पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । श्रूयतामृषयो देवास्सर्वकामसुखावहम्

ব্ৰহ্মাই ক’লে—এতিয়া মই পূজাৰ অনুত্তম বিধি ঘোষণা কৰিম। হে ঋষিসকল আৰু দেৱসকল, শুনা; এই বিধিয়ে সকলো ধৰ্ম্য কামনাৰ সুখ আনে।

Verse 2

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय संस्मरेत्सांबकं शिवम् । कुर्यात्तत्प्रार्थनां भक्त्या सांजलिर्नतमस्तकः

ব্ৰাহ্ম-মুহূর্তত উঠি শক্তিসহিত শিৱ—সাম্বকক স্মৰণ কৰিব। ভক্তিৰে অঞ্জলি বেঁধি, মস্তক নত কৰি তেওঁৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিব।

Verse 3

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश उत्तिष्ठ हृदयेशय । उत्तिष्ठ त्वमुमास्वामिन्ब्रह्माण्डे मंगलं कुरु

উঠা, উঠা হে দেৱেশ; উঠা হে হৃদয়েশ্বৰ। উঠা হে উমাস্বামী, এই ব্ৰহ্মাণ্ডত মঙ্গল কৰাঁ।

Verse 4

जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः । त्वया महादेव हृदिस्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि

মই ধৰ্ম জানো, তথাপি তাত মোৰ প্ৰবৃত্তি নহয়; অধৰ্মো জানো, তথাপি তাৰ পৰা নিবৃত্তিৰ শক্তি নাই। হে মহাদেৱ, হৃদয়ত অধিষ্ঠিত তুমি যেনেকৈ নিয়োজিত কৰা, তেনেকৈয়ে মই কৰোঁ।

Verse 5

इत्युक्त्वा वचनं भक्त्या स्मृत्वा च गुरुपादके । बहिर्गच्छेद्दक्षिणाशां त्यागार्थं मलमूत्रयोः

এইদৰে কৈ ভক্তিসহ গুৰুপাদ স্মৰণ কৰি, মল-মূত্ৰ ত্যাগৰ বাবে দক্ষিণ দিশলৈ বাহিৰলৈ যাব।

Verse 6

देहशुद्धिं ततः कृत्वा स मृज्जलविशोधनैः । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य दंतधावनमाचरेत्

তাৰ পিছত মাটি আৰু পানীৰে শোধন কৰি দেহশুদ্ধি কৰিব। হাত-পা ধুই তাৰ পাছত দন্তধাৱন কৰিব।

Verse 7

दिवानाथे त्वनुदिते कृत्वा वै दंतधावनम् । मुखं षोडशवारं तु प्रक्षाल्यांजलिभिस्तथा

দিবানাথ (সূৰ্য) উদয় হোৱাৰ আগতেই দন্তধাৱন কৰিব। তাৰ পিছত অঞ্জলিজলেৰে একে ধৰণে ষোলবাৰ মুখ প্ৰক্ষালন কৰিব।

Verse 8

षष्ठ्याद्यमाश्च तिथयो नवम्यर्कदिने तथा । वर्ज्यास्सुरर्षयो यत्नाद्भक्तेन रदधावने

দেৱৰ্ষিসকলে কয়—ষষ্ঠীৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা কিছুমান তিথি, নবমী আৰু ৰবিবাৰ; দন্তধাৱন (দাঁত পৰিষ্কাৰ) কৰোঁতে ভক্তে যত্নসহকাৰে এই দিনবোৰ বর্জন কৰিব লাগে।

Verse 9

यथावकाशं सुस्नायान्नद्यादिष्वथवा गृहे । देशकालाविरुद्धं च स्नानं कार्यं नरेण च

যথাসম্ভৱ মানুহে ভালদৰে স্নান কৰিব লাগে—নদী আদি জলত বা ঘৰতেও। দেশ-কালৰ অনুকূল, তাত বিৰোধ নোহোৱা ধৰণে স্নান কৰা উচিত।

Verse 10

रवेर्दिने तथा श्राद्धे संक्रान्तौ ग्रहणे तथा । महादाने तथा तीर्थे ह्युपवासदिने तथा

ৰবিবাৰো, শ্ৰাদ্ধকর্মত, সংক্রান্তিকালত, গ্ৰহণসময়ত; মহাদান উপলক্ষে, তীৰ্থস্থানত আৰু উপবাসৰ দিনতো—এইসমূহ শিৱাচৰণৰ বাবে বিশেষ পুণ্যকাল।

Verse 11

अशौचेप्यथवा प्राप्ते न स्नायादुष्णवारिणा । यथा साभिमुखंस्नायात्तीर्थादौ भक्तिमान्नरः

অশৌচ উপস্থিত হলেও গৰম পানীৰে স্নান নকৰিব। তীৰ্থ আদি পবিত্ৰ স্থানত ভক্তিমান নৰে সন্মুখাভিমুখ হৈ শ্ৰদ্ধাৰে স্নান কৰিব।

Verse 12

तैलाभ्यंगं च कुर्वीत वारान्दृष्ट्वा क्रमेण च । नित्यमभ्यंगके चैव वासितं वा न दूषितम्

ক্ৰম অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট বাৰসমূহ চাই তেলাভ্যংগ কৰা উচিত। নিত্য অভ্যংগত ব্যৱহৃত আৰু সুগন্ধিত দ্ৰব্যো অশুচি বুলি গণ্য নহয়।

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजन वर्णनो नाम त्रयोदशोध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ প্ৰথম খণ্ড, সৃষ্ট্যুপাখ্যানত ‘শিৱপূজন-বৰ্ণন’ নামক ত্ৰয়োদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 14

देशं कालं विचार्यैवं स्नानं कुर्याद्यथा विधि । उत्तराभिमुखश्चैव प्राङ्मुखोप्यथवा पुनः

দেশ আৰু কাল যথাযথ বিবেচনা কৰি, বিধি অনুসাৰে স্নান কৰিব—উত্তৰাভিমুখে, অথবা পুনৰ পূৰ্বাভিমুখে।

Verse 15

उच्छिष्टेनैव वस्त्रेण न स्नायात्स कदाचन । शुद्धवस्त्रेण संस्नायात्तद्देवस्मरपूर्वकम्

উচ্ছিষ্ট (অপবিত্ৰ) বস্ত্ৰে কেতিয়াও স্নান নকৰিব। শুদ্ধ বস্ত্ৰে স্নান কৰি, প্ৰথমে সেই দেৱ—ভগৱান শিৱ—ক স্মৰণ কৰিব।

Verse 16

परधार्य्यं च नोच्छिष्टं रात्रौ च विधृतं च यत् । तेन स्नानं तथा कार्यं क्षालितं च परित्यजेत्

অন্যে পিন্ধা বস্ত্ৰ, বা উচ্ছিষ্টে স্পৰ্শিত অশুদ্ধ বস্তু, বা যি ৰাতিভৰ দেহত ধাৰণ কৰা হৈছিল—এনে হ’লে বিধিমতে স্নান কৰা উচিত; আৰু অশুদ্ধতা আঁতৰাবলৈ যি ধোৱা হৈছিল, তাক পৰিত্যাগ কৰা উচিত।

Verse 17

तर्पणं च ततः कार्यं देवर्षिपितृतृप्तिदम् । धौतवस्त्रं ततो धार्यं पुनराचमनं चरेत्

তাৰ পিছত দেৱ, দেৱর্ষি আৰু পিতৃসকলক তৃপ্তি দিয়া তৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ধোৱা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি পুনৰ আচমন কৰিব।

Verse 18

शुचौ देशे ततो गत्वा गोमयाद्युपमार्जिते । आसनं च शुभं तत्र रचनीयं द्विजोत्तमाः

তাৰ পিছত গোবৰ আদি দিয়ে পৰিষ্কাৰ কৰা পবিত্ৰ ঠাইলৈ গৈ, হে দ্বিজোত্তম, তাত এটা শুভ আসন সাজিব লাগে।

Verse 19

शुद्धकाष्ठसमुत्पन्नं पूर्णं स्तरितमेव वा । चित्रासनं तथा कुर्यात्सर्वकामफलप्र दम्

শুদ্ধ কাঠৰ পৰা তৈয়াৰ আসন—সম্পূৰ্ণ আৰু অখণ্ড হওক বা যথাযথভাৱে বিছোৱা/আবৃত হওক—তাক অলংকৃত কৰি ‘চিত্ৰাসন’ কৰিব লাগে; (শিৱপূজাত) ই সকলো কামনাৰ ফল প্ৰদান কৰে।

Verse 20

यथायोग्यं पुनर्ग्राह्यं मृगचर्मादिकं च यत् । तत्रोपविश्य कुर्वीत त्रिपुंड्रं भस्मना सुधीः

তাৰ পিছত যথাযোগ্য মৃগচর্ম আদি উপযুক্ত আসন পুনৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগে। তাত বহি, সুধী ভক্তে ভস্মেৰে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব লাগে।

Verse 21

जपस्तपस्तथा दानं त्रिपुण्ड्रात्सफलं भवेत् । अभावे भस्मनस्तत्र जलस्यादि प्रकीर्तितम्

জপ, তপ আৰু দান—ত্ৰিপুণ্ড্ৰসহ হ’লে হে ফলপ্ৰদ হয়। ভস্ম নাথাকিলে তাত জল আদি বিকল্পো কীৰ্তিত হৈছে।

Verse 22

एवं कृत्वा त्रिपुंड्रं च रुद्राक्षान्धारयेन्नरः । संपाद्य च स्वकं कर्म पुनराराधयेच्छिवम्

এইদৰে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰি মানুহে ৰুদ্ৰাক্ষ পিন্ধিব। নিজৰ নিৰ্ধাৰিত কৰ্ম সম্যকভাৱে সম্পন্ন কৰি পুনৰ শিৱৰ আৰাধনা কৰিব।

Verse 23

पुनराचमनं कृत्वा त्रिवारं मंत्रपूर्वकम् । एकं वाथ प्रकुर्याच्च गंगाबिन्दुरिति ब्रुवन्

মন্ত্ৰপূৰ্বক পুনৰ আচমন কৰি তিনিবাৰ জল গ্ৰহণ কৰিব। অথবা ‘গঙ্গাবিন্দু’ বুলি কৈ একবাৰেই আচমন কৰি ক্ৰিয়াক পবিত্ৰ কৰিব।

Verse 24

अन्नोदकं तथा तत्र शिवपूजार्थमाहरेत् । अन्यद्वस्तु च यत्किंचिद्यथाशक्ति समीपगम्

তাত শিৱপূজাৰ্থে অন্ন আৰু জল আনিব লাগে। আৰু ওচৰত পোৱা যিকোনো অন্য বস্তু, যথাশক্তি, সেয়াও পূজাত অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 25

कृत्वा स्थेयं च तत्रैव धैर्यमास्थाय वै पुनः । अर्घं पात्रं तथा चैकं जलगंधाक्षतैर्युतम्

তাতেই স্থিৰ হৈ থাকি, পুনৰ ধৈৰ্য ধৰি, জল, সুগন্ধ আৰু অক্ষত (অখণ্ড চাউল)সহ এটা মাত্র অৰ্ঘ্য-পাত্ৰ প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।

Verse 26

दक्षिणांसे तथा स्थाप्यमुपचारस्य क्लृप्तये । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा तदनुज्ञामवाप्य च

উপচাৰৰ যথাযথ বিন্যাসৰ বাবে তাক সোঁ কাঁধত স্থাপন কৰিব লাগে। তাৰ পাছত গুৰুক স্মৰণ কৰি তেওঁৰ অনুমতি লাভ কৰি আগবাঢ়িব লাগে।

Verse 27

संकल्पं विधिवत्कृत्वा कामनां च नियुज्य वै । पूजयेत्परया भक्त्या शिवं सपरिवारकम्

বিধিমতে সংকল্প কৰি আৰু নিজৰ কামনা-লক্ষ্য সঠিকভাৱে নিয়োজিত কৰি, পৰম ভক্তিৰে পৰিয়াৰসহ ভগৱান শিৱক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 28

मुद्रामेकां प्रदर्श्यैव पूजयेद्विघ्नहारकम् । सिंदुरादिपदार्थैश्च सिद्धिबुद्धिसमन्वितम्

এটা মুদ্ৰা প্ৰদৰ্শন কৰি বিঘ্নহাৰক গণেশক পূজা কৰিব লাগে। সিন্দূৰ আদি দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰিব লাগে—যি সিদ্ধি আৰু বুদ্ধিৰে সমন্বিত।

Verse 29

लक्षलाभयुतं तत्र पूजयित्वा नमेत्पुनः । चतुर्थ्यंतैर्नामपदैर्नमोन्तैः प्रणवादिभिः

তাত লক্ষলাভসম পুণ্যদায়ক অৰ্ঘ্য-উপহাৰে পূজা কৰি পুনৰ প্ৰণাম কৰিব। ‘ওঁ’ প্ৰণৱেৰে আৰম্ভ কৰি চতুৰ্থী-বিভক্তিযুক্ত নামৰ শেষত ‘নমঃ’ যোগ কৰি নমস্কাৰ কৰিব।

Verse 30

क्षमाप्यैनं तदा देवं भ्रात्रा चैव समन्वितम् । पूजयेत्परया भक्त्या नमस्कुर्यात्पुनः पुनः

তেতিয়া সেই দেৱাধিদেৱৰ ওচৰত, ভ্ৰাতাসহ, ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰিব। পৰম ভক্তিৰে তেওঁৰ পূজা কৰি পুনৰ পুনৰ নমস্কাৰ কৰিব।

Verse 31

द्वारपालं सदा द्वारि तिष्ठंतं च महोदरम् । पूजयित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्गिरिजां सतीम्

দুৱাৰত সদায় থিয় হৈ থকা দ্বাৰপাল মহোদৰক প্ৰথমে পূজা কৰিব। তাৰপিছত গিৰিজা সতী (পাৰ্বতী) দেৱীক যথোচিত শ্ৰদ্ধাৰে পূজা কৰিব।

Verse 32

चंदनैः कुंकुमैश्चैव धूपैर्दीपैरनेकशः । नैवेद्यैर्विविधैश्चैव पूजयित्वा ततश्शिवम्

চন্দন আৰু কুঙ্কুম, ধূপ আৰু বহু দীপ, নানাবিধ নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি ভগৱান শিৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 33

नमस्कृत्य पुनस्तत्र गच्छेच्च शिवसन्निधौ । यदि गेहे पार्थिवीं वा हैमीं वा राजतीं तथा

নমস্কাৰ কৰি পুনৰ শিৱসন্নিধিলৈ যাব লাগে। যদি ঘৰত মাটিৰ, সোণৰ বা ৰূপৰ শিৱলিঙ্গ থাকে, তেন্তে তাক ওচৰলৈ গৈ তদনুযায়ী পূজা কৰিব লাগে।

Verse 34

धातुजन्यां तथैवान्यां पारदां वा प्रकल्पयेत् । नमस्कृत्य पुनस्तां च पूजयेद्भक्तितत्परः

সেয়া ধাতুজাত পদাৰ্থে, অথবা অন্য উপযুক্ত দ্ৰব্যে, নাইবা পাৰদেৰেো গঢ়িব। তাৰ পিছত পুনৰ নমস্কাৰ কৰি একাগ্ৰ ভক্তিৰে পূজা কৰিব।

Verse 35

तस्यां तु पूजितायां वै सर्वे स्युः पूजितास्तदा । स्थापयेच्च मृदा लिंगं विधाय विधिपूर्वकम्

তেওঁক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে, তেতিয়া নিশ্চয়েই সকলোৰে পূজা সম্পন্ন হয়। তাৰ পিছত বিধি অনুসাৰে মাটিৰ লিঙ্গ গঢ়ি যথাযথভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।

Verse 36

कर्तव्यं सर्वथा तत्र नियमास्स्वगृहे स्थितैः । प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत भूतशुद्धिं विधाय च

সেই উপাসনা-বিধিত স্বগৃহত থকা লোকসকলে নিশ্চয়েই নিয়মসমূহ পালন কৰিব লাগে। ভূতশুদ্ধি সম্পন্ন কৰি তাৰ পিছত প্ৰাণপ্ৰতিষ্ঠা কৰিব।

Verse 37

दिक्पालान्पूजयेत्तत्र स्थापयित्वा शिवालये । गृहे शिवस्सदा पूज्यो मूलमंत्राभियोगतः

তাত শিৱালয়ত দিকপালসকলক স্থাপন কৰি তেওঁলোকৰ পূজা কৰিব। নিজৰ ঘৰতো মূলমন্ত্ৰৰ যথাযথ প্ৰয়োগে সদায় শিৱৰ পূজা কৰা উচিত।

Verse 38

तत्र तु द्वारपालानां नियमो नास्ति सर्वथा । गृहे लिंगं च यत्पूज्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्

সেই গৃহপূজাত দ্বাৰপালসকলৰ বিষয়ে কোনো বাধ্যতামূলক নিয়ম একেবাৰে নাই। কিয়নো ঘৰত যি লিঙ্গ পূজ্য, তাতেই সকলো প্ৰতিষ্ঠিত বুলি ধৰা হয়।

Verse 39

पूजाकाले च सांगं वै परिवारेण संयुतम् । आवाह्य पूजयेद्देवं नियमोऽत्र न विद्यते

পূজাৰ সময়ত দেৱাধিদেৱ শিৱক সাঙ্গ-স্বৰূপে (সম্পূৰ্ণ অঙ্গসহ) আৰু পৰিবাৰ-পরিচাৰকসহ আহ্বান কৰি পূজা কৰা উচিত। ইয়াত কঠোৰ নিয়ম নাই; ভক্তিভৰে কৰা পূজাই নিয়ম।

Verse 40

शिवस्य संनिधिं कृत्वा स्वासनं परिकल्पयेत् । उदङ्मुखस्तदा स्थित्वा पुनराचमनं चरेत्

শিৱৰ সন্নিধি স্থাপন কৰি নিজৰ আসন সাজি ল’ব। তাৰ পাছত উত্তৰমুখ হৈ থিয় দি পুনৰ আচমন কৰিব।

Verse 41

प्रक्षाल्य हस्तौ पश्चाद्वै प्राणायामं प्रकल्पयेत् । मूलमंत्रेण तत्रैव दशावर्तं नयेन्नरः

হাত ধুই তাৰ পাছত প্ৰাণায়াম কৰিব। তাতেই মূলমন্ত্ৰ (শিৱমন্ত্ৰ) জপি দহবাৰ আবৃত্তি/আৱৰ্তন কৰিব।

Verse 42

पंचमुद्राः प्रकर्तव्याः पूजावश्यं करेप्सिताः । एता मुद्राः प्रदर्श्यैव चरेत्पूजाविधिं नरः

বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব বিচৰা লোকেএ পঞ্চমুদ্ৰা নিশ্চয় কৰিব লাগে। এই মুদ্ৰাসমূহ দেখুৱাই তবেই পূজা-বিধি পালন কৰিব।

Verse 43

दीपं कृत्वा तदा तत्र नमस्कारं गुरोरथ । बध्वा पद्मासनं तत्र भद्रासनमथापि वा

তাত দীপ জ্বলাই তেতিয়া গুৰুক ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ কৰিব। তাৰ পিছত তাতেই পদ্মাসন বাঁধি বা ভদ্ৰাসনত বহিব।

Verse 44

उत्तानासनकं कृत्वा पर्यंकासनकं तथा । यथासुखं तथा स्थित्वा प्रयोगं पुनरेव च

উত্তানাসন আৰু পৰ্যঙ্কাসন গ্ৰহণ কৰি, যিদৰে স্বচ্ছন্দ আৰু স্থিৰভাৱে বহিব পাৰি তেনেদৰে অৱস্থিত হৈ, পুনৰ নিৰ্ধাৰিত প্ৰয়োগ (ধ্যান/পূজা) কৰিব।

Verse 45

कृत्वा पूजां पुराजातां वट्टकेनैव तारयेत् । यदि वा स्वयमेवेह गृहे न नियमोऽस्ति च

প্ৰাচীন পৰম্পৰাৰ মতে পূজা সম্পন্ন কৰি, ভট্টক (সৰল নৈবেদ্য-পিণ্ড) দিয়েও তাক সমাপ্ত কৰিব পাৰি। অথবা নিজৰ ঘৰত যদি নিৰ্দিষ্ট নিয়ম নাথাকে, তেন্তে ইয়াত নিজেই সেইদৰে কৰিব পাৰে।

Verse 46

पश्चाच्चैवार्घपात्रेण क्षारयेल्लिंगमुत्तमम् । अनन्यमानसो भूत्वा पूजाद्रव्यं निधाय च

তাৰ পাছত অৰ্ঘ্য-পাত্ৰেৰে উত্তম লিঙ্গক যথাবিধি শুদ্ধ কৰিব। তাৰপিছত একাগ্ৰচিত্ত হৈ পূজাৰ দ্ৰব্যাদি থৈ সুশৃঙ্খলভাৱে বিন্যাস কৰিব।

Verse 47

पश्चाच्चावाहयेद्देवं मंत्रेणानेन वै नरः । कैलासशिखरस्थं च पार्वतीपतिमुत्तमम्

তাৰ পাছত উপাসকে এই মন্ত্ৰেই দেৱক আহ্বান কৰিব—কৈলাসশিখৰত অধিষ্ঠিত, পাৰ্বতীপতি পৰম শিৱক।

Verse 48

यथोक्तरूपिणं शंभुं निर्गुणं गुणरूपिणम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं वृषभध्वजम्

মই যথোক্ত ৰূপধাৰী শম্ভুক ধ্যান কৰোঁ—যি নিৰ্গুণ হৈও সগুণ ৰূপ ধাৰণ কৰে; পঞ্চবক্ত্ৰ, দশভুজ, ত্ৰিনেত্ৰ আৰু বৃষভধ্বজ।

Verse 49

कर्पूरगौरं दिव्यांगं चन्द्रमौलिं कपर्दिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च गजचर्माम्बरं शुभम्

তেওঁ কৰ্পূৰ-গৌৰ, দিব্য দেহধাৰী; চন্দ্ৰমৌলি আৰু জটাধাৰী। ব্যাঘ্ৰচৰ্ম তেওঁৰ উত্তৰীয়, আৰু শুভ গজচৰ্ম তেওঁৰ বস্ত্ৰ—এইদৰে ভগৱান শিৱৰ পবিত্ৰ স্বৰূপ ধ্যান কৰিব লাগে।

Verse 50

वासुक्यादिपरीतांगं पिनाकाद्यायुधान्वितम् । सिद्धयोऽष्टौ च यस्याग्रे नृत्यंतीह निरंतरम्

যাঁৰ অংগ বাসুকি আদি দিব্য নাগেৰে পৰিবেষ্টিত আৰু যি পিনাক আদি আয়ুধেৰে ভূষিত; যাঁৰ সন্মুখত অষ্ট সিদ্ধি নিৰন্তৰ নৃত্য কৰে—সেই ভগৱান শিৱক মই ভজোঁ।

Verse 51

जयजयेति शब्दश्च सेवितं भक्त पूजकैः । तेजसा दुःसहेनैव दुर्लक्ष्यं देवसेवितम्

ভক্ত-পূজকে “জয় জয়” বুলি ধ্বনি তুলি সেৱা কৰিলে; কিন্তু তেওঁৰ দুঃসহ তেজৰ বাবে, দেৱতাই পূজা কৰিলেও তেওঁ দৰ্শন দুষ্কৰ আছিল।

Verse 52

शरण्यं सर्वसत्त्वानां प्रसन्नमुखपंकजम् । वेदैश्शास्त्रैर्यथा गीतं विष्णुब्रह्मनुतं सदा

সেই সকলো সত্ত্বৰ শৰণ; তেওঁৰ মুখপদ্ম সদা প্ৰসন্ন। বেদ-শাস্ত্ৰত যেনেকৈ গীত, তেনেকৈ তেওঁ সদায় বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা স্তুত।

Verse 53

भक्तवत्सलमानंदं शिवमावाहयाम्यहम् । एवं ध्वात्वा शिवं साम्बमासनं परिकल्पयेत्

“ভক্তৱৎসল, আনন্দস্বৰূপ শিৱক মই আহ্বান কৰোঁ।” এইদৰে উমাসহিত শিৱক ধ্যান কৰি, তেওঁৰ বাবে বিধিপূৰ্বক আসন সাজিব লাগে।

Verse 54

चतुर्थ्यंतपदेनैव सर्वं कुर्याद्यथाक्रमम् । ततः पाद्यं प्रदद्याद्वै ततोर्घ्यं शंकराय च

চতুৰ্থী-বিভক্তিৰ পদেৰে যথাক্ৰমে সকলো উপচাৰ সম্পন্ন কৰা। তাৰ পিছত পাদ্য অৰ্পণ কৰি, তাৰপিছত শংকৰলৈ অৰ্ঘ্যো দিয়া।

Verse 55

ततश्चाचमनं कृत्वा शंभवे परमात्मने । पश्चाच्च पंचभिर्द्रव्यैः स्नापयेच्छंकरं मुदा

তাৰ পিছত শম্ভু পৰমাত্মাৰ উদ্দেশে আচমন কৰি, আনন্দেৰে পাঁচ দ্ৰব্যে শংকৰক স্নাপন (অভিষেক) কৰোৱা।

Verse 56

वेदमंत्रैर्यथायोग्यं नामभिर्वा समंत्रकैः । चतुर्थ्यंतपदैर्भक्त्या द्रव्याण्येवार्पयेत्तदा

তেতিয়া ভক্তিসহ যথাযোগ্য বেদমন্ত্ৰে, অথবা মন্ত্ৰসহ ভগৱান শিৱৰ পবিত্ৰ নাম উচ্চাৰণ কৰি, ‘-আয়’ (চতুৰ্থী) বিভক্তিযুক্ত অৰ্পণ-বাক্য কৈ পূজা-দ্ৰব্য শিৱলৈ অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 57

तथाभिलषितं द्रव्यमर्पयेच्छंकरोपरि । ततश्च वारुणं स्नानं करणीयं शिवाय वै

এইদৰে শঙ্কৰ (শিৱ)-ৰ ওপৰত অভিলষিত দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত শিৱাৰ্থে নিশ্চয়কৈ বাৰুণ-স্নান—পবিত্ৰ জলে শুদ্ধিকৰণ—কৰা উচিত।

Verse 58

सुगंधं चंदनं दद्यादन्यलेपानि यत्नतः । ससुगंधजलेनैव जलधारां प्रकल्पयेत्

সুগন্ধি চন্দন আৰু অন্য লেপো যত্নসহ অৰ্পণ কৰিব লাগে। আৰু কেৱল সুগন্ধিযুক্ত জলেৰে জলধাৰা (অভিষেক) স্থাপন কৰিব লাগে—শিৱাৰ্থে।

Verse 59

वेदमंत्रैः षडंगैर्वा नामभी रुद्रसंख्यया । यथावकाशं तां दत्वा वस्त्रेण मार्जयेत्ततः

বেদমন্ত্ৰে, অথবা ষড়ঙ্গ-মন্ত্ৰে, কিংবা নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাত ৰুদ্ৰনাম উচ্চাৰণ কৰি—যথোচিতভাৱে সেই (পবিত্ৰ জল) অৰ্পণ কৰিব; তাৰ পাছত বস্ত্ৰেৰে মাৰ্জন কৰিব।

Verse 60

पश्चादाचमनं दद्यात्ततो वस्त्रं समर्पयेत । तिलाश्चैव जवा वापि गोधूमा मुद्गमाषकाः

তাৰ পাছত আচমন অৰ্পণ কৰিব, তাৰ পিছত বস্ত্ৰ সমৰ্পণ কৰিব। তিল, যৱ, গম, মুদ্গ (মুগ) আৰু মাষ (উড়দ) আদি ধান্য-ডালিও শিৱপূজাত ভক্তিভাৱে অৰ্পণ কৰিব।

Verse 61

अर्पणीयाः शिवायैव मंत्रैर्नानाविधैरपि । ततः पुष्पाणि देयानि पंचास्याय महात्मने

এই সকলো নানাবিধ মন্ত্ৰসহ কেৱল শিৱলৈহে অৰ্পণীয়। তাৰ পাছত মহাত্মা পঞ্চাস্য (পঞ্চমুখ) প্ৰভুলৈ পুষ্প অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 62

प्रतिवक्त्रं यथाध्यानं यथायोग्याभिलाषतः । कमलैश्शतपत्रैश्च शंखपुष्पैः परैस्तथा

প্ৰতি মুখৰ বাবে যিদৰে ধ্যান বিধান আছে, আৰু নিজৰ যোগ্যতা আৰু হৃদয়ৰ অভিলাষ অনুসাৰে—কমল, শতপত্ৰ (শতদল) পুষ্প, শঙ্খপুষ্প আৰু অন্যান্য উৎকৃষ্ট পুষ্প অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 63

कुशपुष्पैश्च धत्तूरैर्मंदारैर्द्रोणसंभवैः । तथा च तुलसीपत्रैर्बिल्वपत्रैर्विशेषतः

কুশ-পুষ্প, ধত্তূৰ-পুষ্প, মন্দাৰ আৰু দ্ৰোণ-সম্ভৱ পুষ্পেৰে, লগতে তুলসীপাতেও—কিন্তু বিশেষকৈ বিল্বপাতৰে—ভগৱান শিৱৰ পূজা কৰা উচিত।

Verse 64

पूजयेत्परया भक्त्या शंकरं भक्तवत्सलम् । सर्वाभावे बिल्वपत्रमपर्णीयं शिवाय वै

পৰম ভক্তিৰে ভক্তৱৎসল শংকৰক পূজা কৰিব লাগে। সকলো নাথাকিলেও শিৱলৈ ছিদ্ৰহীন বিল্বপাত অৰ্পণ কৰিব।

Verse 65

बिल्वपत्रार्पणेनैव सर्वपूजा प्रसिध्यति । ततस्सुगंधचूर्णं वै वासितं तैलमुत्तमम्

কেৱল বিল্বপাত অৰ্পণ কৰিলেই সমগ্ৰ পূজা সিদ্ধ হয়। তাৰ পিছত সুগন্ধি চূৰ্ণ আৰু উত্তম সুবাসিত তেলো অৰ্পণ কৰিব।

Verse 66

अर्पणीयं च विविधं शिवाय परया मुदा । ततो धूपं प्रकर्तव्यो गुग्गुलागुरुभिर्मुदा

পৰম আনন্দে শিৱলৈ নানাবিধ অৰ্পণ সমৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত গুগ্গুলু আৰু অগৰুৰে ধূপ প্ৰস্তুত কৰি ভক্তিৰে আনন্দসহ অৰ্পণ কৰিব।

Verse 67

दीपो देयस्ततस्तस्मै शंकराय घृतप्लुतः । अर्घं दद्यात्पुनस्तस्मै मंत्रेणानेन भक्तितः

তাৰ পিছত ঘৃতসিক্ত দীপ সেই ভগৱান শংকৰক অৰ্পণ কৰিব। পুনৰ ভক্তিভাৱে এই মন্ত্ৰসহ তেওঁলৈ অৰ্ঘ্য (সম্মান-জল) নিবেদন কৰিব।

Verse 68

कारयेद्भावतो भक्त्या वस्त्रेण मुखमार्जनम् । रूपं देहि यशो देहि भोगं देहि च शंकर

হৃদয়ৰ ভক্তিভাৱে বস্ত্ৰেৰে প্ৰভুৰ মুখ মৃদুভাৱে মচি এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিব—“হে শংকৰ, ৰূপ দিয়া; যশ দিয়া; আৰু ভোগো দিয়া।”

Verse 69

भुक्तिमुक्तिफलं देहि गृहीत्वार्घं नमोस्तु ते । ततो देयं शिवायैव नैवेद्यं विविधं शुभम्

ভোগ আৰু মোক্ষৰ ফল দিয়া। এই অৰ্ঘ্য গ্ৰহণ কৰি তোমাক নমস্কাৰ। তাৰ পাছত কেৱল শিৱলৈহে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ শুভ নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 70

तत आचमनं प्रीत्या कारयेद्वा विलम्बतः । ततश्शिवाय ताम्बूलं सांगोपाङ्गं विधाय च

তাৰ পাছত ভক্তিপ্ৰীতিৰে আচমন কৰাব লাগে, অথবা বিলম্ব নকৰি বিধিমতে কৰাব লাগে। তাৰ পিছত সাঙ্গোপাঙ্গ তাম্বূল (পান) সাজি শিৱলৈ অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 71

कुर्यादारार्तिकं पञ्चवर्तिकामनुसंख्यया । पादयोश्च चतुर्वारं द्विःकृत्वो नाभिमण्डले

পাঁচটা বত্তি থকা দীপেৰে নিৰ্দিষ্ট গণনা অনুসাৰে আৰাৰ্তিক (আৰতি) কৰিব লাগে। প্ৰভুৰ পদযুগলত চাৰিবাৰ আৰু নাভিমণ্ডলত দুবাৰ দীপ ঘূৰাব লাগে।

Verse 72

एककृत्वे मुखे सप्तकृत्वः सर्वाङ्गं एव हि । ततो ध्यानं यथोक्तं वै कृत्वा मंत्रमुदीरयेत्

মুখত এবাৰ আৰু সমগ্ৰ দেহত সাতবাৰ তাক লেপন কৰিব। তাৰ পিছত যিধৰণে কোৱা হৈছে সেইমতে ধ্যান কৰি মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।

Verse 73

यथासंख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मंत्रविधिन्नरः । गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मंत्रजपं सुधीः

মানুহে নিৰ্ধাৰিত সংখ্যামতে আৰু নিজৰ জ্ঞানমতে মন্ত্ৰবিধি পালন কৰিব লাগে। জ্ঞানী সাধকে গুৰুৰ উপদেশিত পথত মন্ত্ৰজপ কৰি আগবাঢ়িব।

Verse 74

गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । यथासंख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मंत्रविधिन्नरः

গুৰুৰ উপদিষ্ট মাৰ্গ অনুসৰি বিধিপূৰ্বক কৰ্ম কৰি মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰা উচিত। মন্ত্ৰবিধি অনুসাৰে যথাসংখ্যা আৰু যথাজ্ঞান অনুষ্ঠান কৰিব লাগে।

Verse 75

स्तोत्रैर्नानाविधैः प्रीत्या स्तुवीत वृषभध्वजम् । ततः प्रदक्षिणां कुर्याच्छिवस्य च शनैश्शनैः

ভক্তিসহ নানাবিধ স্তোত্ৰে বৃষভধ্বজ (শিৱ)ক স্তুতি কৰা উচিত। তাৰপিছত শ্ৰদ্ধাৰে ধীৰে ধীৰে শিৱৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিব লাগে।

Verse 76

नमस्कारांस्ततः कुर्यात्साष्टांगं विधिवत्पुमान् । ततः पुष्पांजलिदेंयो मंत्रेणानेन भक्तितः

তাৰপিছত উপাসকে বিধিপূৰ্বক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিব লাগে। তাৰপিছত এই একে মন্ত্ৰসহ ভক্তিৰে পুষ্পাঞ্জলি অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 77

शंकराय परेशाय शिवसंतोषहेतवे । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यद्यत्पूजादिकं मया

পৰমেশ্বৰ শংকৰ, যি শিৱ-সন্তোষৰ হেতু—অজ্ঞানত বা জ্ঞানসহ মোৰ দ্বাৰা যি পূজা-আদি কৰ্ম সম্পন্ন হৈছে, সেয়া সকলো মই তেওঁৰ চৰণত সমৰ্পণ কৰোঁ।

Verse 78

कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर । तावकस्त्वद्गतप्राण त्वच्चित्तोहं सदा मृड

হে শংকৰ, তোমাৰ কৃপাৰে মোৰ কৰা সকলো কাৰ্য সফল হওক। হে মৃড, মই কেৱল তোমাৰেই; মোৰ প্ৰাণ তোমাত নিবদ্ধ, মোৰ চিত্ত সদায় তোমাতেই স্থিত।

Verse 79

इति विज्ञाय गौरीश भूतनाथ प्रसीद मे । भूमौ स्खलितवादानां भूमिरेवावलंबनम्

এইদৰে জানি, হে গৌৰীশ, হে ভূতনাথ—মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক। ভূমিত থিয় হৈ কথাত স্খলিত হোৱা লোকৰ বাবে ভূমিয়েই একমাত্ৰ আশ্ৰয়।

Verse 80

त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । इत्यादि बहु विज्ञप्तिं कृत्वा सम्यग्विधानतः

হে প্ৰভু! আপোনাৰ প্ৰতি যিসকলৰ পৰা অপৰাধ ঘটিছে, তেওঁলোকৰ একমাত্ৰ শৰণ আপুনিই—এইদৰে আদি বহু ধৰণে নিবেদন কৰি, সি বিধি অনুসাৰে সম্যকভাৱে সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 82

पुष्पांजलिं समर्प्यैव पुनः कुर्यान्नतिं मुहुः । स्वस्थानं गच्छ देवेश परिवारयुतः प्रभो । पूजाकाले पुनर्नाथ त्वया गंतव्यमादरात् । इति संप्रार्थ्य वहुशश्शंकरं भक्तवत्सलम्

পুষ্পাঞ্জলি অৰ্পণ কৰি পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰি এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিব—“হে দেৱেশ, হে প্ৰভু! পৰিয়ালসহ নিজ স্থানলৈ গমন কৰক; কিন্তু হে নাথ, পূজাকালত কৃপা কৰি আদৰেৰে পুনৰ অৱশ্য আহিব।” এইদৰে ভক্তবৎসল শংকৰক বাৰে বাৰে নিবেদন কৰিব।

Verse 83

विसर्जयेत्स्वहृदये तदपो मूर्ध्नि विन्यसेत् । इति प्रोक्तमशेषेण मुनयः शिवपूजनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमर्हथ

সেই পবিত্ৰ জল হৃদয়ত অৰ্পণ কৰি, তাৰ পাছত মস্তকৰ শিখৰত স্থাপন কৰিব। হে মুনিগণ, এইদৰে শিৱপূজা সম্পূৰ্ণৰূপে কোৱা হ’ল; ই ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো প্ৰদান কৰে—ইয়াতকৈ অধিক শুনিবলৈ যোগ্য আৰু কি আছে?