰা ৰুদ্ৰভক্তে পুণ্য হেৰুৱাই শিৱাজ্ঞাৰে নৰকপাতে পতিত হয়; বিষ্ণু ভোগ-মোক্ষদাতা, ভক্তসকলে পূজা কৰিবলগীয়া, আৰু ধৰ্মৰক্ষাত নিগ্ৰহ-অনুগ্ৰহ দুয়ো কৰে।
Shlokas
Verse 1
परमेश्वर उवाच । अन्यच्छृणु हरे विष्णो शासनं मम सुव्रत । सदा सर्वेषु लोकेषु मान्यः पूज्यो भविष्यसि
পৰমেশ্বৰে ক’লে—হে হৰি, হে বিষ্ণু, হে সুৱ্ৰত! মোৰ আন এটা আদেশ শুনা। তুমি সদায় সকলো লোকতে মান্য আৰু পূজ্য হ’বা।
Verse 2
ब्रह्मणा निर्मिते लोके यदा दुखं प्रजायते । तदा त्वं सर्वदुःखानां नाशाय तत्परो भव
ব্ৰহ্মাই নিৰ্মিত লোকত যেতিয়া দুখ জন্মে, তেতিয়া তুমি সকলো দুখৰ নাশৰ বাবে সম্পূৰ্ণ তৎপৰ হোৱা।
Verse 3
सहायं ते करिष्यामि सर्वकार्ये च दुस्सहे । तव शत्रून्हनिष्यामि दुस्साध्यान्परमोत्कटान्
মই তোমাৰ সহায় হ’ম—সকলো কাৰ্যত, সেয়া যিমানেই দুঃসহ হওক। অতি প্ৰবল আৰু দুৰ্জয় তোমাৰ শত্রুবোৰক মই বিনাশ কৰিম।
Verse 4
विविधानवतारांश्च गृहीत्वा कीर्तिमुत्तमाम् । विस्तारय हरे लोके तारणाय परो भव
বিভিন্ন অৱতাৰ ধাৰণ কৰি আৰু উত্তম কীৰ্তি গ্ৰহণ কৰি, হে হৰি, তাক লোকত বিস্তাৰ কৰা; জীৱসমূহৰ তৰণাৰ্থে পৰমভাৱে তৎপৰ হোৱা।
Verse 5
गुणरूपो ह्ययं रुद्रो ह्यनेन वपुषा सदा । कार्यं करिष्ये लोकानां तवाशक्यं न संशयः
এই ৰুদ্ৰ নিশ্চয়েই গুণস্বৰূপ; আৰু এই ৰূপে তেওঁ সদায় লোকসমূহৰ কাৰ্য সম্পন্ন কৰিব। তোমাৰ বাবে যি অশক্য, সেয়া অশক্য হৈ নাথাকিব—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 6
रुद्रध्येयो भवांश्चैव भवद्ध्येयो हरस्तथा । युवयोरन्तरन्नैव तव रुद्रस्य किंचन
তুমি ৰুদ্ৰৰূপে ধ্যানযোগ্য, আৰু হৰো তোমাৰেই ৰূপে ধ্যানযোগ্য। তোমালোক দুয়োৰ মাজত সঁচাকৈ কোনো ভেদ নাই; কিয়নো তুমি স্বয়ং ৰুদ্ৰ।
Verse 7
वस्तुतश्चापि चैकत्वं वरतोऽपि तथैव च । लीलयापि महाविष्णो सत्यं सत्यं न संशयः
হে মহাবিষ্ণু, শিৱৰ সৈতে তোমাৰ একত্ব তত্ত্বতঃ সত্য, বৰদানে সত্য, আৰু দিৱ্য লীলাৰূপেও সত্য। ই সত্যই সত্য; কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 8
रुद्रभक्तो नरो यस्तु तव निंदां करिष्यति । तस्य पुण्यं च निखिलं द्रुतं भस्म भविष्यति
কিন্তু ৰুদ্ৰভক্ত কোনো মানুহে যদি তোমাৰ নিন্দা কৰে, তেন্তে তাৰ সকলো সঞ্চিত পুণ্য অতি শীঘ্ৰে ভস্ম হৈ যাব।
Verse 9
नरके पतनं तस्य त्वद्द्वेषात्पुरुषोत्तम । मदाज्ञया भवेद्विष्णो सत्यं सत्यं न संशयः
হে পুৰুষোত্তম (বিষ্ণু), তোমাৰ প্ৰতি দ্বেষৰ বাবে সি নৰকত পতিত হ’ব। হে বিষ্ণু, মোৰ আজ্ঞাতেই সেয়া হ’ব—সত্য, সত্য; কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 10
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने परम शिवतत्त्ववर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় অংশ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ প্ৰথম খণ্ড, সৃষ্টিউপাখ্যানত ‘পৰম শিৱতত্ত্ববৰ্ণন’ নামৰ দশম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 11
इत्युक्त्वा मां च धातारं हस्ते धृत्वा स्वयं हरिम् । कथयामास दुःखेषु सहायो भव सर्वदा
এইদৰে কৈ তেওঁ মোৰ আৰু ধাতা (ব্ৰহ্মা)-ৰ হাত ধৰি, স্বয়ং হৰি (বিষ্ণু)-ক ক’লে—“দুখৰ সময়ত সদায় সহায় হওক।”
Verse 12
सर्वाध्यक्षश्च सर्वेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । भव त्वं सर्वथा श्रेष्ठस्सर्वकामप्रसाधकः
তুমি সকলো জীৱৰ ওপৰত সৰ্বাধ্যক্ষ হওঁক, ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাৰ দাতা হওঁক। সৰ্বথা শ্ৰেষ্ঠ হৈ সকলো ধৰ্মোচিত কামনা সিদ্ধ কৰা।
Verse 13
सर्वेषां प्राणरूपश्च भव त्वं च ममाज्ञया । संकटे भजनीयो हि स रुद्रो मत्तनुर्हरे
মোৰ আজ্ঞাৰে তুমি সকলো জীৱৰ প্ৰাণ-স্বৰূপ হোৱা। হে হৰি! সংকটত মোৰ দেহ-প্ৰকট সেই ৰুদ্ৰেই উপাস্য।
Verse 14
त्वां यस्समाश्रितो नूनं मामेव स समाश्रितः । अंतरं यश्च जानाति निरये पतति ध्रुवम्
যি নিশ্চিতভাৱে তোমাৰ শৰণ লয়, সি মোৰেই শৰণ লয়। আৰু যি তোমাৰ আৰু মোৰ মাজত ভেদ জানে, সি নিশ্চয় নৰকত পতিত হয়।
Verse 15
आयुर्बलं शृणुष्वाद्य त्रिदेवानां विशेषतः । संदेहोऽत्र न कर्त्तव्यो ब्रह्मविष्णु हरात्मनाम्
এতিয়া বিশেষকৈ ত্ৰিদেৱৰ আয়ু আৰু বল শুনা। যিসকলৰ আত্মতত্ত্ব ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু হৰ (শিৱ), তেওঁলোকৰ বিষয়ে ইয়াত কোনো সন্দেহ নকৰিবা।
Verse 16
चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । रात्रिश्च तावती तस्य मानमेतत्क्रमेण ह
চাৰি যুগৰ সহস্ৰ সমষ্টি ব্ৰহ্মাৰ এক দিন বুলি কোৱা হয়; আৰু তেনেই পৰিমাণৰ তেওঁৰ ৰাতিও। এইদৰে ক্ৰমে কালের মান বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 17
तेषां त्रिंशद्दिनेर्मासो द्वादशैस्तैश्च वत्सरः । शतवर्षप्रमाणेन ब्रह्मायुः परिकीर्तितम्
তেওঁলোকৰ তেনে ত্ৰিশ দিনত এক মাহ, আৰু তেনে বাৰ মাহত এক বছৰ। তেনে শত বছৰৰ পৰিমাপে ব্ৰহ্মাৰ আয়ু ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 18
ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते । सोऽपि वर्षशतं यावदात्ममानेन जीवति
ব্ৰহ্মাৰ এক বছৰৰ পৰিমাণক বৈষ্ণৱৰ এক দিন বুলি কোৱা হয়। আৰু বিষ্ণুও নিজৰ কালমান অনুসাৰে তেনে একশ বছৰ পৰ্যন্ত জীৱিত থাকে।
Verse 19
वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं रौद्रं भवेद्ध्रुवम् । हरो वर्षशते याते नररूपेण संस्थितः
কিন্তু বৈষ্ণৱৰ এক বছৰে নিশ্চিতভাৱে এক ৰৌদ্ৰ-দিন নিৰ্ণীত হয়। একশ বছৰ পাৰ হ’লে হৰ (শিৱ) নৰৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Verse 20
यावदुच्छ्वसितं वक्त्रे सदाशिवसमुद्भवम् । पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत्
যিমান সময় সদাশিৱ-সমুদ্ভৱ উচ্ছ্বাস মুখত উদিত হয়, তাৰ পাছত সি শক্তিলৈ গতি কৰে; আৰু নিশ্বাস ওলোৱা পৰ্যন্ত সি চলি থাকে।
Verse 21
निःश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम् । ब्रह्मविष्णुहराणां च गंधर्वोरगरक्षसाम्
সকলো দেহধাৰীৰ নিশ্বাস-উচ্ছ্বাস, আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু হৰ (শিৱ) ৰো; লগতে গন্ধৰ্ব, উৰগ (নাগ) আৰু ৰাক্ষসসকলৰো—(সকলো পৰমেশ্বৰৰ আজ্ঞাশক্তিতেই চলি থাকে)।
Verse 22
एकविंशसहस्राणि शतैः षड्भिश्शतानि च । अहोरात्राणि चोक्तानि प्रमाणं सुरसत्तमौ
হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, প্ৰমাণ এইদৰে কোৱা হৈছে—একুশ হাজাৰ আৰু ছয়শ অহোৰাত্ৰ (দিন-ৰাতি) চক্ৰ।
Verse 23
षड्भिच्छवासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तितम् । घटी षष्टि पलाः प्रोक्ता सा षष्ट्या च दिनं निशा
ছয় শ্বাস-নিশ্বাসে এক ‘পল’ গণ্য হয়। ষাঠি পলে এক ‘ঘটি’ কোৱা হয়; আৰু ষাঠি ঘটিত দিন আৰু নিশা গঠিত হয়॥
Verse 24
निश्वासोच्छ्वासितानां च परिसंख्या न विद्यते । सदाशिवसमुत्थानमेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः
নিশ্বাস-উচ্ছ্বাসৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট গণনা নাই। ইয়াৰ পৰাই সদাশিৱৰ সমুত্থান; সেয়ে তেওঁ ‘অক্ষয়’ বুলি স্মৃত॥
Verse 25
इत्थं रूपं त्वया तावद्रक्षणीयं ममाज्ञया । तावत्सृष्टेश्च कार्यं वै कर्तव्यं विविधैर्गुणैः
এইদৰে মোৰ আজ্ঞাৰে এতিয়াৰ বাবে তুমি এই ৰূপটো ৰক্ষা কৰা। তেতিয়ালৈ সৃষ্টিৰ কাৰ্যও নিশ্চয় নানাবিধ গুণেৰে সংযুক্ত কৰি সম্পন্ন কৰিব লাগিব।
Verse 26
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च भगवान्हरिः । प्रणिपत्य च विश्वेशं प्राह मंदतरं वशी
ব্ৰহ্মাই ক’লে—শম্ভুৰ বচন এইদৰে শুনি, মই আৰু ভগৱান হৰিয়ে বিশ্বেশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলোঁ। তাৰপিছত সেই সংযমী (হৰি) অতি মৃদু স্বৰে ক’লে।
Verse 27
विष्णुरुवाच । शंकर श्रूयतामेतत्कृपासिंधो जगत्पते । सर्वमेतत्करिष्यामि भवदाज्ञावशानुगः
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে শংকৰ, হে কৃপাসিন্ধু, হে জগত্পতে, এই কথা শুনা। আপোনাৰ আজ্ঞাৰ অধীন হৈ মই এই সকলো নিশ্চয় সম্পন্ন কৰিম।
Verse 28
मम ध्येयस्सदा त्वं च भविष्यसि न चान्यथा । भवतस्सर्वसामर्थ्यं लब्धं चैव पुरा मया
তুমিয়েই সদায় মোৰ ধ্যানৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য হ’বা, অন্যথা নহয়। আৰু তোমাৰ পৰাই মই আগতেই সকলো সামৰ্থ্য আৰু শক্তি লাভ কৰিছোঁ।
Verse 29
क्षणमात्रमपि स्वामिंस्तव ध्यानं परं मम । चेतसो दूरतो नैव निर्गच्छतु कदाचन
হে স্বামী! ক্ষণমাত্ৰৰ বাবেও আপোনাৰ পৰম ধ্যান—মোৰ সৰ্বোচ্চ আশ্ৰয়—মোৰ চিত্তৰ পৰা কেতিয়াও দূৰ নহওক।
Verse 30
मम भक्तश्च यः स्वामिंस्तव निंदा करिष्यति । तस्य वै निरये वासं प्रयच्छ नियतं ध्रुवम्
হে স্বামী! যি কোনোবাই (নিজকে) মোৰ ভক্ত বুলি কৈও আপোনাৰ নিন্দা কৰে, তাক নিশ্চিতভাৱে নৰকত স্থিৰ বাসস্থান দিয়া।
Verse 31
त्वद्भक्तो यो भवेत्स्वामिन्मम प्रियतरो हि सः । एवं वै यो विजानाति तस्य मुक्तिर्न दुर्लभा
হে স্বামী! যি আপোনাৰ ভক্ত হয়, সেয়েই মোৰ অতি প্ৰিয়। এই তত্ত্ব যি জানে, তাৰ বাবে মুক্তি দুৰ্লভ নহয়।
Verse 32
महिमा च मदीयोद्य वर्द्धितो भवता ध्रुवम् । कदाचिदगुणश्चैव जायते क्षम्यतामिति
নিশ্চয় আজ আপোনাৰ দ্বাৰা মোৰ মহিমা বৃদ্ধি পাইছে। তথাপি কেতিয়াবা কোনো দোষ ঘটে—দয়া কৰি ক্ষমা কৰিব।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । तदा शंभुस्तदीयं हि श्रुत्वा वचनमुत्तमम् । उवाच विष्णुं सुप्रीत्या क्षम्या तेऽगुणता मया
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তেতিয়া শম্ভুৱে তেওঁৰ সেই উত্তম বাক্য শুনি, গভীৰ প্ৰীতিয়ে বিষ্ণুক ক’লে—“মোৰ দ্বাৰা যদি কোনো অবিবেক বা ত্ৰুটি হৈ থাকে, ক্ষমা কৰিবা।”
Verse 34
एवमुक्त्वा हरिं नौ स कराभ्यां परमेश्वरः । पस्पर्श सकलांगेषु कृपया तु कृपानिधिः
এইদৰে কৈ কৰুণানিধি পৰমেশ্বৰে দুয়ো হাতে কৃপাবশে হৰিৰ সৰ্বাঙ্গ স্পৰ্শ কৰিলে।
Verse 35
आदिश्य विविधान्धर्मान्सर्वदुःखहरो हरः । ददौ वराननेकांश्चावयोर्हितचिकीर्षया
সৰ্বদুঃখহৰ হৰে বিভিন্ন ধৰ্মৰ উপদেশ দি, আমাৰ দুয়োৰে হিত সাধনৰ ইচ্ছাৰে বহু বৰ দান কৰিলে।
Verse 36
ततस्स भगवाञ्छंभुः कृपया भक्तवत्सलः । दृष्टया संपश्यतो शीघ्रं तत्रैवांतरधीयतः
তাৰ পাছত কৃপাবশে ভক্তৱৎসল ভগৱান শম্ভু, তেওঁলোকে চাই থাকোঁতেই সেই ঠাইতে শীঘ্ৰে অন্তৰ্ধান কৰিলে।
Verse 37
तदा प्रकृति लोकेऽस्मिंल्लिंगपूजाविधिः स्मृतः । लिंगे प्रतिष्ठितश्शंभुर्भुक्तिमुक्तिप्रदायकः
তেতিয়া এই প্ৰকৃতি-লোকে লিঙ্গপূজাৰ বিধি স্থাপিত হ’ল; লিঙ্গত প্ৰতিষ্ঠিত শম্ভুৱে ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰে।
Verse 38
लिंगवेदिर्महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः । लयनाल्लिंगमित्युक्तं तत्रैव निखिलं जगत्
লিঙ্গবেদী মহাদেৱী (শক্তি), আৰু লিঙ্গ সাক্ষাৎ মহেশ্বৰ। লয়ৰ স্থান হোৱাৰ বাবে একে ‘লিঙ্গ’ বোলা হয়; সেই তত্ত্বতেই সমগ্ৰ জগত নিহিত আৰু লীন।
Verse 39
यस्तु लैंगं पठेन्नित्यमाख्यानं लिंगसन्निधौ । षण्मासाच्छिवरूपो वै नात्र कार्या विचारणा
যি লিঙ্গৰ সন্নিধানত লিঙ্গ-আখ্যাণ নিত্য পাঠ কৰে, সি ছয় মাহৰ ভিতৰত নিশ্চয়েই শিৱস্বরূপ হয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 40
यस्तु लिंगसमीपे तु कार्यं किंचित्करोति च । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोमि महामुने
হে মহামুনি! শিৱলিঙ্গৰ ওচৰত যি কোনো সৰু কামো—সেৱা, অৰ্পণ বা ধৰ্মকৰ্ম—কৰে, তাৰ পুণ্যফল মই সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰোঁ।
Frequently Asked Questions
A directive discourse: Śiva formally commissions Viṣṇu to intervene when suffering arises in Brahmā’s created world, promising assistance and directing Viṣṇu to take multiple avatāras for protection and deliverance.
The chapter encodes a non-separative theology: Rudra and Hari are mutually dhyeya and essentially one (aikatva), while cosmic functions operate through divine command—uniting metaphysics (oneness) with praxis (role-based action).
Multiple avatāras of Viṣṇu are foregrounded as deliberate manifestations adopted for loka-tāraṇa (deliverance of beings) and for restoring order when duḥkha proliferates in the created cosmos.