विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
অধ্যায় ৭ত নিদ্ৰিত নাৰায়ণৰ নাভিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পদ্মৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ আবিৰ্ভাৱ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সেই পদ্ম অপৰিমেয় আৰু দীপ্তিময়, সৃষ্টিৰ মহাবিস্তাৰৰ প্ৰতীক। চতুৰ্মুখ হিৰণ্যগৰ্ভ ব্ৰহ্মাই নিজৰ পৰিচয় মানিলেও, মায়াৰ প্ৰভাৱত পদ্মৰ ওপৰে নিজৰ জনকক চিনিব নোৱাৰে; তেওঁ নিজৰ স্বৰূপ, উদ্দেশ্য আৰু উৎপত্তি বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। এই বিভ্ৰান্তি মহেশ্বৰৰ লীলা-ৰূপ মায়ামোহনৰ ফল বুলি কোৱা হৈছে। অধ্যায়টোৰ বাণী—কাৰণত্ব আৰু শ্ৰেষ্ঠতাৰ বিষয়ে উচ্চ দেৱতাও সংশয়গ্ৰস্ত হ’ব পাৰে; মোহ দূৰ হৈ প্ৰকাশৰ অন্তৰালৰ পৰম তত্ত্ব চিনিলেহে সম্যক জ্ঞান হয়। আগলৈ হোৱা বিবাদৰ মূল অজ্ঞানে, চূড়ান্ত সত্যত নহয়—এই কথাই স্থাপন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । सुप्ते नारायणे देवे नाभौ पंकजमुत्तमम् । आविर्बभूव सहसा बहव संकरेच्छया
ব্ৰহ্মাই ক’লে: যেতিয়া ভগৱান নাৰায়ণ যোগনিদ্ৰাত আছিল, তেতিয়া শংকৰৰ ইচ্ছাত তেওঁৰ নাভিৰ পৰা এটা দিব্য পদুম প্ৰকট হ’ল।
Verse 2
अनंतयष्टिकायुक्तं कर्णिकारसमप्रभम् । अनंतयोजनायाममनंतोच्छ्रायसंयुतम्
ই অনন্ত দণ্ডযুক্ত আৰু কৰ্ণিকাৰ ফুলৰ দৰে উজ্জ্বল আছিল; ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু উচ্চতা আছিল অসীম।
Verse 3
कोटिसूर्यप्रतीकाशं सुंदर वचसंयुतम् । अत्यद्भुतं महारम्यं दर्शनीयमनुत्तमम्
ই কোটি সূৰ্যৰ দৰে উজ্জ্বল, সুন্দৰ লক্ষণযুক্ত, অত্যন্ত অদ্ভুত আৰু অতুলনীয়ভাৱে ৰমণীয় আছিল।
Verse 4
कृत्वा यत्नं पूर्ववत्स शंकरः परमेश्वरः । दक्षिणांगान्निजान्मां कैसाशीश्शंभुरजीजनत्
তাৰ পাছত পৰমেশ্বৰ শংকৰে পূৰ্ববৎ চেষ্টা কৰি নিজৰ দক্ষিণ অঙ্গৰ পৰা মোক জন্ম দিলে; কৈলাসেশ শম্ভুৱেই মোক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 6
एष पद्मात्ततो जज्ञे पुत्रोऽहं हेमगर्भकः । चतुर्मुखो रक्तवर्णस्त्रिपुड्रांकितमस्तकः
তাৰ পাছত সেই পদ্মৰ পৰা মই পুত্ৰৰূপে জন্মিলোঁ—হিৰণ্যগৰ্ভ। মোৰ চাৰিমুখ, ৰক্তিম বৰ্ণ, আৰু মস্তকত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ—শিৱভক্তিৰ চিহ্ন—অঙ্কিত আছিল।
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसं हितायां प्रथमखंडे विष्णुब्रह्मविवादवर्णनोनाम सप्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ প্ৰথম খণ্ডত ‘বিষ্ণু-ব্ৰহ্ম বিবাদ-বৰ্ণন’ নামৰ সপ্তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 8
कोहं वा कुत आयातः किं कार्य तु मदीयकम् । कस्य पुत्रोऽहमुत्पन्नः केनैव निर्मितोऽधुना
মই কোন, আৰু ক’ৰ পৰা আহিছোঁ? মোৰ কৰ্তব্য কি? মই কাৰ পুত্ৰ হৈ জন্মিলোঁ, আৰু এতিয়াই মোক কোনে সৃষ্টি কৰিলে?
Verse 9
इति संशयमापन्नं बुद्धिर्मां समपद्यत । किमर्थं मोहमायामि तज्ज्ञानं सुकरं खलु
এইদৰে মোৰ বুদ্ধি সংশয়ত পৰিল আৰু মনত এই চিন্তা জাগিল—“মই কিয় মোহত পৰোঁ? নিশ্চয় সেই সত্য জ্ঞান লাভ কৰা সহজেই সম্ভৱ।”
Verse 10
एतत्कमलपुष्पस्य पत्रारोहस्थलं ह्यधः । मत्कर्ता च स वै तत्र भविष्यति न संशयः
“এই পদ্মফুলৰ তলত, য’ত তাৰ পাপড়িৰ মূলস্থান, তাতেই মোৰ কৰ্তা (স্ৰষ্টা) নিশ্চয় প্ৰকাশ পাব—ইয়াত সন্দেহ নাই।”
Verse 11
इति बुद्धिं समास्थाय कमलादवरोहयन् । नाले नालेगतस्तत्र वर्षाणां शतकं मुने
এইদৰে বুদ্ধি স্থিৰ কৰি সি পদ্মৰ পৰা তললৈ নামিবলৈ ধৰিলে। হে মুনি! ডাঁটৰ ভিতৰতে খণ্ডে খণ্ডে আগবাঢ়ি সি তাত সম্পূৰ্ণ এশ বছৰ কটালে।
Verse 12
न लब्धं तु मया तत्र कमलस्थानमुत्तमम् । संशयं च पुनः प्राप्तः कमले गन्तुमुत्सुकः
কিন্তু তাত মই সেই পৰম উত্তম কমল-স্থান লাভ নকৰিলোঁ। পুনৰ মোৰ মনত সন্দেহ জাগিল আৰু মই কমললৈ উভতি যাবলৈ উৎসুক হ’লোঁ।
Verse 13
आरुरोहाथ कमलं नालमार्गेण वै मुने । कुड्मलं कमलस्याथ लब्धवान्न विमोहिताः
হে মুনি, তেতিয়া তেওঁ নালৰ পথেদি পদ্মত আৰোহণ কৰিলে; পাছত পদ্মৰ কুঁড়িলৈ পালে, তথাপি তেওঁ মোহিত নহ’ল।
Verse 14
नालमार्गेण भ्रमतो गतं वर्षशतं पुनः । क्षणमात्र तदा तत्र ततस्तिष्ठन्विमोहितः
সেই নল-মাৰ্গে পুনঃপুনঃ ঘূৰি ফুৰোঁতে তাৰ এশ বছৰ পাৰ হৈ গ’ল। তাৰ পাছত সি তাত ক্ষণমাত্ৰ থিয় হৈ সম্পূৰ্ণ মোহগ্ৰস্ত হ’ল।
Verse 15
तदा वाणी समुत्पन्ना तपेति परमा शुभा । शिवेच्छया परा व्योम्नो मोहविध्वंसिनी मुने
তেতিয়া পৰম শুভ এক দিব্য বাণী উঠিল—“তপস্যা কৰা।” শিৱেচ্ছাৰে সি পৰম ব্যোমৰ পৰা উদ্ভূত হৈ, হে মুনে, মোহ বিনাশিনী হ’ল।
Verse 16
तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं द्वादशाब्दं प्रयत्नतः । पुनस्तप्तं तपो घोरं द्रष्टुं स्वजनकं तदा
ব্যোমবাণী শুনি সি বাৰ বছৰ দঢ় প্ৰচেষ্টাৰে ৰত হ’ল। তাৰ পাছত নিজৰ জনক-কাৰণক দৰ্শন কৰিবলৈ সি পুনৰ ঘোৰ তপস্যা কৰিলে।
Verse 17
तदा हि भगवान्विष्णुश्चतुर्बाहुस्सुलोचनः । मय्येवानुग्रहं कर्तुं द्रुतमाविर्बभूव ह
তেতিয়াই ভগৱান বিষ্ণু—চতুৰ্ভুজ আৰু সুলোচন—মোৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ শীঘ্ৰে প্ৰকট হ’ল।
Verse 18
शंखचक्रायुधकरो गदापद्मधरः परः । घनश्यामलसर्वांगः पीताम्बरधरः परः
তেওঁৰ কৰযুগলে শঙ্খ আৰু চক্ৰ আয়ুধ আছিল, লগতে গদা আৰু পদ্মো ধাৰণ কৰিছিল। তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গ ঘনশ্যাম, আৰু পীতাম্বৰধাৰী পৰম প্ৰভুৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 19
मुकुटादिमहाभूषः प्रसन्नमुखपंकजः । कोटिकंदर्पसंकाशस्सन्दष्टो मोहितेन सः
মুকুট আদি মহাভূষণে ভূষিত, প্ৰসন্নতাৰে দীপ্ত পদ্মমুখ, কোটি কন্দৰ্পৰ সদৃশ শোভাময়—তাঁক দেখি দর্শক বিস্ময়-মোহত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 20
तद्दृष्ट्वा सुन्दरं रूपं विस्मयं परमं गतः । कालाभं कांचनाभं च सर्वात्मानं चतुर्भुजम्
সেই সুন্দৰ ৰূপ দেখি সি পৰম বিস্ময়ত পৰিল—চতুৰ্ভুজ, কালাভ (শ্যাম) আৰু কাঞ্চনাভ (সুৱৰ্ণদীপ্ত), সৰ্বসত্তাৰ অন্তৰাত্মা প্ৰভুক দর্শন কৰি।
Verse 21
तथाभूतमहं दृष्ट्वा सदसन्मयमात्मना । नारायणं महाबाहु हर्षितो ह्यभवं तदा
হে মহাবাহো! নাৰায়ণক সেই অৱস্থাত দেখি, অন্তৰাত্মাত তেওঁক সৎ-অসৎ উভয়ৰ সাৰৰূপে উপলব্ধি কৰি, মই তেতিয়া হর্ষে পৰিপূৰ্ণ হ’লোঁ।
Verse 22
मायया मोहितश्शम्भोस्तदा लीलात्मनः प्रभोः । अविज्ञाय स्वजनकं तमवोचं प्रहर्षितः
তেতিয়া শম্ভুৰ মায়াত মোহিত হৈ, লীলাস্বৰূপ প্ৰভুক নিজৰ জনক বুলি নচিনি, মই পৰম হৰ্ষেৰে তেওঁক ক’লোঁ।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । कस्त्वं वदेति हस्तेन समुत्थाप्य सनातनम् । तदा हस्तप्रहारेण तीव्रेण सुदृढेन तु
ব্ৰহ্মাই ক’লে—“তুমি কোন?” এই বুলি কৈ তেওঁ সেই সনাতনৰ ওপৰত হাত তুলিলে; তাৰ পিছত তীব্ৰ আৰু অতি দৃঢ় হাতৰ প্ৰহাৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 24
प्रबुद्ध्योत्थाय शयनात्समासीनः क्षणं वशी । ददर्श निद्राविक्लिन्ननीरजामललोचनः
সেইজন জাগি উঠি শয্যাৰ পৰা উঠিল আৰু ক্ষণমাত্ৰ সংযমী হৈ বহিল। নিদ্ৰাত সিক্ত, পদ্মসদৃশ নিৰ্মল নয়নে সি চাৰিওফালে চালে।
Verse 25
मामत्र संस्थितं भासाध्यासितो भगवान्हरिः । आह चोत्थाय ब्रह्माणं हसन्मां मधुरं सकृत्
মই তাত বহি থাকোঁতেই ভস্মবিভূষিত ভগৱান হৰি উঠিল আৰু মৃদু হাঁহিৰে ব্ৰহ্মা আৰু মোক এবাৰ মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 26
विष्णुरुवाच । स्वागतं स्वागतं वत्स पितामह महाद्युते । निर्भयो भव दास्येऽहं सर्वान्कामान्न संशयः
বিষ্ণুৱে ক’লে—“স্বাগত, স্বাগত, বৎস! হে মহাদ্যুতিমান পিতামহ, নিৰ্ভয় হোৱা। মই তোমাক সকলো কামনা দিম—ইয়াত সন্দেহ নাই।”
Verse 27
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्मितपूर्वं सुरर्षभः । रजसा बद्धवैरश्च तमवोचं जनार्दनम्
তেওঁৰ সেই বাক্য শুনি দেৱশ্ৰেষ্ঠে প্ৰথমে মৃদু হাঁহিলে; তাৰ পিছত ৰজোগুণে বাঁধা বৈৰভাৱেৰে জনাৰ্দন (বিষ্ণু)ক ক’লে।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । भाषसे वत्स वत्सेति सर्वसंहारकारणम् । मामिहाति स्मितं कृत्वा गुरुश्शिष्यमिवानघ
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে অনঘ! হে সৰ্বসংহাৰৰ কাৰণ! তুমি ইয়াত মোক ‘বৎস, বৎস’ বুলি মাতিছা, আৰু মৃদু হাঁহি দি এনেদৰে ওচৰলৈ আহিছা যেন তুমি গুৰু আৰু মই শিষ্য।
Verse 29
कर्तारं जगतां साक्षात्प्रकृतेश्च प्रवर्तकम् । सनातनमजं विष्णुं विरिंचिं विष्णुसंभवम्
সেই সাক্ষাৎ জগতসমূহৰ কৰ্তা আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰৱৰ্তক—সনাতন, অজ, ভগৱান বিষ্ণু; আৰু বিষ্ণুৰ পৰা উৎপন্ন বিরিঞ্চি (ব্ৰহ্মা)ও।
Verse 30
विश्वात्मानं विधातारं धातारम्पंकजेक्षणम् । किमर्थं भाषसे मोहाद्वक्तुमर्हसि सत्वरम्
বিশ্বাত্মা, বিধাতা-ধাতা, পদ্মনয়ন প্ৰভুৰ বিষয়ে তুমি মোহবশত কিয় এনেদৰে কথা কৈছা? শীঘ্ৰে সত্য বাক্য কোৱা তোমাৰ উচিত।
Verse 31
वेदो मां वक्ति नियमात्स्वयंभुवमजं विभुम् । पितामहं स्वराजं च परमेष्ठिनमुत्तमम्
বেদে নিজৰ স্থিৰ নিয়ম অনুসাৰে মোক স্বয়ম্ভূ, অজ, বিভু—পিতামহ, স্বরাজ আৰু উত্তম পৰমেষ্ঠী—বুলি ঘোষণা কৰে।
Verse 32
इत्याकर्ण्य हरिर्वाक्यं मम क्रुद्धो रमापतिः । सोऽपि मामाह जाने त्वां कर्तारमिति लोकतः
মোৰ এই বাক্য শুনি হৰি—ৰামাৰ পতি—ক্ৰুদ্ধ হ’ল। সিও মোক ক’লে: ‘লোকপ্ৰসিদ্ধি অনুসাৰে মই তোমাক কৰ্তা বুলি জানো।’
Verse 33
विष्णुरुवाच । कर्तुं धर्त्तुं भवानंगादवतीर्णो ममाव्ययात् । विस्मृतोऽसि जगन्नाथं नारायणमनामयम्
বিষ্ণুৱে ক’লে—কৰ্ম কৰিবলৈ আৰু ধাৰণ কৰিবলৈ তুমি মোৰ অব্যয় অঙ্গৰ পৰা অৱতীৰ্ণ হোৱা। তথাপি তুমি জগন্নাথ, নিৰাময় নাৰায়ণক বিস্মৃত হোৱা।
Verse 34
पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् । विष्णुमच्युतमीशानं विश्वस्य प्रभवोद्भवम्
মই সেই পৰম পুৰুষ, পৰমাত্মাক প্ৰণাম কৰোঁ—যি সৰ্বত্ৰ আহূত আৰু মহাস্তুত; যি বিষ্ণু, অচ্যুত আৰু ঈশান নামে অভিহিত; আৰু যাৰ পৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব প্ৰভৱি উদ্ভৱ হয়।
Verse 35
नारायणं महाबाहुं सर्वव्याप कमीश्वरम् । मन्नाभिपद्मतस्त्वं हि प्रसूतो नात्र संशयः
হে মহাবাহু নাৰায়ণ, সৰ্বব্যাপী ঈশ্বৰ! তুমি নিশ্চয়েই মোৰ নাভি-পদ্মৰ পৰা জন্ম লাভ কৰিছা; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 36
तवापराधो नास्त्यत्र त्वयि मायाकृतं मम । शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम्
ইয়াত তোমাৰ কোনো অপৰাধ নাই; মোৰ মায়াই তোমাৰ ভিতৰত এই বিভ্ৰম ঘটাইছে। হে চতুৰ্মুখ, সত্য শুনা—মইয়ে সৰ্বদেৱেশ্বৰ।
Verse 37
कर्ता हर्ता च भर्ता च न मयास्तिसमो विभुः । अहमेव परं ब्रह्म परं तत्त्वं पितामह
মইয়ে কৰ্তা, হৰ্তা আৰু ভৰ্তা; মোৰ সমান কোনো বিভু নাই। হে পিতামহ, মইয়ে পৰব্ৰহ্ম আৰু পৰম তত্ত্ব।
Verse 38
अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा त्वहं विभुः । अद्य दृष्टं श्रुतं सर्वं जगत्यस्मिंश्चराचरम्
মইয়েই পৰম জ্যোতি; মইয়েই সৰ্বব্যাপী পৰমাত্মা, প্ৰভু শিৱ। আজি যি দেখা-শুনা হ’ল—এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত—মোৰ ভিতৰতে প্ৰকাশিত।
Verse 39
तत्तद्विद्धि चतुर्वक्त्र सर्वं मन्मयमित्यथ । मया सृष्टं पुरा व्यक्तं चतुर्विंशतितत्त्वकम्
হে চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা, এইটো নিশ্চিত জানো—ই সকলো মন্ময়, মোৰ দ্বাৰা ব্যাপ্ত। পূৰ্বে মইয়েই চব্বিশ তত্ত্বযুক্ত ব্যক্ত সৃষ্টিক প্ৰকাশ কৰিছিলোঁ।
Verse 40
नित्यं तेष्वणवो बद्धास्सृष्टक्रोधभयादयः । प्रभावाच्च भवानंगान्यनेकानीह लीलया
তেওঁলোকৰ মাজত অণুজীৱ নিত্যই বন্ধিত থাকে—সৃষ্ট ক্ৰোধ, ভয় আদি পাশৰ দ্বাৰা। আৰু হে দেৱ, আপোনাৰেই প্ৰভাৱত আপুনি ইয়াত লীলামাত্ৰ বহু অঙ্গ-ৰূপ ধাৰণ কৰে।
Verse 41
सृष्टा बुद्धिर्मया तस्यामहंकारस्त्रिधा ततः । तन्मात्रं पंकजं तस्मान्मनोदेहेन्द्रियाणि च
তাৰ পৰা মই বুদ্ধিৰ সৃষ্টি কৰিলোঁ; তাৰ পিছত তাতেই ত্ৰিবিধ অহংকাৰ উদ্ভৱ হ’ল। তাৰ পৰা তন্মাত্ৰা আৰু ‘পদ্ম’ (কমলজাত তত্ত্ব) প্ৰকাশ পালে; আৰু তাতেই মন, দেহ আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহো জন্মিল।
Verse 42
आकाशादीनि भूतानि भौतिकानि च लीलया । इति बुद्ध्वा प्रजानाथ शरणं व्रज मे विधे
আকাশ আদি ভূত আৰু যি কিছু ভৌতিক—সকলো লীলামাত্ৰে উদ্ভৱ হয়—এই কথা বুজি, হে প্ৰজানাথ, হে বিধাতা, মোৰ শৰণলৈ আহা।
Verse 43
अहं त्वां सर्वदुःखेभ्यो रक्षिष्यामि न संशयः । ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मा क्रोधसमन्वितः । को वा त्वमिति संभर्त्स्माब्रुवं मायाविमोहितः
“মই তোমাক সকলো দুখৰ পৰা ৰক্ষা কৰিম—ইয়াত সন্দেহ নাই।” ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই বাক্য শুনি ব্ৰহ্মা ক্ৰোধেৰে ভৰি উঠিল; আৰু মায়াৰে বিমোহিত হৈ তাক ধমকি দি ক’লে—“তুমি কোন?”
Verse 44
किमर्थं भाषसे भूरि वह्वनर्थकरं वचः । नेश्वरस्त्वं परब्रह्म कश्चित्कर्ता भवेत्तव
তুমি কিয় ইমান বেছি অনর্থ ঘটোৱা কথা দীঘলকৈ কৈ আছা? হে পৰব্ৰহ্ম! তুমি ঈশ্বৰ নহয়; তেন্তে তোমাৰ ওপৰত কৰ্তা বা নিয়ন্তা কোনে কেনেকৈ থাকিব?
Verse 45
मायया मोहितश्चाहं युद्धं चक्रे सुदारुणम् । हरिणा तेन वै सार्द्धं शंकरस्य महाप्रभोः
মায়াৰে মোহিত হৈ মই অতি ভয়ংকৰ যুদ্ধ কৰিলোঁ—সেই হৰিৰ সৈতে একেলগে—মহাপ্ৰভু শংকৰৰ বিৰুদ্ধে।
Verse 46
एवं मम हरेश्चासीत्संगरो रोमहर्षणः । प्रलयार्णवमध्ये तु रजसा बद्धवैरयोः
এইদৰে মোৰ আৰু হৰিৰ মাজত ৰোমহৰ্ষক সংঘৰ্ষ হ’ল—প্ৰলয়-সমুদ্ৰৰ মাজত—য’ত ৰজোগুণৰ বেগেৰে আমি দুয়ো পৰস্পৰ বৈৰত বাঁধ খাই আছিলোঁ।
Verse 47
एतस्मिन्नंतरे लिंगमभवच्चावयोः पुरः । विवादशमनार्थं हि प्रबोधार्थं तथाऽऽवयोः
সেই সময়তে আমাৰ সন্মুখত এটা লিঙ্গ প্ৰকাশ পালে—বিবাদ শান্ত কৰিবলৈ আৰু আমাৰ দুয়োৰে সত্যবোধ জাগ্ৰত কৰিবলৈ।
Verse 48
ज्लामालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम् । क्षयवृद्धि विनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम्
সেয়া সহস্ৰ জ্বালামালাৰে বিভূষিত, কালৰ প্ৰলয়াগ্নিৰ শত অগ্নিৰ সদৃশ; ক্ষয়-বৃদ্ধিৰ পৰা মুক্ত, আৰু আদি-মধ্য-অন্তবিহীন।
Verse 49
अनौपम्यमनिर्देश्यमव्यक्तं विश्वसंभवम् । तस्य ज्वालासहस्रेण मोहितो भगवान्हरिः
সেয়া অনুপম, অনিৰ্দেশ্য, অব্যক্ত আৰু বিশ্বসম্ভৱৰ মূল; তাৰ সহস্ৰ জ্বালাৰ তেজত ভগৱান হৰি (বিষ্ণু)ও মোহিত হ’ল।
Verse 50
मोहितं चाह मामत्र किमर्थं स्पर्द्धसेऽधुना । आगतस्तु तृतीयोऽत्र तिष्ठतां युद्धमावयोः
তাৰ পিছত সি মোক ইয়াতে ক’লে—“মোহিত হৈও এতিয়া কিয় স্পৰ্ধা কৰিছা? ইয়াতে তৃতীয়জন আহিছে; সি থাকক—এতিয়া যুদ্ধ হওক আমাৰ দুজনৰ মাজত।”
Verse 51
कुत एवात्र संभूतः परीक्षावो ऽग्निसंभवम् । अधो गमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
ইয়াত এই অগ্নিজাত পৰীক্ষা ক’ৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ল? এই অতুলনীয় জ্বালাস্তম্ভৰ সীমা জানিবলৈ মই তললৈ যাম।
Verse 52
परीक्षार्थं प्रजानाथ तस्य वै वायुवेगतः । भवानूर्द्ध्वं प्रयत्नेन गंतुमर्हति सत्वरम्
হে প্ৰজানাথ! সেই প্ৰকাশৰ সত্যতা পৰীক্ষা কৰিবলৈ আপুনি বায়ুৰ বেগে, প্ৰচেষ্টাৰে, তৎক্ষণাৎ ওপৰলৈ যাব লাগে।
Verse 53
ब्रह्मोवाच । एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्वरूपमकरोत्तदा । वाराहमहप्याशु हंसत्वं प्राप्तवान्मुने
ব্ৰহ্মাই ক’লে—“এইদৰে কৈ বিশ্বাত্মাই তেতিয়া নিজৰ স্বৰূপ ধাৰণ কৰিলে। আৰু মইও—বৰাহৰূপত থাকিলেও—হে মুনি, শীঘ্ৰে হংসত্ব লাভ কৰিলোঁ।”
Verse 54
तदा प्रभृति मामाहुर्हंसहंसो विराडिति । हंसहंसेति यो ब्रूयात्स हंसोऽथ भविष्यति
সেই সময়ৰ পৰা লোকসকলে মোক “হংস-হংস” আৰু “বিৰাট্” বুলি ক’বলৈ ধৰিলে। যিয়ে “হংস-হংস” নাম উচ্চাৰণ কৰি ধ্যান কৰে, সি শিৱানুগ্রহে নিশ্চয় হংস—শুদ্ধ আৰু মুক্ত—হয়।
Verse 55
सुश्वे ह्यनलप्रख्यो विश्वतः पक्षसंयुतः । मनोनिलजवो भूत्वा गत्वोर्द्ध्वं चोर्द्ध्वतः पुरा
তেওঁ নিশ্চয়েই প্ৰবল শ্বাস বিস্তাৰ কৰিলে; অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত, সকলো দিশে পক্ষযুক্ত। মন আৰু বায়ুৰ বেগৰ দৰে দ্ৰুত হৈ তেওঁ প্ৰাচীন কালে ঊৰ্ধ্বলৈ উঠিল—উচ্চ লোকৰ ফালে নিৰন্তৰ আৰোহণ কৰিলে।
Verse 56
नारायणोऽपि विश्वात्मा सुश्वेतो ह्यभवत्तदा । दश योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
তেতিয়া বিশ্বাত্মা নাৰায়ণো অতিশয় শ্বেতবৰ্ণ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। তেওঁ এক বিরাট দেহ ধাৰণ কৰিলে—দশ যোজন প্ৰস্থ আৰু শত যোজন দীঘল।
Verse 57
मेरुपर्वतवर्ष्माणं गौरतीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणम् । कालादित्यसमाभासं दीर्घघोणं महास्वनम्
তেওঁৰ দেহ মেরু পৰ্বতৰ দৰে বিশাল; তেওঁ গৌৰবৰ্ণ, তীক্ষ্ণ আৰু ভয়ংকৰ দন্তযুক্ত। প্ৰলয়কালৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, দীঘল শুঁড় আৰু মহাগম্ভীৰ গর্জন তেওঁৰ নাদ আছিল।
Verse 58
ह्रस्वपादं विचित्रांगं जैत्रं दृढमनौपमम् । वाराहाकारमास्थाय गतवांस्तदधौ जवात्
সৰু ভৰি, বিচিত্ৰ অংগ, বিজয়ী, দৃঢ় আৰু অনুপম—এনে বৰাহৰূপ ধৰি তেওঁ তৎক্ষণাৎ তাৰ তললৈ (পাতালৰ গভীৰতালৈ) নামি গ’ল।
Verse 59
एवम्बर्षसहस्रं च चरन्विष्णुरधो गतः । तथाप्रभृति लोकेषु श्वेतवाराहसंज्ञकः
এনেদৰে বিষ্ণু সহস্ৰ বছৰ ধৰি চলি চলি তললৈ গ’ল। তেতিয়াৰ পৰা লোকসমূহত তেওঁ ‘শ্বেত-বৰাহ’ নামে পৰিচিত হ’ল।
Verse 60
कल्पो बभूव देवर्षे नराणां कालसंज्ञकः । बभ्राम बहुधा विष्णुः प्रभविष्णुरधोगतः
হে দেৱর্ষি, মানুহৰ বাবে ‘কাল’ নামে এক কল্প উদ্ভৱ হ’ল। সেই কল্পত প্ৰভাৱশালী বিষ্ণু বহু ধৰণে ভ্ৰমণ কৰি অধোলোকলৈ অৱতৰণ কৰিলে।
Verse 61
नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः । तावत्कालं गतश्चोर्द्ध्वमहमप्यरिसूदन
বৰাহৰূপে সি সেই লিঙ্গৰ মূলৰ সামান্য চিহ্নো দেখা নাপালে। আৰু সেই দীৰ্ঘ সময়জুৰি, হে অৰিসূদন, মইও তাৰ শিখৰ বিচাৰি ঊৰ্ধ্বলৈ গৈছিলোঁ।
Verse 62
सत्वरं सर्वयत्नेन तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया । श्रान्तो न दृष्ट्वा तस्यांतमहं कालादधोगतः
তাৰ সীমা জানিবলৈ ইচ্ছা কৰি মই তৎক্ষণাৎ সকলো প্ৰচেষ্টা কৰিলোঁ। কিন্তু ক্লান্ত হৈও তাৰ অন্ত নেদেখি, দীৰ্ঘ সময়ৰ পাছত মই তললৈ নামিলোঁ।
Verse 63
तथैव भगवान्विष्णुश्चांतं कमललोचनः । सर्वदेवनिभस्तूर्णमुत्थितस्स महावपुः
সেইদৰে শান্ত, কমলনয়ন, সকলো দেৱসম দীপ্তিমান ভগৱান বিষ্ণু মহাবপু ধৰি তৎক্ষণাৎ উঠিল।
Verse 64
समागतो मया सार्द्धं प्रणिपत्य भवं मुहुः । मायया मोहितश्शंभोस्तस्थौ संविग्नमानसः
সেওঁ মোৰ সৈতে আহি ভৱ (ভগৱান শিৱ)ক বাৰে বাৰে প্ৰণাম কৰিলে; শম্ভুৰ মায়াত মোহিত হৈ উদ্বিগ্ন মনেৰে তাতে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 65
पृष्ठतः पार्श्वतश्चैव ह्यग्रतः परमेश्वरम् । प्रणिपत्य मया सार्द्धं सस्मार किमिदं त्विति
পিছফালৰ পৰা, কাষৰ পৰা আৰু আগফালৰ পৰা—সকলো দিশে পৰমেশ্বৰক মোৰ সৈতে প্ৰণাম কৰি সেওঁ ভাবিলে, “ইটো সঁচাকৈ কি?”
Verse 66
अनिर्देश्यं च तद्रूपमनाम कर्मवर्जितम् । अलिंगं लिंगतां प्राप्तं ध्यानमार्गेप्यगोचरम्
সেই তত্ত্বৰ ৰূপ অনিৰ্দেশ্য; ই নামাতীত আৰু কৰ্মস্পৰ্শহীন। নিজে অলিঙ্গ হৈও প্ৰকাশাৰ্থে লিঙ্গভাব গ্ৰহণ কৰে, তথাপি ধ্যানমাৰ্গৰো অগোচৰ থাকে।
Verse 67
स्वस्थं चित्तं तदा कृत्वा नमस्कार परायणो । बभूवतुरुभावावामहं हरिरपि ध्रुवम्
তেতিয়া চিত্ত স্থিৰ কৰি নমস্কাৰতেই পৰায়ণ হৈ, মই আৰু হৰি (বিষ্ণু)ও নিশ্চয় সেই একে ভাবত স্থিত হ’লোঁ।
Verse 68
जानीवो न हि ते रूपं योऽसियोऽसि महाप्रभो । नमोऽस्तु ते महेशान रूपं दर्शय नौ त्वरन्
হে মহাপ্ৰভু, আমি আপোনাৰ স্বৰূপ যথাৰ্থকৈ নাজানোঁ—আপুনি যি স্বৰূপেই হওক, সেয়াই। হে মহেশান, আপোনাক প্ৰণাম; শীঘ্ৰে আমাক আপোনাৰ স্বৰূপ দৰ্শন কৰাওক।
Verse 69
एवं शरच्छतान्यासन्नमस्कारं प्रकुर्वतोः । आवयोर्मुनिशार्दूल मदमास्थितयोस्तदा
এইদৰে আমি দুয়ো শত শত বছৰ ধৰি পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰি থাকিলোঁ। কিন্তু তেতিয়া, হে মুনিশাৰ্দূল, আমাৰ দুয়োৰে ভিতৰত অহংকাৰ উঠি বহিছিল।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s manifestation from the lotus emerging from Nārāyaṇa’s navel, followed by Brahmā’s self-inquiry and uncertainty about his origin due to māyā.
It models māyā as an epistemic veil: even cosmic intellect (Brahmā) can misread causality, implying that ultimate knowledge requires Śiva’s anugraha rather than mere status or self-generated reasoning.
The immeasurable lotus as a cosmogenic sign, Maheśvara’s māyā-mohana (deluding power), and līlā as the mode by which divine governance appears within narrative time.