नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
এই অধ্যায়ত সূতে কয়—হৰি (বিষ্ণু) অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত নাৰদে পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰি বহু শিৱৰূপ আৰু শিৱলিঙ্গৰ দৰ্শন কৰে; সিহঁত ভুক্তি-মুক্তিদাতা বুলি বৰ্ণিত। তাত দুজন শিৱগণে নাৰদক চিনে ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি, চৰণ ধৰি পূৰ্বশাপ-মোচনৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। সিহঁতে কয়—আমি স্বভাৱতে অপৰাধী নহয়; ৰজাৰ কন্যাৰ স্বয়ংবৰৰ সময়ত মায়া-মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ দোষ ঘটিছিল। নাৰদৰ শাপো পৰমেশ্বৰ (পৰেশ)ৰ প্ৰেৰণা বুলিয়েই মানি, ফলক নিজৰ কৰ্মফল হিচাপে গ্ৰহণ কৰে আৰু কাকো দোষ নধৰে। সিহঁতৰ ভক্তিপূৰ্ণ বাক্য শুনি নাৰদ স্নেহসহ পশ্যাত্তাপ কৰে আৰু অনুগ্ৰহৰ পথ মুকলি হয়; ইয়াত কৰ্মদায়িত্ব, ঈশ্বৰীয় ব্যৱস্থা, বিনয়ে মিলন আৰু লিঙ্গদৰ্শনৰ পবিত্ৰতা একেলগে প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अंतर्हिते हरौ विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । विचचार महीं पश्यञ्छिवलिंगानि भक्तितः
সূত ক’লে—হে বিপ্ৰসকল, হৰি অন্তৰ্হিত হোৱাৰ পাছত মুনিশ্ৰেষ্ঠ নাৰদে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰি ভক্তিভাৱে শিৱলিঙ্গসমূহ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 2
पृथिव्या अटनं कृत्वा शिवरूपाण्यनेकशः । ददर्श प्रीतितो विप्रा भुक्तिमुक्तिप्रदानि सः
পৃথিৱীত ভ্ৰমণ কৰি, হে বিপ্ৰসকল, তেওঁ আনন্দসহ শিৱৰ বহু ৰূপ দৰ্শন কৰিলে—যিবোৰে ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়োটাই প্ৰদান কৰে।
Verse 3
अथ तं विचरंतं कौ नारदं दिव्यदर्शनम् । ज्ञात्वा शंभुगणौ तौ तु सुचित्तमुपजग्मतुः
তাৰ পাছত দিৱ্যদৰ্শনে দীপ্ত হৈ বিচৰণ কৰা নাৰদক চিনি, শম্ভুৰ সেই দুজন গণ শান্ত আৰু শ্ৰদ্ধাভৰা চিত্তে তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 4
शिरसा सुप्रणम्याशु गणावूचतुरादरात् । गृहीत्वा चरणौ तस्य शापोद्धारेच्छया च तौ
সেই দুজন গণে তৎক্ষণাৎ শিৰ নত কৰি প্ৰণাম জনাই আদৰে ক’লে; আৰু শাপমোচনৰ ইচ্ছাৰে তেওঁৰ চৰণ ধৰি ল’লে।
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदप्रश्नवर्णनोनाम पञ्चमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় অংশ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ প্ৰথম খণ্ড, সৃষ্টিউপাখ্যানত ‘নাৰদৰ প্ৰশ্নবৰ্ণনা’ নামৰ পঞ্চম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 6
आवां हरगणौ विप्र तवागस्कारिणौ मुने । स्वयम्बरे राजपुत्र्या मायामोहितचेतसा
হে বিপ্ৰ, হে মুনি! আমি দুয়ো হৰ (শিৱ)ৰ গণ, আপোনাৰ কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে সেৱা কৰিবলৈ আহিছোঁ। ৰাজকন্যাৰ স্বয়ংবৰত তাইৰ চিত্ত মায়াৰে মোহিত হৈছে।
Verse 7
त्वया दत्तश्च नौ शापः परेशप्रेरितेन ह । ज्ञात्वा कुसमयं तत्र मौनमेव हि जीवनम्
আপুনি দিয়া শাপো সঁচাকৈ পৰমেশ (শিৱ)ৰ প্ৰেৰণাতেই হৈছিল। তাত সময় প্রতিকূল বুলি জানি, সেই অৱস্থাত মৌনেই জীৱনৰ পথ।
Verse 8
स्वकर्मणः फलं प्राप्तं कस्यापि न हि दूषणम् । सुप्रसन्नो भव विभो कुर्वनुग्रहमद्य नौ
আমি যি পাইছোঁ সেয়া নিজৰেই কৰ্মফল; কাকো দোষ দিব নোৱাৰি। হে সৰ্বশক্তিমান বিভো, অতি প্ৰসন্ন হৈ আজি আমাৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰা।
Verse 9
सूत उवाच । वच आकर्ण्य गणयोरिति भक्त्युक्तमादरात् । प्रत्युवाच मुनिः प्रीत्या पश्चात्तापमवाप्य सः
সূত ক’লে—শিৱগণৰ দুজন সেৱকে ভক্তি আৰু আদৰে কোৱা বাক্য শুনি মুনি অন্তৰে আনন্দিত হৈ উত্তৰ দিলে; আৰু অনুতাপে স্পৰ্শিত হৈ তেওঁ পুনৰ ক’লে।
Verse 10
नारद उवाच । शृणुतं मे महादेव गणा मान्यतमौ सताम् । वचनं सुखदं मोहनिर्मुक्तं च यथार्थकम्
নাৰদে ক’লে—হে মহাদেৱ, মোৰ বাক্য শুনা; হে গণসকল, তোমালোক সৎজনৰ মাজত অতি মান্য। এই বাক্য সুখদায়ক, মোহমুক্ত আৰু সত্যসঙ্গত।
Verse 11
पुरा मम मतिर्भ्रष्टासीच्छिवेच्छावशात् युवम् । सर्वथा मोहमापन्नश्शप्तवान्वां कुशेमुषिः
পূৰ্বে শিৱেচ্ছাৰ বশত মোৰ বুদ্ধি ভ্ৰষ্ট হৈছিল। সম্পূৰ্ণ মোহত পৰি মই—কুশেমুষি—তোমালোক দুজনক শাপ দিছিলোঁ।
Verse 12
यदुक्तं तत्तथा भावि तथापि शृणुतां गणौ । शापोद्धारमहं वच्मि क्षमथा मघमद्य मे
যি কোৱা হৈছে সেয়া তেনেকৈয়ে ঘটিব; তথাপি হে গণসকল, শুনা। মই শাপমোচনৰ উপায় ক’ম; সেয়ে আজি মোৰ অপৰাধ ক্ষমা কৰা।
Verse 13
वीर्यान्मुनिवरस्याप्त्वा राक्षसेशत्वमादिशम् । स्यातां विभवसंयुक्तौ बलिनो सुप्रतापिनौ
সেই শ্ৰেষ্ঠ মুনিবৰৰ বীৰ্য লাভ কৰি তেওঁ তেওঁলোকক ৰাক্ষসসকলৰ অধিপত্য দিলে। তাতে তেওঁলোক দুজনেই বৈভৱযুক্ত, বলৱান আৰু অতি প্ৰতাপশালী হ’ল।
Verse 14
सर्वब्रह्मांडराजानौ शिवभक्तौ जितेन्द्रियौ । शिवापरतनोर्मृत्युं प्राप्य स्वं पदमाप्स्यथः
তোমালোক দুয়ো সৰ্ব্ব ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অধিৰাজ হ’বা—শিৱভক্ত আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী। আৰু মৃত্যু আহিলে, শিৱৰ আশ্ৰয় লৈ, নিজ পৰম পদ লাভ কৰিবা।
Verse 15
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नारदस्य महात्मनः । उभौ हरगणौ प्रीतौ स्वं पदं जग्मतुर्मुदा
সূতে ক’লে—মহাত্মা মুনি নাৰদৰ বাক্য শুনি, হৰ (শিৱ)-ৰ সেই দুয়ো গণ আনন্দিত হৈ হৰ্ষে নিজ ধামলৈ গ’ল।
Verse 16
नारदोऽपि परं प्रीतो ध्यायञ्छिवमनन्यधीः । विचचार महीं पश्यञ्छिवतीर्थान्यभीक्ष्णशः
নাৰদো পৰম আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ, অনন্যচিত্তে শিৱধ্যানত নিমগ্ন থাকি, পৃথিৱীত বিচৰণ কৰিলে আৰু বাৰে বাৰে শিৱৰ পবিত্ৰ তীৰ্থসমূহ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 17
काशीं प्राप्याथ स मुनिः सर्वोपरि विराजिताम् । शिवप्रियां शंभुसुखप्रदां शम्भुस्वरूपिणीम्
তাৰপিছত সেই মুনি কাশীলৈ প্ৰাপ্য হ’ল—যি সৰ্বোপরি দীপ্তিমান; শিৱপ্ৰিয়া, শম্ভুসুখ প্ৰদানকাৰিণী, আৰু স্বয়ং শম্ভুৰ স্বৰূপিণী।
Verse 18
दृष्ट्वा काशीं कृताऽर्थोभूत्काशीनाथं ददर्श ह । आनर्च परम प्रीत्या परमानन्दसंयुतः
কাশী দৰ্শন কৰি তেওঁ কৃতাৰ্থ হ’ল। তাৰপিছত কাশীনাথৰ দৰ্শন পালে আৰু পৰম প্ৰেমে, পৰমানন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ, তেওঁৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 19
स मुदः सेव्यतां काशीं कृतार्थो मुनिसत्तमः । नमन्संवर्णयन्भक्त्या संस्मरन्प्रेमविह्वलः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! আনন্দে কাশীত বাস কৰি তাৰ সেৱা কৰা; তুমি কৃতাৰ্থ। ভক্তিৰে নমস্কাৰ কৰি, (শিৱৰ) গুণগান কৰি আৰু প্ৰেমত বিহ্বল হৈ তেওঁক স্মৰণ কৰি থাকাঁ।
Verse 20
ब्रह्मलोकं जगामाथ शिवस्मरणसन्मतिः । शिवतत्त्वं विशेषेण ज्ञातुमिच्छुस्स नारदः
তেতিয়া শিৱস্মৰণত দৃঢ়মতি নাৰদ ব্ৰহ্মলোকলৈ গ’ল; শিৱতত্ত্ব বিশেষভাৱে সূক্ষ্মকৈ জানিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 21
नत्वा तत्र विधिं भक्त्या स्तुत्वा च विविधैस्तवैः । पप्रच्छ शिवत्तत्वं शिवसंभक्तमानसः
তাত তেওঁ ভক্তিভাৱে বিধাতা ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰি নানা স্তৱেৰে স্তুতি কৰিলে; তাৰপিছত শিৱভক্তিৰে পৰিপূৰ্ণ মনৰ নাৰদে শিৱতত্ত্ব সুধিলে।
Verse 22
नारद उवाच । ब्रह्मन्ब्रह्मस्वरूपज्ञ पितामह जगत्प्रभो । त्वत्प्रसादान्मया सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
নাৰদে ক’লে— হে ব্ৰহ্মন, ব্ৰহ্মস্বরূপজ্ঞ, হে পিতামহ জগত্প্ৰভো! আপোনাৰ প্ৰসাদে মই বিষ্ণুৰ উত্তম মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণকৈ জানিলোঁ।
Verse 23
भक्तिमार्गं ज्ञानमार्गं तपोमार्गं सुदुस्तरम् । दानमार्गञ्च तीर्थानां मार्गं च श्रुतवानहम्
মই ভক্তিমাৰ্গ, জ্ঞানমাৰ্গ, অতি দুৰূহ তপোমাৰ্গ, দানমাৰ্গ আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ মাৰ্গো শুনিছোঁ।
Verse 24
न ज्ञातं शिवतत्त्वं च पूजाविधिमतः क्रमात् । चरित्रं विविधं तस्य निवेदय मम प्रभो
মই এতিয়াও শিৱতত্ত্ব বুজি পোৱা নাই, আৰু বিধি অনুসাৰে পূজাৰ ক্ৰমো নাজানো। হে প্ৰভু, তেওঁৰ নানাবিধ পবিত্ৰ চৰিত্ৰ মোক বৰ্ণনা কৰক।
Verse 25
निर्गुणोऽपि शिवस्तात सगुणश्शंकरः कथम् । शिवतत्त्वं न जानामि मोहितश्शिवमायया
হে প্ৰিয়, শিৱ নিৰ্গুণ; তেন্তে শংকৰ সগুণ কেনেকৈ? শিৱ-মায়াত মোহিত হৈ মই শিৱতত্ত্ব বুজি নাপাওঁ।
Verse 26
सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेण प्रतिष्ठितः । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः
সৃষ্টিৰ আগতে শম্ভু নিজ স্বৰূপত কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত আছিল? আৰু সৃষ্টিৰ মাজত সেই পৰম প্ৰভু কেনেকৈ লীলা কৰি কৰি সংৱৰ্ত (প্ৰলয়)ও ঘটায়?
Verse 27
तदन्ते च कथं देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथं प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः
তাৰ অন্তত সেই দেৱ মহেশ্বৰ কেনেকৈ অৱস্থিত থাকে? আৰু লোকমঙ্গলকাৰী শংকৰ কেনেকৈ প্ৰসন্ন হয়?
Verse 28
संतुष्टश्च स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च महेश्वरः । किं फलं यच्छति विधे तत्सर्वं कथयस्व मे
মহেশ্বৰ নিজৰ ভক্তসকলৰ লগতে আনসকলৰ প্ৰতিও সন্তুষ্ট হলে, হে বিধাতা (ব্ৰহ্মা), তেওঁ কোন ফল দান কৰে—সেয়া সকলো মোক কোৱা।
Verse 29
सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुसंश्रुतम् । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः
পৰম্পৰাগতভাৱে শুনা যায় যে সত্য ভক্তিত ভগৱান শিৱ তৎক্ষণাৎ প্ৰসন্ন হয়। দয়াপৰ সেই মহান প্ৰভু ভক্তৰ কষ্ট-প্ৰয়াস নেদেখে; কেৱল ভক্তিকেই গ্ৰহণ কৰে।
Verse 30
ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांशजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवः परः
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ—এই তিনিও দেৱ শিৱৰ অংশৰ পৰা উদ্ভৱ। কিন্তু তেওঁলোকৰ মাজত মহেশ পূৰ্ণাংশ; সেয়াই স্বয়ং পৰম শিৱ।
Verse 31
तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा विभो
হে বিভো, তেওঁৰ (শিৱৰ) আবিৰ্ভাৱ আৰু পবিত্ৰ চৰিত্ৰসমূহ বিশেষকৈ বৰ্ণনা কৰক। লগতে উমাৰ আবিৰ্ভাৱ আৰু তেওঁলোকৰ দিব্য বিবাহকথাও কওক।
Verse 32
तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तथान्यच्च कथनीयं त्वयानघ
তেওঁৰ গাৰ্হস্থ্যজীৱন বিশেষকৈ, আৰু তেওঁৰ পৰম দিব্য লীলাসমূহো বৰ্ণনা কৰক। হে নিৰ্মল, এই সকলো আৰু সম্পৰ্কিত আন কথাও আপোনাৰ দ্বাৰাই কোৱা উচিত।
Verse 33
तदुत्पत्तिं विवाहं च शिवायास्तु विशेषतः । प्रब्रूहि मे प्रजानाथ गुहजन्म तथैव च
হে প্ৰজানাথ, তেওঁৰ (দেৱীৰ) উৎপত্তি আৰু শিৱৰ সৈতে তেওঁৰ বিবাহ বিশেষকৈ মোক কওক; লগতে গুহ (কাৰ্ত্তিকেয়)ৰ জন্মকথাও বৰ্ণনা কৰক।
Verse 34
बहुभ्यश्च श्रुतं पूर्वं न तृप्तोऽस्मि जगत्प्रभो । अतस्त्वां शरणं प्राप्तः कृपां कुरु ममोपरि
হে জগত্প্ৰভো, মই আগতে বহুজনৰ পৰা বহু উপদেশ শুনিছোঁ, তথাপি তৃপ্ত নহ’লোঁ। সেয়ে মই আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ—মোৰ ওপৰত কৃপা কৰক।
Verse 35
इति श्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्यांगजस्य हि । उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः
নিজ মানসপুত্ৰ নাৰদৰ বাক্য এইদৰে শুনি, লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই তাতেই প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Frequently Asked Questions
Nārada’s devotional tour of the earth seeing Śiva-liṅgas and forms, followed by two Śiva-gaṇas approaching him to seek relief from a previously given curse connected to a māyā-driven incident at a svayaṃvara.
It models a Śaiva synthesis of agency: the gaṇas accept the curse as their own karma’s fruit while also acknowledging īśvara-preraṇā (the Supreme’s prompting), thereby presenting repentance and humility as openings for anugraha (restorative grace).
Multiple Śiva-rūpas and especially Śiva-liṅgas are foregrounded as objects of darśana and devotion, explicitly described as granting both bhukti (enjoyment/prosperity) and mukti (liberation).