Kumarakhanda
शिवविहारवर्णनम् (Śivavihāra-varṇana) — “Description of Śiva’s Divine Pastimes/Sojourn”
অধ্যায় ১ত কুমাৰখণ্ডৰ আৰম্ভণি মঙ্গলাচৰণ আৰু শিৱ-স্তুতিত হয়। শিৱক পূৰ্ণ, সত্যস্বৰূপ আৰু বিষ্ণু-ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা স্তূত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত কথাৰ পৰিসৰত নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—গিৰিজাৰ সৈতে বিবাহৰ পাছত শংকৰে পৰ্বতলৈ উভতি গৈ কি কৰিলে, পৰমাত্মাৰ পুত্ৰজন্ম কেনেকৈ সম্ভৱ, আত্মাৰাম প্ৰভুৱে কিয় বিবাহ কৰিলে, আৰু তাৰক কেনেকৈ নিহত হ’ল। ব্ৰহ্মাই ‘দিব্য গোপন’ গুহ্য-জন্মকথা ক’ব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে, যাৰ পৰিণতি তাৰকাসুৰৰ ধৰ্মসন্মত বিনাশত হয়। এই কাহিনী পাপনাশিনী, বিঘ্নবিনাশিনী, মঙ্গলপ্ৰদা আৰু কৰ্মমূল ছেদনকাৰী মোক্ষবীজ; শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে শ্ৰোতাৰ কল্যাণ হয় বুলি অধ্যায়ে স্থাপন কৰে।
शिवपुत्रजननवर्णनम् — Description of the Birth/Manifestation of Śiva’s Son
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে যে মহাদেৱ যোগবিদ্যাৰ অধিপতি আৰু কামত্যাগী হ’লেও পাৰ্বতীক অসন্তুষ্ট কৰাৰ ভয় আৰু সন্মানবশত দাম্পত্য-সংযোগ ত্যাগ নকৰে। তাৰ পাছত ভক্তবৎসল শিৱ দৈত্যপীড়িত দেৱসকলৰ প্ৰতি বিশেষ কৰুণাৰে তেওঁলোকৰ দুৱাৰলৈ আহে। শিৱক দেখি বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্মাসহ দেৱগণ আনন্দিত হৈ স্তৱ কৰে আৰু তাৰক আদি দানৱৰ বিনাশ কৰি দেৱৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা জনায়। শিৱ উপদেশ দিয়ে—যি ভবিতব্য সেয়া নিশ্চয় ঘটিব; তাক ৰোধ কৰিব নোৱাৰি। তাৰ পিছত তেওঁ কয় যে তেওঁৰ বিসৃত/বিচ্যুত বীৰ্য-তেজ প্ৰকাশ পাইছে; এতিয়া প্ৰশ্ন—সেই তেজ কোনে গ্ৰহণ কৰি ধাৰণ কৰিব? এইদৰে দেৱসঙ্কট, শিৱানুকম্পা আৰু দিৱ্য পুত্ৰৰ প্ৰাকট্যৰ কাৰণসূত্ৰ স্থাপন হয়।
कार्तिकेयलीलावर्णनम् (Narration of Kārttikeya’s Divine Play)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ব্ৰহ্মাই পৰৱৰ্তী ঘটনাসমূহ বৰ্ণনা কৰে। বিধিৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি বিশ্বামিত্ৰ শিৱৰ তেজস্বী পুত্ৰৰ অলৌকিক ধামলৈ সময়মতে আহে; সেই দিৱ্য দৰ্শনত তেওঁ পূৰ্ণকাম হৈ আনন্দিত হয়, প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰে। শিৱসুত ক’লে—এই সাক্ষাৎ শিৱেচ্ছাৰ ফল, আৰু বেদবিধি অনুসাৰে যথোচিত সংস্কাৰ সম্পাদন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; সেই দিনৰ পৰা বিশ্বামিত্ৰক নিজৰ পুৰোহিত নিযুক্ত কৰি চিৰসন্মান আৰু সৰ্বত্ৰ পূজ্যতাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। বিশ্বামিত্ৰ বিস্ময়ে ক’লে—তেওঁ জন্মসূত্ৰে ব্ৰাহ্মণ নহয়, গাধি-বংশীয় ক্ষত্ৰিয়; ‘বিশ্বামিত্ৰ’ নামে খ্যাত আৰু ব্ৰাহ্মণসেৱাত নিবেদিত। দিৱ্যদৰ্শন, স্তৱ, আচাৰ-প্ৰমাণ্য আৰু বৰ্ণ/অধিকাৰৰ সূক্ষ্ম ভাবনা এই অধ্যায়ত একেলগে গাঁথা।
कार्त्तिकेयान्वेषण-नन्दिसंवाद-वर्णनम् (Search for Kārttikeya and the Nandī Dialogue)
এই অধ্যায়টো সংলাপধর্মী। কৃত্তিকাসকলে শিৱপুত্ৰক লৈ যোৱাৰ পাছত কি ঘটিল সেয়া নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে। ব্ৰহ্মাই কয়—সময় পাৰ হয়, হিমাদ্ৰীৰ কন্যা পাৰ্বতী/দুৰ্গা ঘটনাখনৰ বিষয়ে অজ্ঞাত থাকে; তাৰ পাছত চিন্তিত হৈ শিৱক শিৱবীৰ্যৰ গতি সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰে—সেয়া গৰ্ভত নযাই কিয় পৃথিৱীত পতিত হ’ল, ক’লৈ গ’ল, আৰু অব্যয় দিৱ্যশক্তি কেনেকৈ গোপন বা ব্যৰ্থ যেন দেখা দিব পাৰে। জগদীশ্বৰ মহেশ্বৰে শান্তভাৱে দেৱতা আৰু ঋষিসকলক সভালৈ আহ্বান কৰি পাৰ্বতীৰ সংশয় দূৰ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰে। শিৰোনাম অনুসাৰে কাহিনী ‘কাৰ্ত্তিকেয়-অন্বেষণ’ আৰু ‘নন্দী-সংবাদ’ৰ দিশে আগবাঢ়ে, য’ত কাৰ্ত্তিকেয়ৰ অৱস্থা আৰু দিৱ্য শক্তিৰ গূঢ়তা-প্ৰকাশৰ তাত্ত্বিক কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হয়।
कुमाराभिषेकवर्णनम् — Description of Kumāra’s Abhiṣeka (Consecration/Installation)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই পাৰ্বতীৰ নিৰ্দেশত বিশ্বকৰ্মাই নিৰ্মিত বিশাল, বহু-চক্ৰ, মনোবেগে চলা দিব্য ৰথ দেখিছে; ৰথখন মহৎ পৰিচাৰকসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত। ভক্তৰূপে অনন্ত হৃদয়বিদীৰ্ণ হৈ ৰথত আৰোহণ কৰে। পৰমেশ্বৰৰ শক্তিৰ পৰা উদ্ভূত পৰমজ্ঞানী কুমাৰ/কাৰ্ত্তিকেয় প্ৰকট হয়। শোকাকুল, অগোছাল কৃত্তিকাসকলে আহি তেওঁৰ প্ৰস্থানক মাতৃধৰ্মভংগ বুলি প্ৰতিবাদ কৰে; স্নেহে লালিত পুত্ৰৰ বিচ্ছেদত বিলাপ কৰি তেওঁক বুকুত জাপি ধৰি মূৰ্ছা যায়। কুমাৰে অধ্যাত্মোপদেশেৰে তেওঁলোকক জগাই সান্ত্বনা দিয়ে আৰু বিচ্ছেদক অন্তৰ্জ্ঞান আৰু দিৱ্য বিধানৰ দৃষ্টিত ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পাছত কৃত্তিকা আৰু শিৱগণৰ সৈতে ৰথাৰূঢ় হৈ মঙ্গল দৃশ্য-নাদৰ মাজেৰে পিতৃধামলৈ যাত্ৰা কৰে, যাৰ দ্বাৰা অভিষেক আৰু আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতিৰ ভূমি প্ৰস্তুত হয়।
कुमाराद्भुतचरितवर्णनम् — Description of Kumāra’s Wondrous Deeds
অধ্যায় ৬ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক এটা কাহিনী শুনায়। নাৰদ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণে কুমাৰ/কাৰ্ত্তিকেয়/গুহৰ চৰণত শৰণ লৈ তেওঁৰ কৰুণা আৰু জগতাধিপত্যৰ স্তৱ কৰে। তেওঁ জনায় যে তেওঁ আৰম্ভ কৰা অজমেধ-অধ্বৰ (ছাগ-বলি যজ্ঞ)ত বাঁধি থোৱা ছাগলীয়ে বন্ধন ছিঙি পলাই গ’ল; বহু বিচাৰ কৰিও পোৱা নগ’ল, ফলত যজ্ঞভংগ আৰু ফলনাশৰ আশংকা। ভক্তিভাৱে তেওঁ কয়—আপুনি ৰক্ষক থাকিলে যজ্ঞ বিফল হ’ব নালাগে; আপোনাৰ বাহিৰে আন শৰণ নাই; আপুনি দেৱতাসকলৰ পূজিত আৰু হৰি-ব্ৰহ্মা আদি দ্বাৰা স্তুত। শেষত যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ কুমাৰৰ দিৱ্য হস্তক্ষেপৰ প্ৰাৰ্থনা কৰি, আগলৈ তেওঁৰ অদ্ভুত চৰিত্ৰ প্ৰকাশৰ ভূমিকা গঢ়ে।
युद्धप्रारम्भवर्णनम् — Description of the Commencement of Battle
এই অধ্যায়ত দেৱসকলে শিৱৰ ফলপ্ৰসূ দিৱ্য নীতি আৰু কুমাৰৰ তেজোপ্ৰদান দেখি পুনৰ সাহস আৰু আত্মবিশ্বাস লাভ কৰে। কুমাৰক অগ্ৰভাগত স্থাপন কৰি অভিযানৰ ৰণনীতি আৰু পৱিত্ৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে মানি সেনা সজ্জিত কৰে। দেৱসকলৰ প্ৰস্তুতি শুনি তাৰক বৃহৎ বাহিনী লৈ তৎক্ষণাৎ প্ৰতিমোর্চা কৰি যুদ্ধলৈ আগবাঢ়ে। তাৰকৰ পৰাক্ৰম দেখি দেৱসকলে গর্জন কৰি মনোবল প্ৰকাশ কৰে। তেতিয়া শংকৰ-প্ৰেৰিত ব্যোমবাণী ঘোষণা কৰে—‘কুমাৰ আগত থাকিলে বিজয় নিশ্চিত’; এইদৰে যুদ্ধ শিৱাধীন দিৱ্য শাসনৰ অধীন কৰ্ম বুলি প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
देवदैत्यसामान्ययुद्धवर्णनम् — Description of the General Battle Between Devas and Daityas
এই অধ্যায়ত দেৱ-দৈত্য/অসুৰৰ মাজত ভয়ংকৰ সাধাৰণ যুদ্ধৰ বৰ্ণনা আছে। ব্ৰহ্মাই নাৰদক কয়—দৈত্যসকলৰ প্ৰবল তেজ আৰু বলৰ আগত দেৱগণ বিপৰ্যস্ত হয়; বজ্ৰধৰ ইন্দ্ৰ আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ দুঃখত পৰে, আন লোকপাল আৰু দেৱতাসকলেও শত্রুৰ তেজ সহ্য কৰিব নোৱাৰি পৰাজিত হৈ পলাই যায়। অসুৰসকলে সিংহনাদ সদৃশ জয়ধ্বনি দি ৰণকোলাহল তোলে। ঠিক তেতিয়া শিৱকোপোদ্ভৱ বীৰভদ্ৰ নিজৰ বীৰ গণসহ প্ৰৱেশ কৰি তাৰকক সোজাসুজি মোকাবিলা কৰে আৰু যুদ্ধৰ বাবে অৱস্থান লয়; ফলত দেৱ-পরাজয়ৰ ধাৰা শিৱপক্ষীয় প্ৰতিআক্রমণলৈ ঘূৰে। অধ্যায়টো সংক্রমণধর্মী—অসুৰ-প্ৰাধান্য, মুখ্য প্ৰতিদ্বন্দ্বী তাৰক, আৰু শৈৱ সংশোধক বীৰভদ্ৰৰ আগমন স্থাপন কৰে।
तारकवाक्य-शक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनम् — Account of Tāraka’s declarations and the battle involving Śakra (Indra), Viṣṇu, and Vīrabhadra
এই অধ্যায়ত তাৰকাসুৰে দেৱতাসকলক দিয়া সংকটক ব্ৰহ্মাৰ বৰদান-নিয়মৰ কঠোৰ পৰিসৰত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাই গুহক (পাৰ্বতীসুত, শিৱসুত) কৈছে—ব্ৰহ্মদত্ত বৰৰ বাবে বিষ্ণুৱে তাৰকক বধ কৰিব নোৱাৰে; সেয়ে বিষ্ণু-তাৰক সংঘৰ্ষ নিষ্ফল। তাৰকবধৰ একমাত্ৰ যোগ্য গুহেই; শংকৰৰ পৰা গুহৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱো বিশেষকৈ তাৰকবিনাশাৰ্থে। ব্ৰহ্মাই গুহক শিশু বা কেৱল যুৱক নহয়, কাৰ্যত অধিপতি-ঈশ্বৰ আৰু দুঃখিত দেৱতাৰ ৰক্ষক বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰি তৎক্ষণাৎ প্ৰস্তুতিৰ আদেশ দিয়ে। তাৰকৰ তপোবলে ইন্দ্ৰ আৰু লোকপালসকল অপমানজনকভাৱে পৰাজিত হোৱা আৰু বিষ্ণুৰ অস্বস্তি বৰ্ণিত। গুহৰ উপস্থিতিত দেৱতাসকল পুনৰ যুদ্ধত প্ৰবৃত্ত হয়; ব্ৰহ্মাজ্ঞা—‘পাপপুৰুষ’ তাৰকক বধ কৰি ত্ৰৈলোক্যক পুনৰ সুখী কৰা। ই ৰুদ্ৰসংহিতাৰ কুমাৰখণ্ডৰ নবম অধ্যায়।
तारक-कुमार-युद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Tāraka and Kumāra
এই অধ্যায়ত তাৰক-বধ প্ৰসঙ্গৰ যুদ্ধ অধিক তীব্ৰ হয়। ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে—কুমাৰে বীৰভদ্ৰক সংযত কৰি শিৱৰ পদ্মচৰণ স্মৰণ কৰি তাৰকক বধ কৰাৰ দৃঢ় সংকল্প লয়। কাৰ্ত্তিকেয়ৰ ৰণসাজ, গর্জন, ক্ৰোধ আৰু চাৰিওফালে থকা সেনাবাহিনী বিশেষভাৱে উল্লিখিত; দেৱতা আৰু ঋষিসকলে জয়ধ্বনি আৰু স্তৱেৰে তেওঁক প্ৰশংসা কৰে। এই সংঘাত ব্যক্তিগত দ্বন্দ্ব নহয়, সৰ্বলোকক ভয় দেখুওৱা বিশ্বব্যাপী মহাযুদ্ধ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। দুয়ো বীৰে শক্তি-অস্ত্ৰেৰে পৰস্পৰ আঘাত কৰে; বৈতালিক আৰু খেচৰ পদ্ধতি, মন্ত্রাশ্ৰয় আৰু কৌশলৰ উল্লেখো আছে। মূৰ, গলা, উৰু, জানু, কটি, বক্ষ আৰু পিঠ আদি বহু অংগত পৰস্পৰ বিদ্ধ-প্ৰহাৰে সমবলে দীঘলীয়া, ঘোৰ দ্বন্দ্ব চলি থাকে আৰু পৰৱৰ্তী নিষ্পত্তিৰ ভূমি গঢ়ে।
क्रौञ्चशरणागमनम् तथा बाणासुरवधः (Krauñca Seeks Refuge; Slaying of Bāṇāsura)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই কয়—বাণৰ আঘাতে বিদ্ধ আৰু পীড়িত ক্ৰৌঞ্চ পৰ্বত কুমাৰ স্কন্দৰ ওচৰলৈ আহি শৰণ লয়। সি বিনয়ে নিকট গৈ স্কন্দৰ পদ্মপাদত প্ৰণাম কৰি, তেওঁক দেৱেশ আৰু তাৰকাসুৰ-নাশক বুলি স্তৱ কৰি বাণাসুৰৰ পৰা ৰক্ষা বিচাৰে। ভক্তপালক স্কন্দ প্ৰসন্ন হৈ অতুল শক্তি আয়ুধ ধৰি মনতে শিৱক স্মৰণ কৰি শৈৱ অধিকাৰত বাণৰ ওপৰত শক্তি নিক্ষেপ কৰে। তেতিয়া মহাধ্বনি উঠে, দিশ আৰু আকাশ দীপ্ত হৈ জ্বলি উঠে; ক্ষণতে বাণাসুৰ সেনাসহ ভস্মীভূত হয় আৰু শক্তি পুনৰ স্কন্দলৈ ঘূৰি আহে। ইয়াত শৰণাগতি-স্তৱৰ তৎক্ষণাৎ ফল আৰু ধৰ্মশক্তিৰ সংযত প্ৰয়োগ প্ৰকাশ পায়।
तारकवधोत्तरं देवस्तुतिः पर्वतवरप्रदानं च / Devas’ Hymn after Tāraka’s Slaying and the Bestowal of Boons upon the Mountains
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই তাৰকবধৰ পিছত দেৱতাসকলৰ আনন্দ-প্ৰতিক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰে। বিষ্ণুসহ সমবেত দেৱতাসকলে শংকৰপুত্ৰ কুমাৰ/স্কন্দক দীঘলীয়া স্তৱ কৰে আৰু দত্ত-দৈৱ অধিকাৰে সৃষ্টিস্থিতিলয়ৰ কাৰ্য সম্পাদনকাৰী বিশ্বনিয়ন্তা বুলি মানি দেৱৰক্ষা আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাৰ স্থিতিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা জনায়। স্তৱত প্ৰসন্ন হৈ কুমাৰে ক্ৰমে বৰ প্ৰদান কৰে। এই অংশত তেওঁ পৰ্বতসমূহক সম্বোধন কৰি—তপস্বী, যজ্ঞকর্মী আৰু তত্ত্বজ্ঞসকলৰ পূজ্য বুলি ঘোষণা কৰে, লগতে ভৱিষ্যতে সিহঁত শম্ভুৰ বিশেষ ৰূপ আৰু শিৱলিঙ্গ-ৰূপ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব বুলি ভবিষ্যবাণী কৰে। এইদৰে বিজয়োত্তৰ স্তোত্ৰ, সুৰক্ষাৰ আশ্বাস আৰু ভূদৃশ্যৰ পবিত্ৰীকৰণ একেলগে প্ৰতিপাদিত হয়।
गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)
অধ্যায় ১৩ত সূতে কয়—তাৰকাৰি (স্কন্দ) সম্পৰ্কীয় এক অদ্ভুত কথা শুনি আনন্দিত নাৰদে ব্ৰহ্মাক গণেশৰ পৰম কাহিনিৰ যথাযথ বিধি সুধে। তেওঁ ‘সৰ্বমঙ্গলময়’ গণেশৰ দিব্য জন্মবৃত্তান্ত আৰু জীৱন-প্ৰসঙ্গ বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই কল্পভেদ ব্যাখ্যা কৰি আগতে কোৱা কাহিনি স্মৰণ কৰায়—শনিৰ দৃষ্টিত শিশুৰ মস্তকচ্ছেদ আৰু পাছত গজমস্তক স্থাপন। তাৰ পিছত তেওঁ শ্বেতকল্পৰ বৰ্ণনা আৰম্ভ কৰে, য’ত কাৰণ-পরম্পৰাত শিৱে কৰুণাবশত মস্তকচ্ছেদ কৰে। তাৰপাছত তত্ত্ব স্পষ্ট—শংকৰেই পৰম কৰ্তা; শম্ভু জগদীশ্বৰ, নিৰ্গুণ আৰু সগুণ উভয়; তেওঁৰ লীলাত সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয় সম্পন্ন হয়। শিৱবিবাহৰ পাছত কৈলাসলৈ উভতি আহি সময়ক্রমে গণপতিৰ আবিৰ্ভাৱৰ ভূমিকা গঢ় লয়; পাৰ্বতী জয়া-বিজয়া সখীৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে, যাৰ ফলত আগলৈ দ্বাৰৰক্ষা, প্ৰৱেশ-নিয়ম আৰু গৃহ-দৈৱ উদ্দেশ্যসম্পৰ্কীয় ঘটনাৰ পটভূমি স্থাপিত হয়।
द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas
অধ্যায় ১৪ত পবিত্ৰ দুৱাৰত সংঘাতৰ বৰ্ণনা আছে। ব্ৰহ্মাই কয়—শিৱৰ আজ্ঞাত ক্ৰুদ্ধ শিৱগণ আহি দুৱাৰপাল, গিৰিজাসুত গণেশক ‘তুমি কোন, ক’ৰ পৰা, কিহৰ উদ্দেশ্যে’ বুলি সোধে আৰু আঁতৰি যাবলৈ আদেশ দিয়ে। দণ্ড হাতত লৈ নিৰ্ভীক গণেশে উলটাই তেওঁলোককেই প্ৰশ্ন কৰি দুৱাৰত তেওঁলোকৰ বিৰোধী ভাৱক প্ৰত্যাহ্বান জনায়। গণসকলে পৰস্পৰে তেওঁক উপহাস কৰে; তাৰ পিছত নিজকে শংকৰৰ অনুচৰ বুলি ঘোষণা কৰি কয় যে শংকৰৰ আদেশে তেওঁক ৰোধ কৰিবলৈ আহিছে; তেওঁক গণসদৃশ বুলি ধৰি মাৰ নকৰে বুলি সতৰ্ক কৰে। ধমক সত্ত্বেও গণেশে দুৱাৰ নাছেৰে। শেষত গণসকলে ঘটনাটো শিৱক জনায়; এই দুৱাৰ-ৰক্ষাৰ সংঘাতত অধিকাৰ, সান্নিধ্য আৰু অনুমতিৰ শৈৱ তাৎপৰ্য পৰীক্ষিত হয়।
गणेश-वाक्यं तथा गणानां समर-सन्नाहः | Gaṇeśa’s Challenge and the Mustering of the Gaṇas
এই অধ্যায়ত যুদ্ধৰ পূৰ্বভূমি আৰু বাক্-প্ৰৰোচনাৰ বৰ্ণনা আছে। ব্ৰহ্মাই কয়—এজন মহাশক্তিমান অধিকাৰীৰ সম্বোধনৰ পিছত সকলো পক্ষ দৃঢ় সংকল্প কৰি সম্পূৰ্ণ সজ্জতাৰে শিৱধাম/মন্দিৰ-প্ৰাঙ্গণৰ দিশে আগবাঢ়ে। গণেশে শ্ৰেষ্ঠ গণসকলৰ আগমন দেখি ৰণভাৱ ধৰি তেওঁলোকক সোজাকৈ সম্বোধন কৰে। তেওঁ এই মুখামুখিক শিৱাজ্ঞা-পৰিপালনৰ নিষ্ঠা-পৰীক্ষা ৰূপে স্থাপন কৰি নিজকে ‘বাল’ বুলি কৈ চেলেঞ্জৰ লাজ-শিক্ষামূলক ধাৰ তীব্ৰ কৰে—যদি পৰিণত যোদ্ধাই এজন শিশুৰ সৈতে যুদ্ধ কৰে, তেন্তে তেওঁলোকৰ লাজ পাৰ্বতী আৰু শিৱৰ সাক্ষ্যত প্ৰকাশ পাব। তেওঁ নিয়ম বুজাই যথাবিধি সমৰ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু ঘোষণা কৰে যে ত্ৰিলোকত কোনোেও ঘটিবলগীয়া ঘটনাক ৰোধ কৰিব নোৱাৰে। তাৰ পিছত গণসকল তিৰস্কৃত হ’লেও উদ্দীপ্ত হৈ নানা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ধৰি যুদ্ধৰ বাবে সমবেত হয়; শিৱৰ সর্বোচ্চ অধিপত্যত দিৱ্য লীলা-ৰূপ সংঘৰ্ষত অধিকাৰ, শাসন আৰু শৃঙ্খলাৰ তাৎপৰ্য উন্মোচিত হয়।
युद्धप्रसङ्गः—देवगणयुद्धे शिवविष्णुसंयोगः / Battle Episode—Śiva–Viṣṇu Convergence in the Devas’ Conflict
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক যুদ্ধ-প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। শক্তিৰে বলীয়ান এক দুৰ্জেয় বাল-যোদ্ধাৰ সৈতে দেবগণৰ ভয়ংকৰ সংঘাত হয়, তথাপি দেবসকলে শিৱপদাম্বুজ-স্মৰণে অন্তৰত স্থিৰতা লাভ কৰে। বিষ্ণুক আহ্বান কৰা হয় আৰু তেওঁ মহাবলেৰে ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। প্ৰতিপক্ষৰ অসাধাৰণ ধৈৰ্য্য দেখি শিৱে ভাবে—তাক সোজা বলপ্ৰয়োগে নহয়, ছল/যুক্তিৰে হে জয় কৰিব পাৰি। শিৱৰ নিৰ্গুণ হয়েও গুণৰূপ স্বৰূপ স্পষ্ট কৰা হৈছে আৰু তেওঁৰ সান্নিধ্যই অন্য দেবতাসকলক যুদ্ধভূমিলৈ একত্ৰিত কৰে। শেষত মিলন-সমাধান, শিৱগণৰ আনন্দ আৰু সৰ্বজনীন উৎসৱৰ মাধ্যমে সংকট-উত্তৰ শিৱাধীন ধৰ্মব্যৱস্থাৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা প্ৰকাশ পায়।
देव्याः क्रोधः शक्तिनिर्माणं च (Devī’s Wrath and the Manifestation of the Śaktis)
এই অধ্যায়ত নাৰদে ব্ৰহ্মাক মহাদেৱীৰ ঘটনাৰ পাছৰ পৰিণতি সুধে। ব্ৰহ্মাই কয়—গণসকলে বাদ্য বজাই মহোৎসৱ কৰে, কিন্তু শিৱ এক শিৰচ্ছেদৰ পাছত গভীৰ শোকত নিমগ্ন হয়। গিৰিজা/দেৱী তীব্ৰ ক্ৰোধ আৰু দুঃখে নিজৰ ক্ষতি বিলাপ কৰি, অপৰাধী গণসকলক বিনাশ কৰিব নে প্ৰলয় আৰম্ভ কৰিব—এই চিন্তা কৰে। তেতিয়াই জগদম্বাই ক্ষণতে অসংখ্য শক্তি প্ৰকাশ কৰে; সেই শক্তিসকলে দেৱীক প্ৰণাম কৰি আদেশ বিচাৰে। মহামায়া, শম্ভুশক্তি/প্ৰকৃতি-স্বৰূপিণী দেৱীয়ে দ্বিধাহীনভাৱে লয়-সংহাৰ কাৰ্য কৰিবলৈ তেওঁলোকক দৃঢ় আজ্ঞা দিয়ে; ইয়াত শোকৰ পৰা ক্ৰোধলৈ বৃদ্ধি, শক্তিৰ বহিঃপ্ৰকাশ আৰু বিশ্ব-শৃঙ্খলা বনাম ধ্বংস-প্ৰবৃত্তিৰ টানাপোড়েন স্পষ্ট হয়।
गणेशाभिषेक-वरदान-विधानम् | Gaṇeśa’s Consecration, Boons, and Prescribed Worship
অধ্যায় ১৮ নাৰদ–ব্ৰহ্মা সংলাপৰূপ। নাৰদে সোধে—দেৱী গিৰিজাই পুত্ৰক জীৱিত দেখি তাৰ পিছত কি ঘটিল। ব্ৰহ্মাই মহোৎসৱৰ বৰ্ণনা কৰে—দেৱতা আৰু গণাধ্যক্ষসকলে শিৱপুত্ৰক দুঃখমুক্ত কৰি বিধিপূৰ্বক অভিষেক কৰে আৰু তেওঁক গজানন তথা শিৱগণৰ নেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। দেৱী শিৱাই মাতৃআনন্দে শিশুক আলিঙ্গন কৰি বস্ত্ৰ-অলংকাৰ দান কৰে আৰু সিদ্ধি আদি শক্তিসকলৰ সৈতে পূজা কৰে। তাৰ পিছত বৰদান-বিধান—গণেশৰ পূৰ্বপূজ্যত্ব আৰু অমৰসকলৰ মাজত চিৰশোকহীনতা। মুখত সিন্দূৰৰ দৰ্শনে মানুহক সিন্দূৰেৰে পূজা কৰাৰ বিধি সূচায়; পুষ্প, চন্দন, সুগন্ধ, নৈবেদ্য, নীৰাজন আদি উপচাৰ উল্লেখ কৰি শুভাৰম্ভত গণেশপূজাৰ আদৰ্শ বিধি স্থাপন কৰা হৈছে।
गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha
এই অধ্যায়ত নাৰদে গণেশৰ মহিমান্বিত জন্ম আৰু দিৱ্য বীৰ্য শুনি “তাৰ পাছত কি হ’ল?” বুলি সোধে, যাৰ দ্বাৰা শিৱ‑শিৱাৰ কীৰ্তি বিস্তাৰ পায় আৰু মহা আনন্দ জন্মে। ব্ৰহ্মাই সেই কৰুণাময় জিজ্ঞাসাৰ প্ৰশংসা কৰি ক্ৰমবদ্ধ বৃত্তান্ত আৰম্ভ কৰে। শিৱ আৰু পাৰ্বতী স্নেহময় পিতৃ‑মাতৃৰ দৰে গণেশ আৰু ষণ্মুখৰ প্ৰতি বৃদ্ধি পোৱা চন্দ্ৰৰ ন্যায় দিনেদিনে অধিক প্ৰেম কৰে। পিতৃ‑মাতৃৰ পালন‑পোষণত পুত্ৰদ্বয়ৰ সুখ বৃদ্ধি পায়, আৰু তেওঁলোকেও ভক্তিসহ পৰিচৰ্যাৰে মাতৃ‑পিতৃক সেৱা কৰে। তাৰ পাছত একান্তত শিৱ‑শিৱা প্ৰেমে একত্ৰ হৈ চিন্তা কৰে—দুয়ো পুত্ৰ বিবাহযোগ্য বয়সত উপনীত; সেয়ে দুয়োৰে শুভ বিবাহ যথাবিধি আৰু যথাকালে কেনেকৈ সম্পন্ন কৰা যায়। লীলা‑ভাব আৰু ধৰ্মসন্মত বিধি‑কালচিন্তনৰ মিলনে পৰৱৰ্তী দিৱ্য বিবাহ‑ব্যৱস্থাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
गणेशविवाहोत्सवः तथा सिद्धि-बुद्धि-सन्तानवर्णनम् | Gaṇeśa’s Wedding Festival and the Progeny of Siddhi & Buddhi
এই অধ্যায়ত গণেশৰ বিবাহ-বিধিৰ শুভ সমাপ্তি আৰু তাৰ দিৱ্য মহোৎসৱীয় স্বাগতৰ বৰ্ণনা আছে। ব্ৰহ্মাই দেৱলোকৰ ঘটনাক্ৰম লক্ষ্য কৰি বিশ্বৰূপ প্ৰজাপতিৰ সন্তোষ আৰু তেওঁৰ দুগৰাকী দীপ্তিময় কন্যা—সিদ্ধি আৰু বুদ্ধি—ৰ কথা উল্লেখ কৰে। শংকৰ আৰু গিৰিজাই গণেশৰ মহোৎসৱ-বিবাহ সম্পন্ন কৰে; দেৱতা আৰু ঋষিসকল আনন্দেৰে অংশ লয়, আৰু বিশ্বকৰ্মাই বিধিপূৰ্বক ব্যৱস্থা কৰে। এই মঙ্গল অনুষ্ঠানত শিৱ-পাৰ্বতীৰ মনোৰথ পূৰ্ণ হয়। পাছত কালে সিদ্ধিৰ পৰা ক্ষেম আৰু বুদ্ধিৰ পৰা লাভ নামে দুজন দিৱ্য পুত্ৰ জন্মে—কল্যাণ/নিরাপত্তা আৰু সমৃদ্ধি/লাভৰ প্ৰতীক। গণেশৰ আনন্দ অবৰ্ণনীয় বুলি কোৱা হয় আৰু কাহিনী পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ কৰি কাৰোবাৰ আগমনৰ দিশে আগবাঢ়ে।