हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)

Verse 1

नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी

নাৰদে ক’লে—হে বিধে, হে বিধে! হে মহাভাগ, দেৱশ্ৰেষ্ঠ! তুমি ধন্য; কিয়নো আজি তুমি মোক এই অদ্ভুত, পৰম পাৱন শৈৱকথা শুনাইছা।

Verse 2

तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह

তাত লিঙ্গ-প্ৰাকট্যৰ আশ্চৰ্য, মহাদিব্য আৰু শুভ কাহিনী শ্ৰৱণ হয়। সেয়া শুনি আৰু তাৰ প্ৰভাৱ বুজিলে, এই জীৱনতেই দুখ নাশ হয়।

Verse 3

अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः

তাৰ পাছত যি ঘটিল তাৰ মাহাত্ম্য আৰু বৃত্তান্ত, লগতে সৃষ্টি কেনেকৈ বিস্তাৰ হ’ল সেই প্ৰকাৰো, তুমি বিশেষভাৱে বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् । कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया

ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ পাছত তৎক্ষণাৎ যি ঘটিল, সেই বিষয়ে তুমি সঠিকভাৱে সুধিছা। মই পূৰ্বে যেনেকৈ শুনিছিলোঁ, তেনেকৈ সংক্ষেপে ক’ম।

Verse 5

अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्

যেতিয়া শিৱৰূপ সনাতন দেৱ অন্তৰ্হিত হ’ল, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, তেতিয়া মই আৰু বিষ্ণুৱে অধিক শান্তি আৰু সুখ লাভ কৰিলোঁ।

Verse 6

मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया

তেতিয়া লোকসৃষ্টি আৰু লোকৰক্ষা কৰাৰ ইচ্ছাৰে বিষ্ণু আৰু মই হাঁস আৰু বৰাহৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলোঁ, আৰু সেই ৰূপতেই আৱৃত হ’লোঁ।

Verse 7

नारद उवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि

নাৰদে ক’লে—হে বিধাতা ব্ৰহ্মন, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! মোৰ হৃদয়ত মহা সংশয় আছে। অতুল কৃপা কৰি সেয়া শীঘ্ৰে নাশ কৰক।

Verse 8

हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्

আপোনালোক দুয়োজনে হাঁস আৰু বৰাহৰ ৰূপ কেনেকৈ ধাৰণ কৰিলে? অন্য ৰূপ ত্যাগ কৰি ইয়াত ইয়াৰ কাৰণ কি—কওক।

Verse 9

सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्

সূতে ক’লে—মহাত্মা নাৰদৰ এই বাক্য শুনি ব্ৰহ্মাই শিৱৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি সশ্ৰদ্ধভাৱে ক’লে।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्

ব্ৰহ্মাই ক’লে—হংসৰ (পৰমাৰ্থসাধক আত্মাৰ) ঊৰ্ধ্বগমনত তাৰ গতি নিশ্চল হয়। তাত তত্ত্ব-অতত্ত্বৰ বিবেক জাগে—যেনে জলৰ পৰা দুগ্ধ পৃথক কৰা।

Verse 11

अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा

হংস (বিবেকী আত্মা) অজ্ঞান আৰু জ্ঞানৰ তত্ত্ব বিচাৰ কৰি পৃথক কৰে। সেয়ে সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মাই হংস-ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 12

विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद

সত্য বিবেক নাপাই হংস লীন হৈ গ’ল। হে নাৰদ, জ্যোতিৰূপ শিৱৰ স্বৰূপ-তত্ত্ব উপলব্ধি নকৰিলে এনেদৰেই ঘটে।

Verse 13

सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा

সৃষ্টি প্ৰৱৰ্তনৰ কামনাৰে চালিত জনৰ ভিতৰত সত্য জ্ঞান কেনেকৈ জন্মিব? মইও—হংস-ৰূপত থাকিও—তত্ত্বক যথাৰ্থ বুজোৱা সেই বিবেক লাভ কৰিব নোৱাৰিলোঁ।

Verse 14

गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा

বৰাহ যেতিয়া তললৈ গ’ল, তেতিয়া তাৰ গতি স্থিৰ আৰু অচঞ্চল হ’ল। সঁচাকৈ, বনচাৰী ভগৱান বিষ্ণুৱে অৱতৰণাৰ্থে বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰিছিল।

Verse 15

अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा

অথবা ভৱ-কল্প ধাৰণ কৰিবলৈ সেই ৰূপেই পৰিকল্পিত হৈছিল—ভুবন ৰক্ষক বিষ্ণুৱে বৰাহৰূপ ধৰি।

Verse 16

यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः

যি দিনৰ পৰা হৰিয়ে সেই ৰূপ ধাৰণ কৰিলে, সেই দিনৰ পৰাই এই কল্প গণ্য হয়; আৰু সেই কল্প ‘বৰাহ কল্প’ নামে প্ৰসিদ্ধ।

Verse 17

तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक्

যেতিয়া সেই ইচ্ছা জাগিল, তেতিয়া সৃষ্টিধাৰণাৰ্থে তেওঁলোক দুয়ো এক ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। সেই দিনেই ‘প্ৰতিকল্প’ হ’ল, যি ‘বৰাহ কল্প’ নামে পৰিচিত।

Verse 18

इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने

এইদৰে প্ৰশ্নোত্তৰ দিয়া হ’ল; এতিয়া আগৰ কথা শুনা, হে নাৰদ। শিৱৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি, হে মুনি, মই সৃষ্টিৰ বিধি বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 19

अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः

মহাদেৱ অন্তৰ্হিত হোৱাৰ পিছত মই—লোকপিতামহ ব্ৰহ্মা—তাঁৰ বচন পালন কৰিবলৈ স্বাধ্যায় আৰু ধ্যানত একাগ্ৰ হলোঁ।

Verse 20

नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे

তেতিয়া শম্ভুক প্ৰণাম কৰি আৰু হৰি (বিষ্ণু)ৰ পৰা জ্ঞান লাভ কৰি তেওঁ পৰমানন্দ লাভ কৰিলে; তাৰ পিছত সৃষ্টিকাৰ্য কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।

Verse 21

विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः

তেতিয়া বিষ্ণুৱেও তাতেই সদাশিৱক প্ৰণাম কৰি, হে তাত, মোক উপদেশ দি অন্তৰ্হিত হল।

Verse 22

ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा

ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বাহিৰলৈ গৈ আৰু শম্ভু (শিৱ)ৰ অনুগ্ৰহ লাভ কৰি, হৰি (বিষ্ণু) বৈকুণ্ঠ-নগৰলৈ গৈ তাত সদায় বাস কৰিলে।

Verse 23

अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम्

সৃষ্টি-ইচ্ছাৰে মই তাত শিৱ আৰু বিষ্ণুক স্মৰণ কৰিলোঁ; আৰু আগতে সৃষ্ট যি জল আছিল, তাক অঞ্জলিত লৈ তাত ওপৰলৈ তুলিলোঁ।

Verse 24

अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः

তাৰ পিছত তাত ‘চতুৰ্বিংশতি’ নামে খ্যাত অণ্ড উদ্ভৱ হ’ল—অৰ্থাৎ চৌব্বিশ তত্ত্বসমন্বিত। হে বিপ্ৰ! সি বিরাট্-ৰূপ হ’ল, কিন্তু দৃষ্টিত জলৰূপ যেন লাগিল।

Verse 25

ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः

তেতিয়া সন্দেহত পৰি মই তাত অতি কঠোৰ তপস্যা কৰিলোঁ। বাৰ বছৰ ধৰি মই বিষ্ণুধ্যানত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ হৈ আছিলোঁ।

Verse 26

तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा

সেই সময়তে, হে তাত, স্বয়ং হৰি প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। মহা প্ৰীতিয়ে, আনন্দে মোৰ দেহ স্পৰ্শ কৰি তেওঁ মোক ক’লে।

Verse 27

विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः

বিষ্ণুৱে ক’লে—“বৰ কোৱা; মই প্ৰসন্ন। তোমাৰ বাবে অদেয় একো নাই। হে ব্রাহ্মণ, শম্ভুৰ প্ৰসাদে মই সকলো দান কৰিবলৈ সক্ষম।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते

ব্ৰহ্মাই ক’লে—“হে মহাভাগ, ই একেবাৰে যুক্তিসংগত। শম্ভুৱে মোক তোমাৰ হাতত অৰ্পণ কৰিছে। সেয়ে আজি মই সেই নিৰ্দিষ্ট কথাই যাচনা কৰোঁ; হে বিষ্ণু, দিয়া—তোমাক নমস্কাৰ।”

Verse 29

विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते

এই বিরাটৰূপী অণ্ড ‘চতুৰ্বিংশতি’ নামে পৰিচিত। আদিতে ইয়াত চৈতন্য নাথাকে; ই জড়ৰূপে দেখা যায়।

Verse 30

प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह

হে হৰি, আজি তুমি শিৱৰ অনুগ্ৰহে প্ৰাদুৰ্ভূত হ’লা। শংকৰৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱত এই ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড লাভ হ’ল; এতিয়া তাত চৈতন্য সঞ্চাৰ কৰা।

Verse 31

इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः । अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम्

ইয়াকে কোৱা হ’লে, শম্ভুৰ আজ্ঞাত পৰায়ণ মহাবিষ্ণুৱে অনন্তৰূপ ধৰি সেই অণ্ডত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 32

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति

সেই সহস্ৰশিৰা, সহস্ৰনয়ন আৰু সহস্ৰপদ পুৰুষে সকলো দিশৰ পৰা ভূমি স্পৰ্শ কৰি সেই ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড সম্পূৰ্ণভাবে ব্যাপি থাকিল।

Verse 33

प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्

বিষ্ণুৱে সেই অণ্ডত প্ৰৱেশ কৰি মোৰ যথাযথ স্তৱন কৰাৰ পাছত, অণ্ডটো সচেতন হ’ল আৰু ‘চতুৰ্বিংশতি’ নামে পৰিচিত হ’ল।

Verse 34

पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः

পাতালৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সপ্তলোকলৈকে, স্বয়ং হৰি—সকলো লোকৰ অধিপতি প্ৰভু—সেখানে বৈৰাজ বিৰাট্ পুৰুষৰূপে পৰম শাসকৰ দৰে তেজেৰে দীপ্তিমান হৈ বিরাজ কৰিলে।

Verse 35

कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह

নিজ বাসৰ বাবে পঞ্চবক্ত্ৰ প্ৰভুৱে মনোৰম কৈলাসনগৰ গঢ়িলে; সেয়া সকলোতকৈ ওপৰত অতি শোভাময় হৈ বিরাজ কৰিছিল।

Verse 36

ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह

হে দেবর্ষি! ব্রহ্মাণ্ডৰ প্ৰলয়কালতো বৈকুণ্ঠ আৰু সেই পৰম ধাম কেতিয়াও নষ্ট নহয়; ইয়াত সেই দুয়োটাৰ বিনাশ নাই—প্ৰলয় হয় কেৱল তলৰ লোকসমূহৰ।

Verse 37

सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সত্য আৰু অবিনাশী পদ আশ্ৰয় কৰি মই তাত স্থিত আছিলোঁ। তাৰ পাছত, হে তাত, মহাদেৱৰ আজ্ঞাৰে মই সৃষ্টিকাম হৈ উঠিলোঁ।

Verse 38

सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः

হে তাত! মই সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁতেই মোৰ পৰা ‘পাপসৰ্গ’ নামে সৃষ্টিধাৰা প্ৰাদুৰ্ভৱ হ’ল। সেয়া বুদ্ধিৰ পূৰ্বৱৰ্তী পঞ্চবিধ অবিদ্যা, ঘন অন্ধকাৰৰ দৰে।

Verse 39

ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात्

তাৰ পাছত প্ৰসন্ন আৰু শান্তচিত্তে মই ‘স্থাৱৰ’ নামে পৰিচিত অচল সৃষ্টিক সৃষ্টি কৰিলোঁ; আৰু শম্ভুৰ আজ্ঞাৰে নিস্সঙ্গ মুখ্য সৰ্গও প্ৰৱৰ্তিত কৰিলোঁ।

Verse 40

तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः

তেওঁক দেখি আৰু মই সৃষ্টিত প্ৰবৃত্ত আৰু তেওঁ মোৰ উদ্দেশ্যৰ সাধক বুলি জানি সৰ্গ চলিল; কিন্তু সি দুঃখে ভৰপূৰ হৈ তিৰ্যক্‌ (তমস-বন্ধ) স্ৰোতত ববাহিল, সাধনাৰ অনুকূল নাছিল।

Verse 41

तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्

তেওঁকো অসাধক বুলি জানি, মই পুনৰ চিন্তা কৰোঁতেই দ্ৰুত সত্ত্বিক সৰ্গ উদ্ভৱ হ’ল; তাক ‘ঊৰ্ধ্বস্ৰোতা’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 42

देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः

দেৱসৰ্গ প্ৰসিদ্ধ, সত্যস্বৰূপ আৰু অতিশয় সুখদায়ক আছিল; তথাপি তাকো অসাধক বুলি মানি তেওঁ নিজৰ অন্তৰ্যামী প্ৰভু—পৰমেশ্বৰক ধ্যান কৰিলে।

Verse 43

प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया । अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः

তেতিয়া শংকৰৰ আজ্ঞাৰে ৰাজস সৃষ্টিৰ প্ৰকাশ হ’ল। ই ‘অৱাক্স্ৰোতা’ নামে খ্যাত—মানৱ-ৰূপী আৰু পৰম সাধনাত সক্ষম।

Verse 44

महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया

মহাদেৱৰ আজ্ঞাৰে সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া চলিল; তাৰপিছত ভূতাদি পৰা আৰম্ভ হোৱা সৃষ্টি প্ৰকাশ পালে। এইদৰে পঞ্চবিধ সৃষ্টি মোৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত আৰু সম্পন্ন হ’ল।

Verse 45

त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः

প্ৰকৃতি আৰু ব্রহ্মাৰ পৰা উদ্ভূত তিনিটা সৰ্গৰ কথা কোৱা হৈছে। তাত প্ৰথমটো ‘মহৎ’ সৰ্গ, দ্বিতীয়টো সূক্ষ্ম ভৌতিক তত্ত্বৰ সৰ্গ।

Verse 46

वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह

তৃতীয়টো ‘বৈকাৰিক’ বুলি কোৱা হয়—এই তিনিটাই প্ৰাকৃত সৰ্গ। এইদৰে বৈকৃত সৰ্গসমূহসহ প্ৰকৃতিৰ সৰ্গ অষ্টবিধ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 47

कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते

নৱম সৃষ্টিক ‘কৌমাৰ’ বুলি কোৱা হৈছে; ই দুবিধ—প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত। ইয়াৰ সূক্ষ্ম অন্তৰ্ভেদসমূহ মই সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব নোৱাৰোঁ।

Verse 48

अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्

উপযোগ কম হোৱাৰ বাবে মই দ্বিজাত্মক (আধ্যাত্মিক-জন্ম) সৃষ্টিৰ কথা সংক্ষেপে ক’ম। এইয়াই কৌমাৰ সৃষ্টি, য’ত সনক আদি কুমাৰসকলৰ মহৎ উদ্ভৱ হৈছিল।

Verse 49

सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः

সনক আদি মোৰেই মানসপুত্ৰ আছিল; ব্ৰহ্মসম পবিত্ৰতা আৰু মহিমাৰে সমন্বিত। মহাবৈৰাগ্যসম্পন্ন সেই পাঁচজন সুভ্ৰতধাৰী হৈ দৃঢ় হ’ল।

Verse 50

मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्

মোৰ আজ্ঞা থাকিলেও সেই জ্ঞানীসকল সংসাৰৰ পৰা বিমুখ হৈ থাকিল। তেওঁলোকৰ মন একমাত্ৰ শিৱধ্যানত লীন আছিল; সেয়ে সৃষ্টিকাৰ্যত মন দিয়া নাছিল।

Verse 51

प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সেই উত্তৰ শুনি মই অতিশয় উগ্ৰ ক্ৰোধত আৱিষ্ট হ’লোঁ আৰু মোহত পতিত হ’লোঁ, হে নাৰদ।

Verse 52

कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः

হে মুনি! মই ক্ৰোধত মোহিত আৰু বিহ্বল হৈ উঠোঁতে, সেই ক্ৰোধৰ বেগে মোৰ দুয়োটা চকুৰ পৰা অশ্ৰুবিন্দু ঝৰি পৰিল।

Verse 53

तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना

সেই সময়তে তাত, মই মনত সোঁৱৰণ কৰোঁতেই, দ্ৰুতগতিতে অহা বিষ্ণুৱে মোক তৎক্ষণাৎ প্ৰবোধ কৰিলে।

Verse 54

तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम

‘শিৱৰ বাবে তপস্যা কৰা’—এইদৰে হৰি (বিষ্ণু) মোকো উপদেশ দিলে। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! তেতিয়া মই ভগৱান শিৱলৈ উৎসৰ্গিত পৰম, অতি ঘোৰ, মহান তপস্যা কৰিলোঁ।

Verse 55

तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः

সৃষ্টি উদ্দেশ্যে তপস্যা কৰি থাকোঁতে, ভ্ৰূদ্বয় আৰু নাসিকাৰ মধ্যস্থানৰ পৰা—বিশেষকৈ মোৰ নিজ ‘অবিমুক্ত’ নামে পবিত্ৰ দেশৰ পৰা—এটা দিব্য প্ৰকাশ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 56

त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः । आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः

ত্ৰিমূৰ্তিৰ মাজত মহেশ—কৰুণাৰ নিধি—প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। তেওঁ অৰ্ধনাৰীশ্বৰ ৰূপ ধৰি, পূৰ্ণ আশ্ৰয়স্বৰূপ, সকলো ৰূপ-শক্তিৰ ঈশ্বৰ হিচাপে প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 57

तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्

তেতিয়া তেওঁ অজ, সাক্ষাৎ প্ৰকাশিত শংকৰক দেখিলে—দিব্য তেজৰ মহাৰাশি, উমাপতি; সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বকৰ্তা, ‘নীললোহিত’ নামে প্ৰসিদ্ধ।

Verse 58

दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः

তেওঁক দেখি মই মহাভক্তিৰে প্ৰণাম কৰিলোঁ; স্তৱ কৰি কৰি হর্ষেৰে ভৰি উঠিলোঁ। তাৰ পাছত দেবদেবেশক ক’লোঁ—“আপুনি নানা প্ৰকাৰ প্ৰজাৰ সৃষ্টি কৰক।”

Verse 59

श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून

মোৰ বাক্য শুনি, দেৱদেৱ মহেশ্বৰ ৰুদ্ৰে নিজৰ স্বভাৱসম বহু ৰুদ্ৰগণ সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 60

अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति

তাৰ পাছত মই পুনৰ সেই ঈশ—মহাৰুদ্ৰ মহেশ্বৰক ক’লোঁ: ‘হে দেৱ, জন্ম-মৃত্যুভয়ে আচ্ছন্ন প্ৰজাসকল সৃষ্টি কৰক।’

Verse 61

एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम

এইদৰে মোৰ বাক্য শুনি কৰুণানিধি মহাদেৱে হাঁহিলে আৰু, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তৎক্ষণাৎ হাঁহিমুখে মোক ক’লে।

Verse 62

महादेव उवाच । जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ

মহাদেৱে ক’লে—‘হে বিধি (ব্ৰহ্মা), জন্ম-মৃত্যুভয়ে আচ্ছন্ন, অশুভ স্বভাৱৰ, কৰ্মবশে অসহায় আৰু দুঃখসাগৰত নিমগ্ন প্ৰজাক মই সৃষ্টি নকৰোঁ।’

Verse 63

अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः

দুখ-সাগৰত নিমজ্জিত প্ৰজাসকলক মই উদ্ধাৰ কৰিম। সম্যক জ্ঞান দান কৰিবলৈ মই গুৰু-মূৰ্তি ধাৰণ কৰোঁ।

Verse 64

त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि

হে প্ৰজাপতি! মোৰ আজ্ঞাৰে তুমিয়েই দুঃখেৰে পৰিপূৰ্ণ সকলো প্ৰজাক সৃষ্টি কৰা। তুমি মায়াত আবদ্ধ নহ’বা; অসঙ্গ হৈ স্ৰষ্টাৰূপে প্ৰকাশ পাবা।

Verse 65

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः

ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে মোক কৈ সেই ভগৱান, শুভশ্ৰীসম্পন্ন নীললোহিত, নিজৰ গণসহ, মই চাই থাকোঁতেই দ্ৰুত অন্তৰ্ধান কৰিলে; এইদৰে হৰে নিজকে গোপন কৰিলে।