सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
এই অধ্যায়ত নাৰদে শিৱনিষ্ঠ প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাক স্তৱ কৰি অধিক বিস্তৃত ব্যাখ্যা বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই পূৰ্ববৃত্তান্ত কয়—ঋষি আৰু দেৱতাসকলক একত্ৰ কৰি তেওঁ ক্ষীৰসাগৰৰ তীৰলৈ, ভগৱান বিষ্ণুৰ ধামলৈ যায়। তাত বিষ্ণুৱে শিৱচৰণকমল স্মৰণ কৰি ব্ৰহ্মা আৰু সুৰ-ঋষিসকলক আগমনৰ উদ্দেশ্য সোধে। দেৱতাসকলে কৰযোৰে প্ৰশ্ন কৰে—‘দুঃখনাশৰ বাবে কাৰ নিত্যসেৱা কৰা উচিত?’ ভক্তৱৎসল বিষ্ণুৱে কৰুণাৰে সত্য সেৱা-ভক্তিৰ লক্ষণ, তাৰ ফল আৰু মোক্ষদায়ক তত্ত্ব বুজাই শিৱপৰত্বৰ ইংগিত দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । एतदेव पुनस्सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे
নাৰদে ক’লে— হে ব্ৰহ্মন, হে প্ৰজাপতে, হে তাত! তুমি ধন্য, কিয়নো তোমাৰ বুদ্ধি শিৱত আসক্ত। সেয়ে, হে বিধাতা, এই কথাই মোক পুনৰ সঠিকভাৱে আৰু বিস্তাৰে কোৱা।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः । निर्जरांश्चाऽवदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে তাত! এক সময়ত মই সকলো দিশৰ পৰা ঋষিসকলক আৰু অমৰ দেৱতাসকলক আহ্বান কৰিলোঁ। তাৰপিছত মই পদ্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মাই স্নেহেৰে সুৱচন ক’লোঁ।
Verse 3
यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः । आगंतव्यं मया सार्द्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः
যদি তোমালোকৰ নিত্যসুখত শ্ৰদ্ধা থাকে আৰু সিদ্ধি লাভৰ কামনা থাকে, তেন্তে মোৰ সৈতে ক্ষীৰসাগৰৰ তীৰলৈ আহিব লাগিব।
Verse 4
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह । यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्सर्वेषां हितकारकः
এই বাক্য শুনি তেওঁলোকে মোৰ সৈতে তাত গ’ল, য’ত ভগৱান বিষ্ণু অৱস্থান কৰিছিল—যিজন সকলোৰে হিতকাৰক (শিৱাজ্ঞা অনুসৰি জগতৰ মঙ্গলত প্রবৃত্ত)।
Verse 6
तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् । स्मरञ्छिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः
তেতিয়া ব্ৰহ্মা আদি সমবেত অমৰসকলক দেখি, শিৱৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি বিষ্ণুৱে পৰম বচন ক’লে।
Verse 7
विष्णुरुवाच । किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকল আৰু দেৱর্ষিসকল, তোমালোক কিহৰ বাবে আহিছা? প্ৰীতিসহ সকলো কোৱা; এতিয়া কোন কাম সম্পন্ন কৰিব লাগিব?
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः । पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना । विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই সময় বিষ্ণু আৰু মোৰ দ্বাৰা প্ৰশ্নিত হৈ দেৱসকলে প্ৰীতিভৰে পুনৰায় তাঁক প্ৰণাম কৰি শুভ বাক্য ক’লে—“এতিয়া কি কৰণীয়? আমাৰ নিবেদন কৰি জনোৱা কৰ্তব্য আছে।”
Verse 9
देवा ऊचुः । नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखपहारिणी
দেৱসকলে ক’লে—দুখ হৰণকাৰী সেই নিত্য সেৱা আমি কাক কৰিব লাগিব?
Verse 10
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्
এই বাক্য শুনি ভক্তবৎসল ভগৱানে সামৰসৰ প্ৰতি প্ৰীতিত আৰু মোৰ প্ৰতি কৃপাতে উত্তৰ বাক্য ক’লে।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मञ्च्छृणु सुरैस्सम्यक्श्रुतं च भवता पुरा । तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ব্ৰহ্মা, শুনা। দেৱসভাত তুমি পূৰ্বে যি কথা সম্যক্ শুনিছিলা, সেই কথাই তোমাক আৰু দেৱসকলক পুনৰায় কোৱা হৈছে।
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ প্ৰথম খণ্ডত, সৃষ্ট্যুপাখ্যান আৰু পূজাবিধি-বৰ্ণনৰ অন্তৰ্গত ‘সাৰাসাৰ-বিচাৰ-বৰ্ণন’ নামৰ দ্বাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 13
सेव्यसेव्यस्सदा देवश्शंकरस्सर्वदुःखहा । ममापि कथितं तेन ब्रह्म णोऽपि विशेषतः
সদায় সেৱ্য, সদায় দেৱ—শংকৰ সৰ্বদুঃখহৰ। এই কথা তেওঁ মোকো কৈছিল, আৰু বিশেষকৈ ব্ৰহ্মাকো উপদেশ দিছিল।
Verse 14
प्रस्तुतं चैव दृष्टं वस्सर्वं दृष्टांतमद्भुतम् । त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः
এই আশ্চৰ্য দৃষ্টান্তটো তোমালোকৰ আগত সম্পূৰ্ণভাৱে উপস্থাপন কৰি দেখুওৱা হ’ল। সেয়ে যিসকলে সত্য সুখ বিচাৰে, তেওঁলোকে কেতিয়াও শিৱাৰাধনা ত্যাগ নকৰিব।
Verse 15
संत्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्तिं महेश्वरम् । तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबांधवाः
দেৱদেৱেশ, লিঙ্গমূৰ্তি মহেশ্বৰ মহাদেৱক ত্যাগ কৰি তাৰাৰ পুত্ৰসকলো তেনেদৰে নিজৰ সকলো আত্মীয়-স্বজনসহ বিনষ্ট হ’ল।
Verse 16
मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः । सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा
নিশ্চয় মোৰ দ্বাৰাই তেওঁলোক মোহিত হৈছিল; মোৰ মায়াই তেওঁলোকক দূৰত ৰাখিছিল। যেতিয়া তেওঁলোক শিৱবিহীন হ’ল, তেতিয়া সকলোৱে বিনষ্ট হৈ সম্পূৰ্ণ ধ্বস্ত হ’ল।
Verse 17
तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरी हरः । सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तमः
সেয়ে লিঙ্গমূৰ্তি ধাৰণ কৰা হৰ (শিৱ) সদায় পূজনীয়; দেৱসত্তম সেই প্ৰভুক বিশেষ শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিৰে সেৱা কৰা উচিত।
Verse 18
शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः । अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया
হে সত্তম! কেৱল শৰ্ব (শিৱ) লিঙ্গাৰ্চনাৰ দ্বাৰাই দেৱ আৰু দৈত্যসকলেও সিদ্ধি লাভ কৰিলে; মই আৰু তুমিও, হে ব্ৰাহ্মণ। তেন্তে তুমি তাক কেনেকৈ পাহৰিলা?
Verse 19
तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना । तस्मात् ब्रह्मन्सुरः शर्वः सर्वकामफलेप्सया
সেয়ে, হে ব্ৰাহ্মণ! যিকোনো কাৰণতেই নিত্যে সেই লিঙ্গৰ অর্চনা কৰা উচিত; কিয়নো সৰ্বকামফলপ্ৰদ শৰ্ব (শিৱ) এই উপাসনাৰ দ্বাৰাই লাভ্য।
Verse 20
सा हनिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता । यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्
সেয়াই হানি, সেয়াই মহা-ছিদ্ৰ; সেয়াই জড়তা আৰু মোহ—যেতিয়া এক মুহূর্ত বা এক ক্ষণো শিৱক সম্যক অর্চনা নকৰা হয়।
Verse 21
भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः । भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्यभाजनाः
যিসকল ভৱ (শ্ৰীশিৱ) ভক্তিত পৰায়ণ, যিসকলৰ চিত্ত ভৱৰ চৰণত নত, আৰু যিসকল সদা ভৱস্মৰণ কৰে—তেওঁলোক দুখৰ পাত্ৰ নহয়।
Verse 22
भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः । धनं च तुष्टिपर्यंतं पुत्रपौत्रादिसंततिः
মনলৈ প্ৰিয় ভৱন, মনোহৰ অলংকাৰৰে ভূষিতা স্ত্ৰী, তৃপ্তিলৈকে পৰ্যাপ্ত ধন, আৰু পুত্ৰ-পৌত্ৰাদি অবিচ্ছিন্ন সন্ততি (লাভ হয়)।
Verse 23
आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् । ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्
যিসকল মহাভাগ ভক্তে আৰোগ্য আৰু দেহসুখ, অলৌকিক প্ৰতিষ্ঠা, অথবা ত্ৰিদশালয় (স্বৰ্গ)ৰ সুখ কামনা কৰে—(তেওঁলোকে ইয়াত কোৱা মতে শিৱাৰাধনা কৰক)।
Verse 24
अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः । पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयंति सदाशिवम्
শেষত তেওঁলোকে মুক্তিফল লাভ কৰে, অথবা পৰমেশ্বৰৰ পৰম ভক্তি। পূৰ্বপুণ্যৰ অতিরিক্ত বলে তেওঁলোকে সদাশিৱৰ অৰ্চনা কৰে।
Verse 25
योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः । तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते
যি ভক্তিপৰায়ণ হৈ একাগ্ৰচিত্তে নিত্য শিৱলিঙ্গৰ অৰ্চনা কৰে, তাৰ সিদ্ধি নিশ্চয় ফলৱতী হয়; সি পাপত আবদ্ধ বা ক্লিষ্ট নহয়।
Verse 26
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् । लिंगानि प्रार्थयामासुस्सर्वकामाप्तये नृणाम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কোৱা হ’লে দেৱসকলে তেতিয়া স্বয়ং হৰিক প্ৰণাম কৰি, মানুহৰ সকলো ধৰ্ম্য কামনা পূৰণৰ বাবে শিৱলিঙ্গৰ প্ৰাকট্য প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 27
तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णु विश्वकर्माणमब्रवीत । अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः
সেয়া শুনি বিষ্ণুৱে তেতিয়া বিশ্বকৰ্মাক ক’লে—“হে মুনিশাৰ্দূল, মইও জীৱসকলৰ উদ্ধাৰত পৰায়ণ।”
Verse 28
विश्वकर्मन्यथा शंभोः कल्पयित्वा शुभानि च । लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम
“হে বিশ্বকৰ্মন, শম্ভুৰ ৰীতি অনুসাৰে মঙ্গলময় শিৱলিঙ্গ নিৰ্মাণ কৰা; মোৰ আদেশমতে সেই লিঙ্গসমূহ সকলো দেৱতাক দিয়া হওক।”
Verse 29
ब्रह्मोवाच । लिंगानि कल्पयित्वेवमधिकारानुरूपतः । विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে প্ৰত্যেকৰ যোগ্যতা আৰু অধিকাৰৰ অনুৰূপে লিঙ্গসমূহ গঢ়ি বিশ্বকৰ্মাই তেওঁলোকক তেওঁলোকৰ নিজ নিজ নিয়োগ (কৰ্তব্য) দিলে—মোৰ অথবা হৰি (বিষ্ণু)ৰ আজ্ঞাত।
Verse 30
तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम । पद्मरागमयं शक्रो हेम विश्र वसस्सुतः
সেই কথাই আজি মই ক’ম—শুনা, হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠ। বসুপুত্ৰ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) পদ্মৰাগ (মাণিক্য) আৰু বিচিত্ৰ দীপ্তিযুক্ত সোণৰে (সেয়া) গঢ়িলে।
Verse 31
पीतं मणिमयं धर्मो वरुणश्श्यामलं शिवम् । इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा
ধৰ্ম পীত মণিময় দীপ্তিস্বৰূপ; বৰুণ শ্যামবৰ্ণ, শিৱসদৃশ কান্তিযুক্ত। বিষ্ণু ইন্দ্ৰনীলমণিৰ ন্যায় জ্যোতিষ্মান, আৰু ব্ৰহ্মাও তদ্ৰূপ হেমময়।
Verse 32
विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च । आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने
হে মুনি, বিশ্বেদেৱ আৰু বসুগণো ৰৌপ্যময় স্বভাৱৰ; আৰু অশ্বিনীকুমাৰদ্বয় পাৰ্থিৱ (মৃণ্ময়) অথবা তাম্ৰময় বুলিও কথিত।
Verse 33
लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् । मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः
দেৱী লক্ষ্মী স্ফটিকময় লিঙ্গৰ সৈতে সংযুক্ত; আদিত্যগণ তাম্ৰনির্মিত লিঙ্গৰ সৈতে। সোমৰাজ মৌক্তিকময় লিঙ্গৰ সৈতে আৰু বিভাৱসু (অগ্নি) বজ্ৰলিঙ্গৰ সৈতে সম্পর্কিত।
Verse 34
मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च । चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, ব্ৰাহ্মণপত্নীসকলে মৃণ্ময় বস্তু সাজিলে; আৰু নাগসকলে শ্ৰদ্ধাৰে চন্দনময় আৰু প্ৰৱালময় বস্তু নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 35
नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा । यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा
দেৱীয়ে নবনীত (মাখন)ৰে লিঙ্গ গঢ়িলে; যোগীয়ে তদ্ৰূপ পবিত্ৰ ভস্মৰে লিঙ্গ কৰিলে। যক্ষসকলে দধি (দই)ৰে লিঙ্গ গঢ়িলে, আৰু ছায়া-জনসকলে পিঠাৰ পিণ্ডৰে লিঙ্গ কৰিলে।
Verse 36
शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् । पारदं पार्थिवं बाणस्समर्चति परेऽपि वा
ব্ৰহ্মাণী নিশ্চিতভাৱে ৰত্ন-নিৰ্মিত শিৱলিঙ্গৰ পূজা কৰে। তদ্ৰূপে তেওঁ পাৰদ-নিৰ্মিত, পাৰ্থিৱ (মাটিৰ) আৰু বাণলিঙ্গকো ভক্তিভাৱে সমৰ্চনা কৰে।
Verse 37
एवं विधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा । ते पूजयंति सर्वे वै देवा ऋषिगणा स्तथा
এইদৰে বিধিপূৰ্বক নিৰ্মিত লিঙ্গসমূহ বিশ্বকৰ্মাই দান কৰিছিল। সেই লিঙ্গসমূহক দেৱগণ আৰু ঋষিগণ—সকলেই—নিশ্চয় পূজা কৰিছিল।
Verse 38
विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया । पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः
দেৱসকলৰ মঙ্গল কামনা কৰি বিষ্ণুৱে দেৱতাসকলক লিঙ্গ দান কৰিছিল। আৰু মোৰ প্ৰভু পিনাকী (শিৱ) এ ব্ৰহ্মাক পূজাবিধি যথাযথভাৱে উপদেশ দিছিল।
Verse 39
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः । आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः
তেওঁৰ বচন শুনি মই ব্ৰহ্মা, দেৱসত্তমসকলৰ সৈতে, হৰ্ষে পৰিপূৰ্ণ মন লৈ নিজৰ ধামলৈ উভতি আহিলোঁ।
Verse 40
तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने । शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्
তাত গৈ, হে মুনে, মই সকলো ঋষি আৰু দেৱসকলক সম্বোধন কৰি, সকলো ইষ্টফল দানকাৰী শিৱপূজাৰ সম্পূৰ্ণ বিধি যথাযথভাৱে বুজাই দিলোঁ।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः । शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে সকলো ঋষি, দেৱতাসহ প্ৰেমভক্তিত স্থিৰ হৈ শুনা। আনন্দেৰে মই শিৱপূজাৰ বিধি কওঁ, যি ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Verse 42
मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजंतुषु । तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः
সকলো জীৱৰ মাজত মানৱ জন্ম লাভ কৰা দুষ্প্ৰাপ্য; আৰু তাতো, হে দেৱসকল আৰু মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, সত্কুলত জন্ম পোৱা অতি দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 43
अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः । शिवसंतोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्
সদাচাৰত স্থিত ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি নিৰ্দোষ আচৰণ কৰিব লাগে; আৰু পুণ্যসঞ্চয় আৰু শিৱসন্তোষৰ বাবে শাস্ত্ৰোক্ত কৰ্মসমূহ শ্ৰদ্ধাৰে আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 44
यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् । यावद्दानस्य संपत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्
নিজৰ বৰ্ণ/আশ্ৰমৰ বাবে যি যি কৰ্ম নিৰ্দিষ্ট, সেয়া লংঘন কৰা উচিত নহয়। যেতিয়ালৈকে দান কৰিবলৈ সম্পত্তি/সামৰ্থ্য থাকে, তেতিয়ালৈকে দানধৰ্মসহ সেই কৰ্মসমূহ নিৰন্তৰ পালন কৰিব লাগে।
Verse 45
कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते । तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते
সহস্ৰ কৰ্মযজ্ঞতকৈ তপোযজ্ঞ শ্ৰেষ্ঠ; আৰু সহস্ৰ তপোযজ্ঞতকৈ জপযজ্ঞ—পবিত্ৰ মন্ত্ৰজপ—অতি শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 46
ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् । यतस्समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति
ধ্যান-যজ্ঞতকৈ শ্ৰেষ্ঠ যজ্ঞ নাই; ধ্যানেই জ্ঞানৰ সাধন। কিয়নো উপাসকে ধ্যানৰ দ্বাৰা নিজৰ ইষ্ট শিৱক সমৰস—একাত্ম—ৰূপে দর্শন কৰে।
Verse 47
ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितश्शिवः । नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्
যি ধ্যান-যজ্ঞত ৰত, তাৰ ওচৰত শিৱ সদা সন্নিহিত। আৰু যি সত্যবিজ্ঞানী, তাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত আদি শোধনৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই।
Verse 48
विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः । नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुखं विचारतः
হে ব্ৰাহ্মণ! যিসকল বিদ্যাৰে বিশুদ্ধ হৈ ব্ৰহ্মবিদ হয়, তেওঁলোকৰ বাবে কৰ্মৰ বাধ্যতা নাথাকে; আৰু বিবেকত সুখ-দুখেও তেওঁলোকক বান্ধি নাৰাখে।
Verse 49
धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा । सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः
ধৰ্ম-অধৰ্ম, জপ-হোম, ধ্যান আৰু ধ্যানবিধি—এই সকলো সদা নিৰ্বিকাৰ থাকে; আৰু সেই বিদ্যাৰে তেওঁলোকে অমৰত্ব লাভ কৰে।
Verse 50
परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् । निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्
লিঙ্গক পৰমানন্দদায়ক বুলি জানিবা—অত্যন্ত বিশুদ্ধ, স্বয়ং শিৱ, অক্ষৰ তত্ত্ব। ই নিষ্কল, সৰ্বব্যাপী; যোগীৰ হৃদয়ত স্থিত, উপলব্ধিযোগ্য।
Verse 51
लिंगं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम्
হে দ্বিজসকল! লিঙ্গ দুবিধ—বাহ্য আৰু আভ্যন্তৰ। বাহ্য লিঙ্গ স্থূল (দৃশ্য) বুলি কোৱা হৈছে, আৰু আভ্যন্তৰ লিঙ্গ সূক্ষ্ম (অন্তৰ্মুখ) বুলি মান্য।
Verse 52
कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः
যিসকলে কৰ্মযজ্ঞত আসক্ত আৰু স্থূল, দৃশ্য লিঙ্গাৰ্চনাত ৰত—সেই অপক্ব মনৰ ভাৱজাগৰণৰ বাবে সূক্ষ্ম শিৱতত্ত্ব স্থূল বিগ্ৰহৰ মাধ্যমে উপাস্য কৰা হয়।
Verse 53
आध्यात्मिकं यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् । स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा
যাৰ বাবে আধ্যাত্মিক (অন্তৰ্লিঙ্গ) প্ৰত্যক্ষ নহয়, সি সেই লিঙ্গকেই স্থূল, দৃশ্য ৰূপত কল্পনা কৰি স্থাপন কৰিব—অন্যথা নহয়।
Verse 54
ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् । यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्
জ্ঞানীসকলৰ বাবে তত্ত্ব সূক্ষ্ম, অমল, ভাৱধ্যানত প্ৰত্যক্ষ আৰু অব্যয়; কিন্তু অযুক্ত (অসংযত) লোকৰ বুজাবুজিৰ বাবে ‘উৎকৃষ্ট’ আদি ধাৰণাৰে স্থূল ৰূপত কল্পিত হয়।
Verse 55
अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः । निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्
আহা! সত্য বিচাৰত তত্ত্ববক্তাসকলে শিৱ ব্যতীত আন একো নাপায়। চিত্তত নিষ্কল আৰু সকল—দুয়োটাই বোধ হয়; সমগ্ৰ জগত শিৱময়।
Verse 56
एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोष विकल्पना । विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा
এইদৰে সত্যজ্ঞানৰে মুক্ত হোৱা লোকৰ বাবে দোষ আৰোপৰ কল্পনা নাথাকে। তেওঁলোকৰ বাবে বিধি-নিষেধো প্ৰযোজ্য নহয়—ন বিধেয়, ন নিষিদ্ধ।
Verse 57
यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते । तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते
যেনেকৈ পানীত থকা পদুম পানীৰে লিপ্ত নহয়, তেনেকৈ জ্ঞানী গৃহত থাকিলেও কৰ্মেৰে আবদ্ধ নহয়।
Verse 58
इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै । तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः
যেতিয়ালৈকে মানুহৰ ভিতৰত এই জ্ঞান উদয় নহয়, তেতিয়ালৈকে তেওঁ কৰ্মৰ দ্বাৰা দেবাধিদেৱ ভগৱান শিৱৰ আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 59
प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः । एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु
জগতক প্ৰত্যয় (নিশ্চয়) দিবলৈ দিবাকৰ (সূৰ্য) এক ঠাইত থাকিও বহু ৰূপে দেখা যায়; জলভৰা পাত্ৰ আদি আধাৰত এক হৈয়ো বহুধা দৃষ্ট হয়।
Verse 60
दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् । तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्
লোকে যি দেখা যায় আৰু শুনা যায়—যি সৎ বা অসৎ ৰূপে প্ৰতীয়মান—হে দেৱসকল, জানিবা যে সেয়া সকলো শিৱস্বৰূপ পৰব্ৰহ্ম।
Verse 61
भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः । एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः
এই জগতত পানী বহু ভেদৰ দৰে প্ৰতীয়মান; বিচাৰ কৰিলে বুজা যায় যে এই ভেদ কেৱল প্ৰকাশিত অৱস্থাতেই। এইদৰে বেদাৰ্থ-তত্ত্বজ্ঞসকলে কয়, আৰু অন্য বেদতত্ত্ববিদসকলেও তেনেদৰেই কয়।
Verse 62
हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः । इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः
সংসাৰত ঘূৰি ফুৰা জীৱৰ হৃদয়ত সাক্ষাৎ সকলৰূপ পৰমেশ্বৰ শিৱ বিৰাজমান। যাৰ এই বিষয়ে যথাৰ্থ বিবেকজ্ঞান আছে, তাৰ প্ৰতিমা আদি বাহ্য আশ্ৰয়ৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 63
इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा । पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्
সেয়ে, বিবেকজ্ঞানহীন ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰতিমাৰ কল্পনা আৰু প্ৰতিষ্ঠা শুভ। উচ্চ পদলৈ আৰোহণ কৰিবলৈ মানুহৰ বাবে ই এক আলম্বন (আশ্ৰয়) বুলি স্মৃত।
Verse 64
आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् । निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्
আলম্বন নোহোৱাকৈ সেই পৰম পদ লাভ কৰা অতি দুৰ্লভ। সেয়ে নিৰ্গুণ তত্ত্বপ্ৰাপ্তিৰ বাবে মানুহৰ বাবে প্ৰতিমাক আশ্ৰয় বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।
Verse 65
सगुणानिर्गुणा प्राप्तिर्भवती सुनिश्चितम् । एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा
সগুণ উপাসনাৰ দ্বাৰা নিশ্চিতভাৱে নিৰ্গুণ প্ৰাপ্তি হয়। এইদৰে সকলো দেৱতাৰ প্ৰতিমা ভক্তৰ বাবে দৃঢ় প্ৰত্যয় আৰু একাগ্ৰ বিশ্বাসৰ বাহক হয়।
Verse 66
देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् । गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना
এই দেৱতা নিশ্চয়েই মহামহিমান্বিত; এই পূজা তেওঁৰেই বাবে। কিন্তু প্ৰতিমা নথাকিলে গন্ধ, চন্দন, পুষ্প আদি কিহৰ বাবে?
Verse 67
तावच्च प्रतिमा पूज्य यावद्विज्ञानसंभवः । ज्ञानाभावेन पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्
যেতিয়ালৈকে উচ্চ বিবেকজ্ঞান (বিজ্ঞান) উদয় নহয়, তেতিয়ালৈকে প্ৰতিমা পূজ্য। কিন্তু সত্য জ্ঞান নথকা অৱস্থাত কেৱল পূজাতেই আবদ্ধ থাকিলে, তাৰ পতন নিশ্চিত।
Verse 68
एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः । स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः
সেইহেতু, হে বিপ্ৰসকল, পৰমাৰ্থতঃ শুনা—নিজ জন্মগত অৱস্থান (স্বজাতি/বৰ্ণাশ্ৰম) অনুসাৰে যি কৰ্ম বিধেয়, সেয়া প্ৰচেষ্টাৰে অৱশ্য পালন কৰিব লাগে।
Verse 69
यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् । विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः
য’তে য’তে আৰু যেনেকৈ ভক্তি জাগে, ত’তে ত’তে পূজা আদি কৰ্ম কৰা উচিত। পূজা, দান আদি নাথাকিলে পাপ কেতিয়াও দূৰত নাথাকে।
Verse 70
यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते । गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्
যিমান দিন দেহত পাপ থাকে, সিমান দিন সিদ্ধি জন্ম নলয়। পাপ দূৰ হ’লে তাৰ সকলো কৰ্ম সফল হয়।
Verse 71
तथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि । क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंगः प्रसज्जते
যেনে মলিন বস্ত্ৰত ৰং উজ্জ্বল নহয়। কিন্তু ধুই শুদ্ধ কৰিলে সকলো ৰং ভালদৰে লাগি যায়।
Verse 72
तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया । ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः
সেইদৰে, দেহ নির্মল হ’লে দেৱতাসকলৰ সম্যক্ অৰ্চনাৰ দ্বাৰা জ্ঞানৰ আনন্দ-ৰং জাগে; আৰু তাৰ পৰাই বিজ্ঞান (অনুভৱসিদ্ধ জ্ঞান) জন্মে।
Verse 73
विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी । ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते
বিজ্ঞানৰ সত্য মূল হ’ল অব্যভিচাৰিণী (অচঞ্চল) ভক্তি; আৰু জ্ঞানৰো সত্য মূল একমাত্র ভক্তিয়েই বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 74
संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मंत्रादि पूजनम् । पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते
সৎসঙ্গৰ দ্বাৰা গুৰু লাভ হয়, আৰু গুৰুৰ পৰা মন্ত্ৰাদি পূজনৰ বিধি পোৱা যায়। পূজাৰ পৰা ভক্তি জন্মে, আৰু ভক্তিৰ পৰা সত্য জ্ঞান উদ্ভৱ হয়।
Verse 76
विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् । विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते
জ্ঞানৰ পৰা পৰব্ৰহ্মক প্ৰকাশ কৰা বিজ্ঞান (অনুভৱ-জ্ঞান) জন্মে। আৰু যেতিয়া সেই বিজ্ঞান জন্মে, তেতিয়া ভেদবোধ নিশ্চিতভাৱে নিবৃত্ত হয়।
Verse 77
भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता । द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ
যেতিয়া ভেদবোধ সম্পূৰ্ণৰূপে নিবৃত্ত হয়, তেতিয়া দ্বন্দ্বজাত দুখ নাশ পায়। যি দ্বন্দ্ব-দুখহীন, সেয়েই শিৱস্বরূপ হয়।
Verse 78
द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः । विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः
হে দেৱর্ষিসকল, যি তত্ত্বক যথাৰ্থভাৱে জানে, তাৰ বাবে দ্বন্দ্ব আহিলেও সুখ-দুখ জন্ম নলয়। তাৰ বাবে ‘বিহিত’ আৰু ‘অবিহিত’ও বন্ধন নহয়, কিয়নো সি শিৱনিষ্ঠ বিবেকস্থৈৰ্যত স্থিত।
Verse 79
ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः । यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः
এনেকুৱা ব্যক্তি জগতত বিৰল—যি গৃহাশ্ৰম ত্যাগ কৰিছে। এই লোকত যদি তেনে কোনো থাকে, তেন্তে তেওঁৰ দৰ্শনমাত্ৰেই পাপ হৰণ হয়।
Verse 80
तीर्थानि श्लाघयंतीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् । देवाश्च मुनयस्सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्
ইয়াত তীৰ্থসমূহেও সেই পৰম ধন—জ্ঞান—ক শ্লাঘা কৰে। সকলো দেৱতা আৰু সকলো মুনি পৰব্ৰহ্মস্বরূপ শিৱক স্তৱ কৰে।
Verse 81
तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि
সেইধৰণৰ তীৰ্থ সত্য তীৰ্থ নহয়, আৰু সেই দেৱতাসকলো কেৱল মাটি-পাথৰৰ নহয়। সিহঁতে দীঘল সময়ৰ পাছত শুদ্ধ কৰে; কিন্তু তত্ত্বজ্ঞজন ত দৰ্শনমাত্ৰতেই পবিত্ৰ কৰে।
Verse 82
यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् । कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु
যিমান দিন গৃহস্থাশ্ৰমত থাকে, সিমান দিন পৰমেশ্বৰৰ সাকাৰ পূজা কৰা উচিত। প্ৰেমভক্তিৰে শ্ৰেষ্ঠ প্ৰভুৰ এই উপাসনা কৰা উচিত—নিশ্চয় পঞ্চদেৱৰ মাজত।
Verse 83
अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते । मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः
অথবা কেৱল শিৱকেই পূজা কৰা উচিত—তেওঁৱেই একমাত্ৰ পৰম মূল। যেনেকৈ মূলত জল সিঞ্চন কৰিলে শাখাসকল তৃপ্ত হয়, তেনেকৈ সত্যই শিৱপূজাৰে সকলো দেৱতা সন্তুষ্ট হয়।
Verse 84
शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् । एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল! শাখাবোৰ ভালদৰে তৃপ্ত হ’লেও মূল কেতিয়াও তাতে তৃপ্ত নহয়। তেনেদৰে সকলো দেৱতা তৃপ্ত হ’লেও পৰম-মূল শিৱৰ পূজা অৱশ্যে সম্পন্ন হ’ল বুলিব নোৱাৰি।
Verse 85
सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः । शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि
শিৱৰ সম্পূৰ্ণ তৃপ্তি সূক্ষ্মবুদ্ধিসম্পন্ন লোকেও সৰ্বথা বুজিব নোৱাৰে। আৰু শিৱ পূজিত হ’লে নিশ্চয়েই সকলো দেৱতাই পূজিত হয়।
Verse 86
तस्माच्च पूजयेद्देवं शंकरं लोकशंकरम् । सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः
সেয়ে লোকমঙ্গলকাৰী দেৱ শংকৰক পূজা কৰা উচিত। যি সৰ্বভূত-হিতত ৰত, তেওঁৰ আৰাধনাৰে সকলো ধৰ্ম্য কামনাৰ ফল লাভ হয়।
Frequently Asked Questions
Brahmā gathers ṛṣis and devas and leads them to the shore of the Ocean of Milk to approach Viṣṇu; the devas then formally ask whom they should serve constantly to remove suffering.
The episode frames sevā as a salvific technology: the ‘right object’ of service and the ‘right inner orientation’ (marked by Viṣṇu’s remembrance of Śiva) determine whether worship becomes liberative or merely worldly.
Viṣṇu appears as Jagannātha/Janārdana and bhakta-vatsala (devotee-protecting lord), while Śiva is highlighted as the supreme referent through Śiva-smaraṇa and Śiva-Śakti-centered framing.