पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग कथय त्वं प्रमाणतः । कैः पुष्पैः पूजितश्शंभुः किं किं यच्छति वै फलम्

ঋষিসকলে ক’লে—হে ব্যাসৰ মহাভাগ শিষ্য, প্ৰমাণসহ কোৱা: কোন কোন ফুলে শম্ভুক পূজা কৰিলে তেওঁ কোন কোন ফল নিশ্চিতভাৱে দান কৰে?

Verse 2

सूत उवाच । शौनकाद्याश्च ऋषयः शृणुतादरतोऽखिलम् । कथयाम्यद्य सुप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

সূত ক’লে—হে শৌনকাদি ঋষিসকল! তোমালোক সকলোৱে আদৰেৰে সকলো কথা শুনা। আজি মই অতি প্ৰীতিসহ পুষ্পাৰ্পণৰ বিধি-নিৰ্ণয় বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 3

एष एव विधिः पृष्टो नारदेन महर्षिणा । प्रोवाच परमप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

এই একে বিধিটো মহর্ষি নাৰদে সুধিছিল। তেতিয়া কথকে পৰম আনন্দে শ্ৰীশিৱলৈ পুষ্পাৰ্পণৰ নিশ্চিত বিধান বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । कमलैर्बिल्वपत्रैश्च शतपत्रैस्तथा पुनः । शंखपुष्पैस्तथा देवं लक्ष्मीकामोऽर्चयेच्छिवम्

ব্ৰহ্মাই ক’লে—লক্ষ্মী লাভৰ কামনা কৰা জনে পদ্মফুল, বিল্বপাত, শতপত্ৰ পুষ্প আৰু শঙ্খাকৃতি পুষ্পেৰে দেৱ শ্ৰীশিৱক অর্চনা কৰিব।

Verse 5

एतैश्च लक्षसंख्याकैः पूजितश्चेद्भवेच्छिवः । पापहानिस्तथा विप्र लक्ष्मीस्स्यान्नात्र संशयः

হে বিপ্ৰ! এই দ্ৰব্যসমূহে লক্ষসংখ্যাত শ্ৰীশিৱক পূজা কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু লক্ষ্মী নিশ্চয়েই লাভ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 6

विंशतिः कमलानां तु प्रस्थमेकमुदाहृतम् । बिल्वो दलसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम्

পদ্মফুলৰ বিশটা এক ‘প্ৰস্থ’ বুলি কোৱা হৈছে। আৰু বিল্বপাতৰ হাজাৰটা ‘অৰ্ধপ্ৰস্থ’ বুলি নিৰ্ধাৰিত।

Verse 7

शतपत्रसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम् । पलैः षोडशभिः प्रत्थः पलं टंकदशस्मृतः

হাজাৰ শতপত্ৰে অর্ধ-প্ৰস্থৰ পৰিমাপ নিৰ্ধাৰিত। ষোল পলে এক প্ৰস্থ, আৰু এক পলক দহ টঙ্ক সমান বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।

Verse 8

अनेनैव तु मानेन तुलामारोपयेद्यदा । सर्वान्कामानवाप्नोति निष्कामश्चेच्छिवो भवेत्

এই একে মাপতে যেতিয়া তুলামাৰোপণ (তুলাদান বিধি) কৰা হয়, তেতিয়া সকলো কাম্য ফল লাভ হয়; আৰু নিষ্কামভাৱে কৰিলে শিৱত্ব প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 9

राज्यस्य कामुको यो वै पार्थिवानां च पूजया । तोषयेच्छंकरं देवं दशकोष्ट्या मुनीश्वराः

হে মুনীশ্বৰসকল! যিজনে ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্য কামনা কৰে, সি পাৰ্থিৱ লিঙ্গৰ পূজাৰ দ্বাৰা দশ কোটি পূজা অৰ্পণ কৰি দেৱ শংকৰক সন্তুষ্ট কৰক।

Verse 10

लिंगं शिवं तथा पुष्पमखण्डं तंदुलं तथा । चर्चितं चंदनेनैव जलधारां तथा पुनः

লিঙ্গৰূপ শিৱক পূজা কৰা—অখণ্ড পুষ্প আৰু সম্পূৰ্ণ তণ্ডুল (চাউল) অৰ্পণ কৰা; চন্দনলেপন কৰা; আৰু পুনঃপুনঃ জলধাৰাৰে অভিষেক কৰা।

Verse 11

प्रतिरूपं तथा मंत्रं बिल्वीदलमनुत्तमम् । अथवा शतपत्रं च कमलं वा तथा पुनः

প্ৰতিৰূপ (পবিত্ৰ চিহ্ন) আৰু মন্ত্রসহ অনুত্তম বিল্বপাত অৰ্পণ কৰা; অথবা শতপত্ৰ পদ্ম—হয়, পদ্মো—পুনঃপুনঃ পূজাত নিবেদন কৰা।

Verse 12

शंखपुष्पैस्तथा प्रोक्तं विशेषेण पुरातनैः । सर्वकामफलं दिव्यं परत्रेहापि सर्वथा

পুৰাতনসকলে বিশেষভাৱে কৈছে—শঙ্খ-পুষ্পেৰে কৰা পূজাই দিব্য ফল দিয়ে, যিয়ে সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে; ইহলোকতো আৰু পৰলোকতো নিশ্চিতভাৱে।

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथम खंडे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधानवर्णनो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ প্ৰথম খণ্ডত, দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ সৃষ্ট্যুপাখ্যানত ‘শিৱপূজা-বিধান-বৰ্ণন’ নামৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 15

प्रधान्यकामुको यो वै तदर्द्धेनार्चयेत्पुमान् । कारागृहगतो यो वै लक्षेनैवार्चयेद्धनम्

যি পুৰুষ প্ৰাধান্য আৰু লোকপ্ৰতিষ্ঠা কামনা কৰে, সি তাৰ অর্ধমাত্ৰাৰে শিৱৰ অর্চনা কৰক। আৰু যি কাৰাগৃহত পতিত, সি লক্ষমাত্ৰা (ধন/উপচাৰ)ৰে অর্চনা কৰক; তাতে বন্ধনমুক্তি আৰু শুভসমৃদ্ধি লাভ হয়।

Verse 16

रोगग्रस्तो यदा स्याद्वै तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । कन्याकामो भवेद्यो वै तदर्द्धेन शिवं पुनः

যেতিয়া কোনো ব্যক্তি ৰোগগ্ৰস্ত হয়, তেতিয়া সি সেই অর্ধমাত্ৰাৰে শিৱৰ অর্চনা কৰক। তদ্ৰূপ, যি কন্যা (যোগ্য বধূ) কামনা কৰে, সিও পুনৰ অর্ধমাত্ৰাৰে শিৱপূজা কৰক।

Verse 17

विद्याकामस्तथा यः स्यात्तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । वाणीकामो भवेद्यो वै घृतेनैवार्चयेच्छिवम्

যি পবিত্ৰ বিদ্যা কামনা কৰে, সি ‘তদৰ্ধ’ নামৰ দ্ৰব্যেৰে শিৱৰ অর্চনা কৰক। আৰু যি বাণী-ঐশ্বৰ্য বিচাৰে, সি ঘৃতৰে শিৱপূজা কৰক।

Verse 18

उच्चाटनार्थं शत्रूणां तन्मितेनैव पूजनम् । मारणे वै तु लक्षेण मोहने तु तदर्धतः

শত্ৰু উচ্চাটনৰ বাবে সেই নিৰ্ধাৰিত পৰিমাণতেই পূজন কৰা উচিত। মাৰণকর্মত লক্ষসংখ্যাৰে, আৰু মোহনকর্মত তাৰ অর্ধসংখ্যাৰে (জপ/পূজা) কৰা উচিত।

Verse 19

सामंतानां जये चैव कोटिपूजा प्रशस्यते । राज्ञामयुतसंख्यं च वशीकरणकर्मणि

সামন্তসকলৰ জয়ৰ বাবে কোটিপূজা প্ৰশংসিত। আৰু ৰজাসকলক বশীকৰণ কৰ্মত অযুত (দশ হাজাৰ) সংখ্যাৰ পূজা শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 20

यशसे च तथा संख्या वाहनाद्यैः सहस्रिका । मुक्तिकामोर्चयेच्छंभुं पंचकोट्या सुभक्तितः

যশৰ বাবে আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ বাহনাদি-সহ সমৃদ্ধিৰ বাবেও এই সংখ্যা কোৱা হৈছে। মুক্তি কামনা কৰা জনে সুভক্তিৰে পঞ্চকোটি (পাঁচ কোটি) সংখ্যাৰে শম্ভুৰ অর্চনা কৰক।

Verse 21

ज्ञानार्थी पूजयेत्कोट्या शंकरं लोक शंकरम् । शिवदर्शनकामो वै तदर्धेन प्रपूजयेत्

যি মুক্তিদায়ী জ্ঞান কামনা কৰে, সি লোককল্যাণকাৰী শংকৰক এক কোটি মূল্যৰ অৰ্পণেৰে পূজা কৰক। আৰু যি শিৱদৰ্শন বিচাৰে, সি তাৰ অর্ধেক অৰ্পণ কৰি ভক্তিভাৱে আৰাধনা কৰক।

Verse 22

तथा मृत्युंजयो जाप्यः कामनाफलरूपतः । पंचलक्षा जपा यर्हि प्रत्यक्षं तु भवेच्छिवः

তদ্ৰূপে মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰ জপ কৰা উচিত, ই কামনাৰ ফল দান কৰে; পাঁচ লক্ষ জপ সম্পূৰ্ণ হ’লে শিৱ প্ৰত্যক্ষ হয়।

Verse 23

लक्षेण भजते कश्चिद्द्वितीये जातिसंभवः । तृतीये कामनालाभश्चतुर्थे तं प्रपश्यति

যি কোনো এক লক্ষ জপ/পূজাৰে ভগৱান শিৱক ভজে; দ্বিতীয় স্তৰত উত্তম জন্ম লাভ হয়; তৃতীয় স্তৰত কাম্য ফল সিদ্ধ হয়; আৰু চতুৰ্থ স্তৰত তেওঁ মহাদেৱক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰে।

Verse 24

पंचमं च यदा लक्षं फलं यच्छत्यसंशयम् । अनेनैव तु मंत्रेण दशलक्षे फलं भवेत्

আৰু যেতিয়া পঞ্চম ‘লক্ষ’ পূৰ্ণ হয়, তেতিয়া ই নিঃসন্দেহে ফল দিয়ে। এই একে মন্ত্ৰে দশ লক্ষ সম্পূৰ্ণ হলে অধিক পৰিপূৰ্ণ ফল লাভ হয়।

Verse 25

मुक्तिकामो भवेद्यो वै दर्भैश्च पूजनं चरेत् । लक्षसंख्या तु सर्वत्र ज्ञातव्या ऋषिसत्तम

হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠ! যি মোক্ষ কামনা কৰে, সি দৰ্ভা ঘাঁহেৰে পূজা কৰক; আৰু এনে সকলো বিধিত ‘লক্ষ’ সংখ্যাকেই মানদণ্ড বুলি জানিব লাগে।

Verse 26

आयुष्कामो भवेद्यो वै दूर्वाभिः पूजनश्चरेत् । पुत्रकामो भवेद्यो वै धत्तूरकुसुमैश्चरेत्

যি দীঘল আয়ু কামনা কৰে, সি দূৰ্বা ঘাঁহেৰে পূজা কৰক। আৰু যি পুত্ৰ কামনা কৰে, সি ধত্তুৰ ফুলেৰে পূজা কৰক।

Verse 27

रक्तदण्डश्च धत्तूरः पूजने शुभदः स्मृतः । अगस्त्यकुसुमैश्चैव पूजकस्य महद्यशः

শিৱপূজাত ৰক্তদণ্ড আৰু ধত্তূৰ অৰ্পণ শুভদায়ক বুলি স্মৃত। আৰু অগস্ত্য-পুষ্পেৰে পূজা কৰিলে পূজকৰ মহাযশ লাভ হয়।

Verse 28

भुक्तिमुक्तिफलं तस्य तुलस्याः पूजयेद्यदि । अर्कपुष्पैः प्रतापश्च कुब्जकल्हारकैस्तथा

সেই পবিত্ৰ তুলসীৰ পূজা কৰিলে ভোগ আৰু মোক্ষ—উভয় ফল লাভ হয়। তদ্ৰূপ অর্ক-পুষ্প আৰু কুব্জ-কল্হাৰক পুষ্প অৰ্পণে প্ৰতাপ আৰু দিব্য তেজ লাভ হয়।

Verse 29

जपाकुसुमपूजा तु शत्रूणां मृत्युदा स्मृता । रोगोच्चाटनकानीह करवीराणि वै क्रमात्

জপা-পুষ্পে শিৱপূজা শত্রুৰ বিনাশদায়িনী বুলি স্মৃত। আৰু ইয়াত ক্ৰমে কৰবীৰ (কনেৰ) অৰ্পণ ৰোগ উচ্ছাটনকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 30

बंधुकैर्भूषणावाप्तिर्जात्यावाहान्न संशयः । अतसीपुष्पकैर्देवं विष्णुवल्लभतामियात्

বন্ধূক-পুষ্পে ভূষণলাভ হয়; জাতী-পুষ্পে বাহনপ্ৰাপ্তি হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু অতসী-পুষ্পে দেৱ (শিৱ) বিষ্ণুৰ প্ৰিয় হয়।

Verse 31

शमीपत्रैस्तथा मुक्तिः प्राप्यते पुरुषेण च । मल्लिकाकुसुमैर्दत्तैः स्त्रियं शुभतरां शिवः

শমীপাত অৰ্পণ কৰিলে পুৰুষে নিশ্চয় মোক্ষ লাভ কৰে। আৰু মল্লিকা (জুঁই) ফুল নিবেদন কৰিলে ভগৱান শিৱে নাৰীক অধিক শুভ আৰু কল্যাণময় অৱস্থা দান কৰে।

Verse 32

यूथिकाकुसुमैश्शस्यैर्गृहं नैव विमुच्यते । कर्णिकारैस्तथा वस्त्रसंपत्तिर्जायते नृणाम्

শুভ ইউথিকা (জুঁই) ফুল অৰ্পণ/থাপনা কৰিলে গৃহৰ পৰা লক্ষ্মী আঁতৰি নাযায়; আৰু কৰ্ণিকার ফুলে মানুহে বস্ত্ৰ-সম্পদ লাভ কৰে।

Verse 33

निर्गुण्डीकुसुमैर्लोके मनो निर्मलतां व्रजेत् । बिल्वपत्रैस्तथा लक्षैः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

নিৰ্গুণ্ডী ফুল অৰ্পণ কৰিলে মন নিৰ্মল হয়; আৰু বিল্বপাত (লক্ষ লক্ষও) নিবেদন কৰিলে শিৱপ্ৰসাদে সকলো কামনা সিদ্ধ হয়।

Verse 34

शृङ्गारहारपुष्पैस्तु वर्द्धते सुख सम्पदा । ऋतुजातानि पुष्पाणि मुक्तिदानि न संशयः

সুগন্ধি আৰু শোভাময় ফুল-হাৰ অৰ্পণ কৰিলে সুখ-সম্পদ বৃদ্ধি পায়; আৰু ঋতু অনুসাৰে জন্মা ফুল পূজাত নিবেদন কৰিলে মুক্তি দিয়ে—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 35

राजिकाकुसुमानीह शत्रूणां मृत्युदानि च । एषां लक्षं शिवे दद्याद्दद्याच्च विपुलं फलम्

ইয়াত ৰাজিকা (সৰিষা) ফুল শত্রুসকলৰ বাবে মৃত্যুদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। যি ভক্তে এই ফুল এক লক্ষ শিৱৰ চৰণত অৰ্পণ কৰে, মহাদেৱে তাক নিশ্চয়েই বিপুল ফল দান কৰে।

Verse 36

विद्यते कुसुमं तन्न यन्नैव शिववल्लभम् । चंपकं केतकं हित्वा त्वन्यत्सर्वं समर्पयेत्

শিৱৰ অপ্ৰিয় বুলি কোনো ফুল নাই। তথাপি চম্পক আৰু কেতক ফুল এৰি আন সকলো ফুল অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 37

अतः परं च धान्यानां पूजने शंकरस्य च । प्रमाणं च फलं सर्वं प्रीत्या शृणु च सत्तम

এতিয়া শংকৰৰ পূজাত ধান্য অৰ্পণ সম্পৰ্কে—তাৰ প্ৰমাণ আৰু তাৰ পৰা জন্মা সকলো ফল—হে সত্তম, ভক্তিভাৱে শুনা।

Verse 38

तंदुलारोपणे नॄणां लक्ष्मी वृद्धिः प्रजायते । अखण्डितविधौ विप्र सम्यग्भक्त्या शिवोपरि

তণ্ডুল (চাউল) অৰ্পণ কৰিলে মানুহৰ লক্ষ্মী বৃদ্ধি পায়। হে বিপ্ৰ, বিধি অখণ্ড ৰাখি শিৱত সম্যক্ ভক্তিৰে কৰিলে তাৰ ফল নিশ্চয়েই প্ৰকাশ পায়।

Verse 39

षट्केनैव तु प्रस्थानां तदर्धेन तथा पुनः । पलद्वयं तथा लक्षमानेन समदाहृतम्

প্ৰস্থৰ পৰিমাপ ছয় (একক) দ্বাৰাই গণনা কৰা হয়; পুনৰ তাৰ অর্ধ পৰিমাপো কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপে দুই পল আৰু লক্ষ-মানো যথাক্ৰমে ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 40

पूजां रुद्रप्रधानेन कृत्वा वस्त्रं सुसुन्दरम् । शिवोपरि न्यसेत्तत्र तंदुलार्पणमुत्तमम्

ৰুদ্ৰক প্ৰধান কৰি পূজা সম্পন্ন কৰি, অতি সুন্দৰ বস্ত্ৰ শিৱৰ ওপৰত স্থাপন/অৰ্পণ কৰিব লাগে; আৰু তাতেই উত্তম তণ্ডুল-অৰ্পণ (চাউল) কৰিব লাগে।

Verse 41

उपरि श्रीफलं त्वेकं गंधपुष्पादिभिस्तथा । रोपयित्वा च धूपादि कृत्वा पूजाफलं भवेत्

ওপৰত এটা শ্ৰীফল (নাৰিকল) স্থাপন কৰি, চন্দন-গন্ধ, পুষ্প আদি অৰ্পণ কৰা; তাৰ পিছত ধূপ আদি নিবেদন কৰিলে—পূজাৰ সম্পূৰ্ণ ফল লাভ হয়।

Verse 42

प्रजापत्यद्वयं रौप्यमासंख्या च दक्षिणा । देया तदुपदेष्ट्रे हि शक्त्या वा दक्षिणा मता

দুটা প্ৰাজাপত্য পৰিমাণ আৰু ৰূপৰ অসংখ্য (উদাৰ) দক্ষিণা দিয়া উচিত। যি আচার্যই সেই উপদেশ দিয়ে, তেওঁকেই ই দিয়া হ’ব; নতুবা নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে দক্ষিণা নিৰ্ধাৰণ কৰা হ’ব।

Verse 43

आदित्यसंख्यया तत्र ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । लक्षपूजा तथा जाता साङ्गश्च मन्त्रपूर्वकम्

তাৰপিছত সেই পবিত্ৰ ব্ৰতত আদিত্যসকলৰ সংখ্যাৰ সমান ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব লাগে। এইদৰে মন্ত্ৰপূৰ্বক, সাঙ্গসহ, ‘লক্ষ-পূজা’ বিধিমতে সম্পন্ন হয়।

Verse 44

शतमष्टोत्तरं तत्र मंत्रे विधिरुदाहृतः । तिलानां च पलं लक्षं महापातकनाशनम्

ইয়াত মন্ত্ৰজপৰ বিধি একশ আঠবাৰ বুলি কোৱা হৈছে। আৰু তিল দান—এক লক্ষ পল—মহাপাতক নাশক হয়।

Verse 45

एकादशपलैरेव लक्षमानमुदाहृतम् । पूर्ववत्पूजनं तत्र कर्तव्यं हितकाम्यया

কেৱল এগাৰ পলৰ দ্বাৰাই ‘লক্ষ’ পৰিমাণ বুলি কোৱা হৈছে। তাত কল্যাণ কামনাৰে, পূৰ্ববৎ বিধি অনুসাৰে পূজা কৰিব লাগে।

Verse 46

भोज्या वै ब्राह्मणास्तस्मादत्र कार्या नरेण हि । महापातकजं दुखं तत्क्षणान्नश्यति ध्रुवम्

সেয়ে এই বিষয়ত মানুহে নিশ্চয়কৈ ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব লাগে; মহাপাপজনিত দুখ সেই ক্ষণতেই নিশ্চিতভাৱে নাশ হয়।

Verse 47

यवपूजा तथा प्रोक्ता लक्षेण परमा शिवे । प्रस्थानामष्टकं चैव तथा प्रस्थार्द्धकं पुनः

এইদৰে যৱ-পূজা কোৱা হৈছে—ই পৰম শিৱৰ অতি প্ৰিয়; নিৰ্ধাৰিত লক্ষণ-বিধি অনুসাৰে—আঠ প্ৰস্থ আৰু পুনৰ অর্ধ প্ৰস্থ।

Verse 48

पलद्वययुतं तत्र मानमेतत्पुरातनम् । यवपूजा च मुनिभिः स्वर्गसौख्यविवर्द्धिनी

তাত এই পুৰাতন মান ‘দুই পল’ ওজন বুলি কোৱা হৈছে; আৰু মুনিসকলে কৰা যৱ-পূজা স্বৰ্গসুখ বৃদ্ধি কৰে।

Verse 49

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां कर्तव्यं च फलेप्सुभिः । गोधूमान्नैस्तथा पूजा प्रशस्ता शंकरस्य वै

ফল কামনা কৰা ব্ৰাহ্মণসকলে প্ৰাজাপত্য ব্ৰত নিশ্চয় পালন কৰিব লাগে; আৰু গোধূম অন্নেৰে কৰা শংকৰ-পূজা বিশেষভাবে প্ৰশংসিত।

Verse 50

संततिर्वर्द्धते तस्य यदि लक्षावधिः कृता । द्रोणार्द्धेन भवेल्लक्षं विधानं विधिपूर्वकम्

যদি লক্ষ পৰ্যন্ত সংখ্যা সম্পূৰ্ণ কৰা হয়, তেন্তে তাৰ সন্ততি বৃদ্ধি পায়; আৰু অর্ধ দ্ৰোণ মানে বিধিপূৰ্বক কৰিলে তাক ‘লক্ষ’ সিদ্ধি বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 51

मुद्गानां पूजने देवः शिवो यच्छति वै सुखम् । प्रस्थानां सप्तकेनैव प्रस्थार्द्धेनाथवा पुनः

মুদ্গ (মুগ) পূজাত অৰ্পণ কৰিলে দেৱ শিৱ নিশ্চয়েই আধ্যাত্মিক সুখ দান কৰে—সাত প্ৰস্থ পৰিমাণে হওক বা পুনৰ অর্ধ প্ৰস্থ হলেও।

Verse 52

पलद्वययुतेनैव लक्षमुक्तं पुरातनैः । ब्राह्मणाश्च तथा भोज्या रुद्रसंख्याप्रमाणतः

পুৰাতনসকলে কৈছে—‘লক্ষ’ বুলিলে দুটা পল যুক্ত কৰিয়েই বুজিব লাগে। তেনেদৰে ৰুদ্ৰ-সংখ্যাৰ প্ৰমাণ অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব লাগে।

Verse 53

प्रियंगुपूजनादेव धर्माध्यक्षे परात्मनि । धर्मार्थकामा वर्द्धंते पूजा सर्वसुखावहा

ধৰ্মাধ্যক্ষ পৰমাত্মা (শিৱ)ক প্ৰিয়ঙ্গু ফুলে পূজা কৰিলে ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম বৃদ্ধি পায়; এই পূজা সৰ্বসুখদায়িনী।

Verse 54

प्रस्थैकेन च तस्योक्तं लक्षमेकं पुरातनैः । ब्रह्मभोजं तथा प्रोक्तमर्कसंख्याप्रमाणतः

প্ৰাচীনসকলে কৈছে—ইয়াৰ এক প্ৰস্থ দান কৰিলে লক্ষ দানৰ পুণ্য লাভ হয়। অৰ্ক-সংখ্যাৰ প্ৰমাণ অনুসাৰে ইয়াক ব্ৰহ্মভোজৰ সমান বুলিও কোৱা হৈছে।

Verse 55

राजिकापूजनं शंभोश्शत्रोर्मृत्युकरं स्मृतम् । सार्षपानां तथा लक्षं पलैर्विशतिसंख्यया

ৰাজিকা (সৰিষা)ৰে শম্ভুৰ পূজা শত্রুৰ বাবে মৃত্যুকাৰক বুলি স্মৃত। তদ্ৰূপ, বিশ পল মাপে লক্ষ সৰিষাৰ দানা অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 56

तेषां च पूजनादेव शत्रोर्मृत्युरुदाहृतः । आढकीनां दलैश्चैव शोभयित्वार्चयेच्छिवम्

সেই উপচাৰসমূহেৰে পূজা কৰিলেই শত্রুৰ মৃত্যু (নাশ) ঘটে বুলি কোৱা হৈছে। আঢকীৰ পাতৰে শোভিত কৰি শিৱৰ অর্চনা কৰিব লাগে।

Verse 57

वृता गौश्च प्रदातव्या बलीवर्दस्तथैव च । मरीचिसंभवा पूजा शत्रोर्नाशकरी स्मृता

বিধিপূৰ্বক শোভিত গাই দান দিব লাগে, আৰু তেনেদৰে বলদো। মৰীচি-সম্ভৱ (শুদ্ধ সাত্ত্বিক) দ্ৰব্যে কৰা পূজা শত্রুনাশকাৰী বুলি স্মৃত।

Verse 58

आढकीनां दलैश्चैव रंजयि त्वार्चयेच्छिवम् । नानासुखकरी ह्येषा पूजा सर्वफलप्रदा

আঢকীৰ পাতৰে শোভিত কৰি শিৱৰ অর্চনা কৰিব লাগে। এই পূজা নানা সুখদায়িনী আৰু সৰ্বফলপ্ৰদায়িনী।

Verse 59

धान्यमानमिति प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । लक्षमानं तु पुष्पाणां शृणु प्रीत्या मुनीश्वर

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! মই তোমাক ‘ধান্য-মান’ নামৰ পৰিমাপ বুজাই ক’লোঁ। এতিয়া হে মুনীশ্বৰ, আনন্দচিত্তে ফুলৰ ‘লক্ষ-মান’ শুনা।

Verse 60

प्रस्थानां च तथा चैकं शंखपुष्पसमुद्भवम् । प्रोक्तं व्यासेन लक्षं हि सूक्ष्ममानप्रदर्शिना

সুক্ষ্ম পৰিমাপো প্ৰকাশ কৰা ব্যাসে কৈছে—‘লক্ষ’ হৈছে এটা একক, যি ‘প্ৰস্থ’ মাপ আৰু শঙ্খ-পুষ্পভিত্তিক গণনাৰ পৰা উদ্ভৱ।

Verse 61

प्रस्थैरेकादशैर्जातिलक्षमानं प्रकीर्तितम् । यूथिकायास्तथा मानं राजिकायास्तदर्द्धकम्

জাতী (জুঁই) ফুলৰ মান এক লক্ষ বুলি কোৱা হৈছে, যি একাদশ প্ৰস্থে গণিত। ইউথিকাৰ মানো তেনেই; ৰাজিকাৰ মান তাৰ অর্ধেক।

Verse 62

प्रस्थैर्विंशतिकैश्चैव मल्लिकामान मुत्तमम् । तिलपुष्पैस्तथा मानं प्रस्थान्न्यूनं तथैव च

মল্লিকা (চমেলি) ফুলৰ উত্তম মান বিশ প্ৰস্থ বুলি নিৰ্দিষ্ট। তিলপুষ্পৰ ক্ষেত্ৰতো মান প্ৰস্থতকৈ অলপ কম বুলিয়েই কোৱা হৈছে।

Verse 63

ततश्च द्विगुणं मानं करवीरभवे स्मृतम् । निर्गुंडीकुसुमे मानं तथैव कथितं बुधैः

তাৰ পাছত কৰবীৰ (কনেৰ) ফুলেৰে অৰ্পণত মান দ্বিগুণ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। নিৰ্গুণ্ডী কুসুমৰ ক্ষেত্ৰতো বুধসকলে সেই একে মানেই কৈছে।

Verse 64

कर्णिकारे तथा मानं शिरीषकुसुमे पुनः । बंधुजीवे तथा मानं प्रस्थानं दशकेन च

কৰ্ণিকাৰ ফুলৰ বাবেও সেই মান, আৰু পুনৰ শিৰীষ কুসুমৰ বাবেও তেনেই। বন্ধুজীৱৰ বাবেও মান নিৰ্দিষ্ট—দশ প্ৰস্থ প্ৰমাণে।

Verse 65

इत्याद्यैर्विविधै मानं दृष्ट्वा कुर्याच्छिवार्चनम् । सर्वकामसमृध्यर्थं मुक्त्यर्थं कामनोज्झितः

এইদৰে আৰু অন্যান্য বিভিন্ন প্ৰমাণে বিধি-মান বুজি যথাবিধি শিৱাৰ্চনা কৰা উচিত। সকলো ধৰ্ম্য কামনা-সিদ্ধি আৰু মোক্ষৰ বাবে, কামনা-তৃষ্ণা ত্যাগ কৰি শিৱক আৰাধনা কৰা।

Verse 66

अतः परं प्रवक्ष्यामि धारापूजाफलं महत् । यस्य श्रवणमात्रेण कल्याणं जायते नृणाम्

এতিয়া মই ধাৰাপূজাৰ মহৎ ফল ক’ম। যাৰ কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰেই মানুহৰ কল্যাণ জন্মে।

Verse 67

विधानपूर्वकं पूजां कृत्वा भक्त्या शिवस्य वै । पश्चाच्च जलधारा हि कर्तव्या भक्तितत्परैः

বিধিপূৰ্বক ভক্তিভাৱে শিৱৰ পূজা সম্পন্ন কৰি, ভক্তিত স্থিৰ ভক্তসকলে তাৰ পিছত নিশ্চয় জ’লধাৰা—অবিৰত জ’লাভিষেক—কৰিব লাগে।

Verse 68

ज्वरप्रलापशांत्यर्थं जल धारा शुभावहा । शतरुद्रियमंत्रेण रुद्रस्यैकादशेन तु

জ্বৰ আৰু প্ৰলাপ শান্তিৰ বাবে জ’লধাৰা শুভ আৰু কল্যাণদায়িনী; শতৰুদ্ৰীয় মন্ত্র আৰু ৰুদ্ৰৰ একাদশ আহ্বানসহ ই কৰা হয়।

Verse 69

रुद्रजाप्येन वा तत्र सूक्तेन् पौरुषेण वा । षडंगेनाथ वा तत्र महामृत्युंजयेन च

তাত ৰুদ্ৰ-মন্ত্র জপেৰে, বা পুৰুষসূক্তেৰে; অথবা ষড়ঙ্গ (অঙ্গন্যাসাদি) বিধিৰে, আৰু মহামৃত্যুঞ্জয় মন্ত্রেৰেো (উপাসনা) কৰিব পাৰি।

Verse 70

गायत्र्या वा नमोंतैश्च नामभिः प्रणवादिभिः । मंत्रैवाथागमोक्तैश्च जलधारादिकं तथा

জ’লধাৰা আদি কৰ্ম গায়ত্ৰীৰে, ‘নমো’যুক্ত মন্ত্রেৰে, প্ৰণৱ (ওঁ) আদি দিৱ্য নামেৰে, অথবা আগমোক্ত মন্ত্রেৰেো কৰিব পাৰি।

Verse 71

सुखसंतानवृद्ध्यर्थं धारापूजनमुत्तमम् । नानाद्रव्यैः शुभैर्दिव्यैः प्रीत्या सद्भस्मधारिणा

সুখ আৰু সন্তানবৃদ্ধিৰ বাবে ধাৰা-পূজনক উত্তম বুলি কোৱা হৈছে—সদ্ভস্মধাৰী ভক্তে প্ৰীতিভৰে, নানা শুভ আৰু দিব্য দ্ৰব্যেৰে কৰা।

Verse 72

घृतधारा शिवे कार्या यावन्मंत्रसहस्रकम् । तदा वंशस्य विस्तारो जायते नात्र संशयः

হাজাৰ মন্ত্ৰ জপ যিমান সময়, সিমান সময় শিৱত ঘৃতধাৰা অৰ্পণ কৰিব লাগে। তেতিয়া বংশৰ বিস্তাৰ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 73

एवं मदुक्तमंत्रेण कार्यं वै शिवपूजनम् । ब्रह्मभोज्यं तथा प्रोक्तं प्राजापत्यं मुनीश्वरैः

এইদৰে মোৰ কোৱা মন্ত্ৰেৰে নিশ্চয় শিৱপূজন কৰিব লাগে। ব্ৰাহ্মণভোজনো মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে ‘প্ৰাজাপত্য’ কৰ্ম বুলি কৈছে।

Verse 74

केवलं दुग्धधारा च तदा कार्या विशेषतः । शर्करामिश्रिता तत्र यदा बुद्धिजडो भवेत्

সেই সময় বিশেষকৈ কেৱল গাখীৰৰ ধাৰা অৰ্পণ কৰিব লাগে। আৰু যেতিয়া বুদ্ধি জড় আৰু মন্দ হয়, তেতিয়া তাত চিনি মিহলাই (অৰ্পণ) কৰিব লাগে।

Verse 75

तस्या संजायते जीवसदृशी बुद्धिरुत्तमा । यावन्मंत्रायुतं न स्यात्तावद्धाराप्रपूजनम्

সেই ভক্তৰ ভিতৰত জাগ্ৰত জীৱচেতনা সদৃশ উত্তম বুদ্ধি উদয় হয়। যেতিয়ালৈকে মন্ত্রৰ দহ হাজাৰ জপ সম্পূৰ্ণ নহয়, তেতিয়ালৈকে ধাৰা-ৰূপ অবিচ্ছিন্ন অৰ্পণেৰে পূজা চলাই যাব লাগে।

Verse 76

यदा चोच्चाटनं देहे जायते कारणं विना । यत्र कुत्रापि वा प्रेम दुःखं च परिवर्द्धितम्

যেতিয়া দেহত কাৰণ নোহোৱাকৈ অস্থিৰতা আৰু উদ্‌বেগ জাগে, আৰু ক’তবাত কাৰোবাৰ প্ৰতি প্ৰেম আৰু দুখ বাঢ়ি উঠে—তেতিয়া ইয়াক অদৃশ্য শক্তিৰ অৰ্থবহ সংকেত বুলি জানিব লাগে; শিৱৰ শৰণ লৈ যথাযথ আৰাধনাৰে অন্তঃস্থৈৰ্য পুনৰ লাভ কৰিব লাগে।

Verse 77

स्वगृहे कलहो नित्यं यदा चैव प्रजायते । तद्धारायां कृतायां वै सर्वं दुःखं विलीयते

যেতিয়া নিজৰ ঘৰত নিত্যে কলহ জন্মে, তেতিয়া সেই পবিত্ৰ ধাৰা-বিধি বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰিলে সকলো দুখ নিশ্চয় লয় পায়।

Verse 78

शत्रूणां तापनार्थं वै तैलधारा शिवोपरि । कर्तव्या सुप्रयत्नेन कार्यसिद्धिर्धुवं भवेत्

শত্ৰুক দমন কৰিবলৈ শিৱলিঙ্গৰ ওপৰত তেলৰ অবিচ্ছিন্ন ধাৰা অতি যত্নে কৰিব লাগে; তাতে কাৰ্যসিদ্ধি নিশ্চয় হয়।

Verse 79

मासि तेनैव तैलेन भोगवृद्धिः प्रजायते । सार्षपेनैव तैलेन शत्रुनाशोभवेद्ध्रुवम्

সেই একে তেলৰে এক মাহ অনুষ্ঠান কৰিলে ভোগ আৰু সমৃদ্ধি বৃদ্ধি পায়; আৰু সৰিষাৰ তেলৰে শত্ৰুনাশ নিশ্চয় হয়।

Verse 80

मधुना यक्षराजो वै गच्छेच्च शिवपूजनात । धारा चेक्षुरसस्यापि सर्वानन्दकरी शिवे

শিৱপূজাত মধু অৰ্পণ কৰিলে যক্ষৰাজপদ নিশ্চয় লাভ হয়; আৰু ইখুৰসৰ ধাৰাও শিৱত সৰ্বানন্দদায়িনী হয়।

Verse 81

धारा गंगाजलस्यैव भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एतास्सर्वाश्च याः प्रोक्ता मृत्यंजयसमुद्भवाः

গঙ্গাজলৰ এটা ধাৰাও ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাৰে ফল দিয়ে। ইয়াত কোৱা সকলো কথাই মৃত্যুঞ্জয় শিৱৰ পৰা উদ্ভৱ।

Verse 82

तत्राऽयुतप्रमाणं हि कर्तव्यं तद्विधानतः । कर्तव्यं ब्राह्मणानां च भोज्यं वै रुद्रसंख्यया

তাত বিধি অনুসাৰে দহ হাজাৰ পৰিমাণে নিশ্চিতভাৱে অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ আদি কৰ্ম কৰিব লাগে; আৰু ৰুদ্ৰ-সংখ্যা অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মানসহ ভোজন কৰাব লাগে, যাতে শিৱ প্ৰসন্ন হয়।

Verse 83

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वर । एतद्वै सफलं लोके सर्वकामहितावहम्

হে মুনীশ্বৰ! আপুনি যি সুধিছিল, সেই সকলো মই আপোনাক ক’লোঁ। এই উপদেশ লোকত ফলপ্ৰদ আৰু সকলো ধৰ্ম্য কামনাৰ হিতকাৰী।

Verse 84

स्कंदोमासहितं शंभुं संपूज्य विधिना सह । यत्फलं लभते भक्त्या तद्वदामि यथाश्रुतम्

বিধিপূৰ্বক উমা আৰু স্কন্দসহ শম্ভুক সম্যক পূজা কৰি, ভক্তে ভক্তিৰে যি ফল লাভ কৰে—সেয়া মই যথাশ্ৰুত ক’ম।

Verse 85

अत्र भुक्त्वाखिलं सौख्यं पुत्रपौत्रादिभिः शुभम् । ततो याति महेशस्य लोकं सर्वसुखावहम्

ইয়াতেই পুত্ৰ-পৌত্ৰ আদি সহ সকলো মঙ্গলময় সুখ ভোগ কৰি, তাৰ পাছত সৰ্বসুখদায়ক মহেশ (শিৱ) লোক লাভ কৰে।

Verse 86

सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामगैः । रुद्रकन्यासमाकीर्णैर्गेयवाद्यसमन्वितैः

কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, সকলো কামনা পূৰণ কৰিবলৈ ইচ্ছামতে গমন কৰা বিমান আছিল; তাত ৰুদ্ৰকন্যাসকল ভৰি আছিল আৰু গীত-বাদ্যৰ সুৰ সঙ্গত আছিল।

Verse 87

क्रीडते शिवभूतश्च यावदाभूतसंप्लवम् । ततो मोक्षमवाप्नोति विज्ञानं प्राप्य चाव्ययम्

শিৱভূত হৈ সি শিৱৰ সান্নিধ্যত, সকলো জীৱৰ প্ৰলয়লৈকে ক্ৰীড়া কৰে; তাৰ পিছত অব্যয় বিজ্ঞান লাভ কৰি মোক্ষ প্ৰাপ্ত হয়।