शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
এই অধ্যায়ত শব্দ/নাদক ব্ৰহ্ম-শিৱৰ প্ৰকাশক ৰূপ হিচাপে তাত্ত্বিকভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাই কয়—দীনজনৰ প্ৰতি কৰুণাশীল আৰু অহংকাৰনাশক শম্ভু, দেৱসকলৰ দৰ্শন-আকাংক্ষাৰ প্ৰসঙ্গত সঁহাৰি দিয়ে। তেতিয়া স্পষ্ট আৰু দীঘল (প্লুত) ‘ওঁ’ নাদ উদ্ভৱ হয়। বিষ্ণুৱে ধ্যানমগ্ন হৈ সেই মহাধ্বনিৰ উৎস অনুসন্ধান কৰে আৰু লিঙ্গৰ সৈতে সম্পৰ্কিতভাৱে ওঁকাৰৰ অকাৰ, উকাৰ, মকাৰ আৰু অন্ত্য নাদ দৰ্শন কৰে। সূৰ্যমণ্ডল, অগ্নিতেজ, চন্দ্ৰশীতল জ্যোতি আৰু স্ফটিকশুদ্ধিৰ দীপ্ত উপমাৰে বৰ্ণ-দিশা আৰু তত্ত্বস্তৰ দেখুওৱা হৈছে। শেষত তুৰীয়াতীত, নিৰ্মল, নিষ্কল, নিৰ্ঘাত পৰতত্ত্ব—অদ্বৈত, শূন্যসদৃশ, বাহ্য-অন্তৰ ভেদাতীত, তথাপি উভয়ৰ আধাৰ—বুলি প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं तयोर्मुनिश्रेष्ठ दर्शनं कांक्षमाणयोः । विगर्वयोश्च सुरयोः सदा नौ स्थितयोर्मुने
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, সেই দুজন দেৱতা দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাত আৰু গৰ্বে উচ্ছ্বসিত হৈ থাকোঁতে, হে মুনি, আমি তাত সদায় অৱস্থিত আছিলোঁ।
Verse 2
दयालुरभवच्छंभुर्दीनानां प्रतिपालकः । गर्विणां गर्वहर्ता च सवेषां प्रभुरव्ययः
শম্ভু দয়ালু আছিল—দীনজনৰ প্ৰতিপালক; গৰ্বিষ্ঠৰ গৰ্ব হৰণকাৰী; আৰু সকলোৰে অব্যয় প্ৰভু।
Verse 3
तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः । ओमोमिति सुरश्रेष्ठात्सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः
তেতিয়া তাত শব্দস্বভাৱ নাদ উদ্ভৱ হ’ল। দেৱশ্ৰেষ্ঠৰ পৰা ‘ওঁ, ওঁ’ এই অক্ষৰ স্পষ্টকৈ, দীঘল অনুনাদে প্ৰকাশ পালে।
Verse 4
किमिदं त्विति संचिंत्य मया तिष्ठन्महास्वनः । विष्णुस्सर्वसुराराध्यो निर्वैरस्तुष्टचेतसा
“ইয়া কি?” বুলি চিন্তা কৰি মই তাতে স্থিৰ হৈ ৰ’লোঁ; সেই মহাধ্বনি অবিৰত বাজি থাকিল। সকলো দেৱে আৰাধ্য বিষ্ণু বৈৰশূন্য, তৃপ্ত আৰু শান্তচিত্তে অৱস্থিত আছিল।
Verse 5
लिंगस्य दक्षिणे भागे तथापश्यत्सनातनम् । आद्यं वर्णमकाराख्यमुकारं चोत्तरं ततः
তাৰ পাছত তেওঁ লিঙ্গৰ দক্ষিণ ভাগত সনাতন তত্ত্ব দেখিলে—প্ৰথমে ‘অ’ নামে আদ্য অক্ষৰ, আৰু তাৰ ওপৰত পাছত ‘উ’ অক্ষৰ।
Verse 6
मकारं मध्यतश्चैव नादमंतेऽस्य चोमिति । सूर्यमंडलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे
‘ম’ অক্ষৰক মধ্যত অৱস্থিত বুলি ধ্যান কৰিব, আৰু শেষত তাৰ সূক্ষ্ম নাদ—এইদৰে ‘ওঁ’। সূৰ্যমণ্ডলৰ দৰে দীপ্ত দেখি, আদ্য অক্ষৰক সোঁ (দক্ষিণ) ফালে স্থাপন কৰিব।
Verse 7
उत्तरे पावकप्रख्यमुकारमृषि सत्तम । शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं तस्य मध्यतः
হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠ! উত্তৰ ভাগত অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত ‘উ’ অক্ষৰ আছে; আৰু তাৰ মাজত শীতাংশু (চন্দ্ৰ) মণ্ডলৰ দৰে জ্যোতিষ্মান ‘ম’ অক্ষৰ আছে।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शब्दब्रह्मतनुवर्णनो नामाष्टमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ প্ৰথম খণ্ডৰ সৃষ্ট্যুপাখ্যানত ‘শব্দব্ৰহ্ম-তনুবৰ্ণন’ নামৰ অষ্টম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 9
निर्द्वंद्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यंतरवर्जितम् । स बाह्यभ्यंतरे चैव बाह्याभ्यंतरसंस्थितम्
তেওঁ দ্বন্দ্বৰহিত, একমাত্ৰ, অবৰ্ণনীয় ‘শূন্য’সদৃশ, বাহ্য-অন্তৰ ভেদবর্জিত; তথাপি সেই প্ৰভু বাহিৰে আৰু ভিতৰে উভয়তে স্থিত, উভয়তে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 10
आदिमध्यांतरहितमानंदस्यापिकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्मपरायणम्
তেওঁ আদি, মধ্য আৰু অন্তৰহিত; আনন্দৰো কাৰণ তেওঁ। তেওঁ সত্যস্বরূপ—আনন্দ, অমৃত, পৰম ব্ৰহ্ম; সেই পৰাত্পৰ তত্ত্ব (শিৱ)তেই পৰম আশ্ৰয়।
Verse 11
कुत एवात्र संभूतः परीक्षावोऽग्निसंभवम् । अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
ইয়াত এই অগ্নিজাত পৰীক্ষা ক’ৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ল? সেই অতুলনীয় অগ্নিস্তম্ভ পৰীক্ষা কৰিবলৈ মই তললৈ যাম।
Verse 12
वेदशब्दोभयावेशं विश्वात्मानं व्यचिंतयत् । तदाऽभवदृषिस्तत्र ऋषेस्सारतमं स्मृतम्
তেওঁ বেদধ্বনিৰ উভয় পাৰ্শ্বে ব্যাপ্ত বিশ্বাত্মাক ধ্যান কৰিলে। তেতিয়াই তাত এজন ঋষি উদ্ভৱ হ’ল, যি ঋষিসকলৰ মাজত সাৰতম বুলি স্মৃত।
Verse 13
तेनैव ऋषिणा विष्णुर्ज्ञातवान्परमेश्वरम् । महादेवं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मतनुं परम्
সেই ঋষিৰ দ্বাৰাই বিষ্ণুৱে পৰমেশ্বৰক জানিলে—মহাদেৱক, যি পৰব্ৰহ্ম আৰু যাঁৰ স্বৰূপেই পৰম শব্দব্ৰহ্ম।
Verse 14
चिंतया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह । अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः
ৰুদ্ৰ সকলো চিন্তা-কল্পনাৰ পৰা মুক্ত; মনসহ বাক্যও তেওঁক নাপাই উভতি আহে। তথাপি তেওঁ সেই এক অবিনশ্বৰ অক্ষৰ—‘ওঁ’—দ্বাৰা সূচিত।
Verse 15
एकाक्षरेण तद्वाक्यमृतं परमकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्
এক অক্ষৰে উচ্চাৰিত সেই বাক্য অমৃত আৰু পৰম কাৰণ। সেয়াই সত্য, আনন্দ আৰু অমৰত্ব—পৰাত্পৰ পৰম ব্ৰহ্ম।
Verse 16
एकाक्षरादकाराख्याद्भगवान्बीजकोण्डजः । एकाक्षरादुकाराख्याद्धरिः परमकारणम्
‘অ’ নামৰ এক অক্ষৰৰ পৰা বীজ-অণ্ডজাত ভগৱান পিতামহ ব্ৰহ্মা প্ৰকাশিত হ’ল। ‘উ’ নামৰ এক অক্ষৰৰ পৰা হৰি (বিষ্ণু) প্ৰকাশিত হ’ল—পালনৰ পৰম কাৰণ।
Verse 17
एकाक्षरान्मकाराख्याद्भगवान्नीललोहितः । सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्युकाराख्यस्तु मोहकः
‘ম’ নামৰ এক অক্ষৰৰ পৰা ভগৱান নীললোহিত প্ৰকাশিত হয়। ‘ত’ অক্ষৰৰ পৰা সৰ্গকৰ্তা, আৰু ‘হু’ অক্ষৰ মোহক—যি মায়াৰে জীৱক আৱৰি ধৰে।
Verse 18
मकाराख्यस्तु यो नित्यमनुग्रहकरोऽभवत् । मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्यकारो बीज उच्यते
‘ম’ নামে খ্যাত সেই তত্ত্ব নিত্য অনুগ্ৰহকাৰী হ’ল। ‘ম’ নামে নিৰ্দেশিত সৰ্বব্যাপী প্ৰভু বীজস্বৰূপ, আৰু ‘অ’ অক্ষৰকো বীজ বুলি কোৱা হয়।
Verse 19
उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः । बीजी च बीजं तद्योनिर्नादाख्यश्च महेश्वरः
‘উ’ নামে খ্যাত হৰি-ই যোনি (উৎপত্তিস্থান), প্ৰধান আৰু পুৰুষৰ অধীশ্বৰ। তেওঁেই বীজধাৰী আৰু বীজ স্বয়ং; আৰু সেই যোনিয়েই ‘নাদ’ নামে মহেশ্বৰ।
Verse 20
बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः । अस्य लिंगादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः
বীজস্বৰূপ প্ৰভু স্বেচ্ছাৰে নিজকে বিভক্ত কৰি প্ৰকাশত প্রতিষ্ঠিত হ’ল। সেই বীজিনঃ পৰমেশ্বৰৰ লিঙ্গৰ পৰা ‘অ’ অক্ষৰ-ৰূপ বীজ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 21
उकारयोनौ निःक्षिप्तमवर्द्धत समंततः । सौवर्णमभवच्चांडमावेद्य तदलक्षणम्
‘উ’ অক্ষৰৰ যোনিত নিক্ষিপ্ত হৈ সি চাৰিওফালে বৃদ্ধি পালে। তেতিয়া সোণালী ব্রহ্মাণ্ড উদ্ভৱ হ’ল আৰু সেই আদিতত্ত্বৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পালে।
Verse 22
अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमंडं व्यवस्थितम् । ततो वर्षसहस्रांते द्विधाकृतमजोद्भवम्
বহু বছৰ ধৰি সেই দিব্য মণ্ডল জলত স্থিত আছিল। তাৰ পিছত সহস্ৰ বছৰ পূৰ্ণ হ’লে সেই অজ-উদ্ভৱ তত্ত্ব দ্বিধা হৈ প্ৰকাশ পালে।
Verse 23
अंडमप्सु स्थितं साक्षाद्व्याघातेनेश्वरेण तु । तथास्य सुशुभं हैमं कपालं चोर्द्ध्वसंस्थितम्
ব্ৰহ্মাণ্ডটো জলে সাক্ষাৎ অৱস্থিত আছিল; তাৰ পাছত স্বয়ং ঈশ্বৰৰ প্ৰবল আঘাতে সেয়া বিদীৰ্ণ হ’ল। তেতিয়া তাৰ অতি শোভন স্বৰ্ণময় ঊৰ্ধ্ব-কপাল ওপৰলৈ উঠি স্থিৰ ৰ’ল।
Verse 24
जज्ञे सा द्यौस्तदपरं पृथिवी पंचलक्षणा । तस्मादंडाद्भवो जज्ञे ककाराख्यश्चतुर्मुखः
তাৰ পাছত দ্যৌ (স্বৰ্গ) জন্মিল, আৰু তাৰ পিছত পঞ্চলক্ষণযুক্ত পৃথিৱী প্ৰকাশ পালে। সেই অণ্ডৰ পৰা ভৱ (শিৱ) এ সৃষ্টিকাৰ্যৰ বাবে ‘ক’ অক্ষৰে খ্যাত চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাক উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 25
स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः । एवमोमोमिति प्रोक्तमित्याहुर्यजुषां वराः
তেওঁয়েই সকলো লোকৰ স্ৰষ্টা; তেওঁয়েই ত্ৰিবিধ প্ৰকাশৰ প্ৰভু। ‘ওঁ, ওঁ’—এইদৰে কোৱা হৈছে বুলি যজুৰ্বেদৰ শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকলে ঘোষণা কৰে।
Verse 26
यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः समानि सादरम् । एवमेव हरे ब्रह्मन्नित्याहुश्चावयोस्तदा
যজুৰ্বেদৰ বাক্য শুনি ঋগ্বেদৰ ঋচা আৰু সামবেদৰ সামসমূহে সশ্ৰদ্ধে ক’লে—“হয়, ঠিক তেনেকুৱাই, হে হৰি! হে ব্ৰহ্মন! তোমালোক দুয়োৰ বিষয়ে আমি সদায় এনেদৰেই কওঁ।”
Verse 27
ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छक्तिसंभवैः । मंत्रं महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम्
তাৰ পাছত শক্তিৰ যথাযথ প্ৰকাশৰ পৰা উদ্ভূত দেৱেশক যথাৰ্থভাৱে বুজি, তেওঁ মন্ত্রস্বৰূপ, মহামঙ্গলময় দেৱ মহেশ্বৰক স্তৱ কৰিলে।
Verse 28
एतस्मिन्नंतरेऽन्यच्च रूपमद्भुतसुन्दरम् । ददर्श च मया सार्द्धं भगवान्विश्वपालकः
এই অন্তৰত ভগৱান—বিশ্বপালক—মোৰ সৈতে একেলগে আন এটা আশ্চৰ্য আৰু অতিশয় সুন্দৰ ৰূপ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 29
पंचवक्त्रं दशभुजं गौरकर्पूरवन्मुने । नानाकांति समायुक्तं नानाभूषणभूषितम्
হে মুনি! তেওঁ শিৱক পঞ্চবক্ত্ৰ, দশভুজ, কৰ্পূৰৰ দৰে গৌৰবৰ্ণ, নানাবিধ কান্তিযুক্ত আৰু বিভিন্ন দিব্য অলংকাৰৰে ভূষিত ৰূপে দৰ্শন কৰিলে।
Verse 30
महोदारं महावीर्यं महापुरुषलणम् । तं दृष्ट्वा परमं रूपं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
তেওঁ মহোদাৰ, মহাবীৰ্যবান আৰু মহাপুৰুষৰ লক্ষণৰে চিহ্নিত আছিল। সেই পৰম, অতুল ৰূপ দৰ্শন কৰি মই—হৰি (বিষ্ণু)—কৃতাৰ্থ হ’লোঁ।
Verse 31
अथ प्रसन्नो भगवान्महेशः परमेश्वरः । दिव्यं शब्दमयं रूपमाख्याय प्रहसन्स्थितः
তেতিয়া ভগৱান মহেশ, পৰমেশ্বৰ, প্ৰসন্ন হ’ল। তেওঁ নিজৰ দিব্য শব্দময় স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি মৃদু হাঁহিৰে স্থিত ৰ’ল।
Verse 32
अकारस्तस्य मूर्द्धा हि ललाटो दीर्घ उच्यते । इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम्
‘অ’ অক্ষৰেই তেওঁৰ মস্তক; বিস্তৃত ললাটক তাৰ দীঘল ৰূপ বুলি কোৱা হয়। ‘ই’ অক্ষৰ তেওঁৰ সোঁ নয়ন, আৰু ‘ঈ’ অক্ষৰ তেওঁৰ বাঁ নয়ন।
Verse 33
उकारो दक्षिणं श्रोत्रमूकारो वाम उच्यते । ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः
‘উ’ পৰমেষ্ঠিনৰ সোঁ কাণ বুলি কোৱা হয়, ‘ঊ’ বাঁ কাণ; আৰু ‘ঋ’ সেই পৰমেশ্বৰৰ সোঁ গাল বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 34
वामं कपोलमूकारो लृ लॄ नासापुटे उभे । एकारश्चोष्ठ ऊर्द्ध्वश्च ह्यैकारस्त्वधरो विभोः
‘উ’ ধ্বনি বাওঁ গাল; ‘লৃ’ আৰু ‘লৄ’ দুটা নাসাৰন্ধ্ৰ। ‘এ’ ওপৰৰ ওঁঠ, আৰু ‘ঐ’ সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৰ তলৰ ওঁঠ।
Verse 35
ओकारश्च तथौकारो दन्तपंक्तिद्वयं क्रमात् । अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य शूलिनः
ক্ৰমে ‘ও’ আৰু ‘ঔ’ দুটা দাঁতৰ শাৰী; আৰু ‘অং’ ধ্বনি দেৱদেৱ শূলধাৰী মহাদেৱৰ দুটা তালু বুলি কোৱা হয়।
Verse 36
कादिपंचाक्षराण्यस्य पञ्च हस्ताश्च दक्षिणे । चादिपंचाक्षराण्येवं पंच हस्तास्तु वामतः
‘ক’ আদি পাঁচ অক্ষৰ তেওঁৰ সোঁফালৰ পাঁচ হাতত স্থাপিত; তেনেদৰে ‘চ’ আদি পাঁচ অক্ষৰ বাওঁফালৰ পাঁচ হাতত স্থাপিত।
Verse 37
टादिपंचाक्षरं पादास्तादिपंचाक्षरं तथा । पकार उदरं तस्य फकारः पार्श्व उच्यते
‘ট’ আদি পাঁচ অক্ষৰ পাদত; তেনেদৰে ‘ত’ আদি পাঁচ অক্ষৰো। ‘প’ অক্ষৰ তেওঁৰ উদৰ, আৰু ‘ফ’ অক্ষৰ তেওঁৰ পাৰ্শ্ব বুলি কোৱা হয়।
Verse 38
बकारो वामपार्श्वस्तु भकारः स्कंध उच्यते । मकारो हृदयं शंभोर्महादेवस्य योगिनः
‘ব’ প্ৰভুৰ বাওঁ পাৰ্শ্ব বুজায়, ‘ভ’ স্কন্ধ বুলি কোৱা হয়; আৰু ‘ম’ যোগী মহাদেৱ শম্ভুৰ হৃদয়।
Verse 39
यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः । हकारो नाभिरूपो हि क्षकारो घ्राण उच्यते
‘য’ৰ পৰা ‘স’লৈ অক্ষৰসমূহ সৰ্বব্যাপী বিভুৰ সাত ধাতু বুলি কোৱা হয়। ‘হ’ নাভিৰূপ, আৰু ‘ক্ষ’ ঘ্ৰাণ (নাক) বুলি ঘোষিত।
Verse 40
एवं शब्दमयं रूपमगुणस्य गुणात्मनः । दृष्ट्वा तमुमया सार्द्धं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
এইদৰে গুণাতীত হৈও সকলো গুণৰ সাৰভূত প্ৰভুৰ শব্দময় ৰূপ, উমাৰ সৈতে দৰ্শন কৰি মই হৰি (বিষ্ণু) কৃতাৰ্থ হ’লোঁ।
Verse 41
एवं दृष्ट्वा महेशानं शब्दब्रह्मतनुं शिवम् । प्रणम्य च मया विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः
এইদৰে শব্দব্ৰহ্ম-তনু শিৱ মহেশানক দৰ্শন কৰি মই বিষ্ণুৱে প্ৰণাম কৰিলোঁ; তাৰ পিছত পুনৰ ঊৰ্ধ্বলৈ চালোঁ।
Verse 42
ओंकारप्रभवं मंत्रं कलापंचकसंयुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं शुभाष्टत्रिंशदक्षरम्
ওঁকাৰ-প্ৰভৱ এই মন্ত্ৰ পঞ্চকলাৰে সংযুক্ত; শুদ্ধ স্ফটিকৰ দৰে দীপ্তিমান আৰু অষ্টত্ৰিংশৎ শুভ অক্ষৰে গঠিত।
Verse 43
मेधाकारमभूद्भूयस्सर्वधर्मार्थसाधकम् । गायत्रीप्रभवं मंत्रं सहितं वश्यकारकम्
পুনৰায় মেধাস্বৰূপ শক্তি উদ্ভৱ হ’ল, যি সকলো ধৰ্ম আৰু অৰ্থসাধনৰ উপায়। গায়ত্ৰীপ্ৰভৱ সেই মন্ত্ৰ বিধিপূৰ্বক জপিলে বশ্যতা দান কৰে।
Verse 44
चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कालमनुत्तमम् । अथ पंचसितं मंत्रं कलाष्टक समायुतम्
ই চৌব্বিশ বৰ্ণে সমৃদ্ধ, চাৰিটা পবিত্ৰ কালত প্ৰয়োগ্য আৰু অনুত্তম। তাৰ পিছত পাঁচশ বৰ্ণ/অক্ষৰবিশিষ্ট মন্ত্ৰ, অষ্টকলাৰ সৈতে সংযুক্ত।
Verse 45
आभिचारिकमत्यर्थं प्रायस्त्रिंशच्छुभाक्षरम् । यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चविंशच्छुभाक्षरम्
আভিচাৰিক (প্ৰতিকাৰ/উপশমন) কৰ্মত মন্ত্ৰ সাধাৰণতে ত্ৰিশটা শুভ অক্ষৰৰ। যজুৰ্বেদীয় প্ৰয়োগে যুক্ত হ’লে সেয়া পঁচিশটা শুভ অক্ষৰৰ হয়।
Verse 46
कलाष्टकसमा युक्तं सुश्वेतं शांतिकं तथा । त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैस्सह लोहितम्
অষ্টকলাযুক্ত ই অতি শ্বেত আৰু শান্তিদায়ক। ত্ৰয়োদশকলাযুক্ত ই লোহিতবৰ্ণ, বালা আদি দেৱতাসকলৰ সৈতে যুক্ত।
Verse 47
बभूवुरस्य चोत्पत्तिवृद्धिसंहारकारणम् । वर्णा एकाधिकाः षष्टिरस्य मंत्रवरस्य तु
এই পৰম মন্ত্ৰই সৃষ্টি, স্থিতি/বৃদ্ধি আৰু লয়ৰ কাৰণ হ’ল। এই শ্ৰেষ্ঠ মন্ত্ৰৰ বৰ্ণ একষট্টি।
Verse 48
पुनर्मृत्युंजयं मन्त्रं पञ्चाक्षरमतः परम् । चिंतामणिं तथा मंत्रं दक्षिणामूर्ति संज्ञकम्
পুনৰ মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰ, তাৰ পাছত পৰম পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰ; লগতে ‘চিন্তামণি’ মন্ত্ৰ আৰু ‘দক্ষিণামূর্তি’ নামে জনা মন্ত্ৰ।
Verse 49
ततस्तत्त्वमसीत्युक्तं महावाक्यं हरस्य च । पञ्चमंत्रांस्तथा लब्ध्वा जजाप भगवान्हरिः
তাৰ পাছত ‘তত্ত্বমসি’ এই মহাবাক্য কোৱা হ’ল, আৰু হৰৰ পাঁচটা মন্ত্ৰো লাভ হ’ল। সেয়া পাই ভগৱান হৰিয়ে জপ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 50
अथ दृष्ट्वा कलावर्णमृग्यजुस्सामरूपिणम् । ईशानमीशमुकुटं पुरुषाख्यं पुरातनम्
তেতিয়া তেওঁ ঈশানক দৰ্শন কৰিলে—যিজন ঋক্, যজুঃ আৰু সাম বেদস্বৰূপ, সকলো কলা আৰু বৰ্ণে বিভূষিত, অধীশ্বৰসকলৰ মুকুটস্বৰূপ, প্ৰাচীন সনাতন পুৰুষ—আৰু ভক্তিভাৱে ধ্যান কৰিলে।
Verse 51
अघोरहृदयं हृद्यं सर्वगुह्यं सदाशिवम् । वामपादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्
তাঁৰ বাম পদ অঘোৰৰ হৃদয়—অতি হৃদ্য, পৰম গুহ্য, আৰু স্বয়ং সদাশিৱ; সেই পদেই মহাদেৱ, মহা নাগৰাজৰ ভূষণে বিভূষিত।
Verse 52
विश्वतः पादवन्तं तं विश्वतोक्षिकरं शिवम् । ब्रह्मणोऽधिपति सर्गस्थितिसंहारकारणम्
মই সেই শিৱক ধ্যান কৰোঁ—যাঁৰ পদ সৰ্বত্ৰ, যাঁৰ চকু আৰু হাতো সৰ্বত্ৰ; যিজন ব্ৰহ্মাৰো অধিপতি আৰু সৃষ্টি-স্থিতি-সংহাৰৰ কাৰণ।
Verse 53
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिस्साम्बं वरदमीश्वरम् । मया च सहितो विष्णुर्भगवांस्तुष्टचेतसा
ইষ্ট আৰু প্ৰিয় বাক্যৰে মই বৰদ সাম্ব শিৱ—ঈশ্বৰক স্তৱ কৰিলোঁ; আৰু মোৰ সৈতে ভগৱান বিষ্ণুৱেও প্ৰসন্নচিত্তে তেওঁৰ স্তৱ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
A revelatory nāda arises as the sound “oṃ,” prompting Viṣṇu to investigate; he perceives the phonemic constituents of Oṃ in relation to the liṅga, framed within Brahmā’s narration of Śiva’s responsive grace.
A-kāra, u-kāra, m-kāra, and the concluding nāda are treated as a graded manifestation of śabda-brahman—linking phoneme, luminous imagery, and ontological levels that culminate in the partless (niṣkala) reality beyond turīya.
Śiva is emphasized as dayālu (compassionate), as the guardian of the humble, and as the remover of pride; metaphysically, the chapter highlights nāda/Oṃ and a crystal-pure, turīyātīta, non-dual ground beyond inner/outer distinctions.