कार्तिकेयलीलावर्णनम् (Narration of Kārttikeya’s Divine Play)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ব্ৰহ্মাই পৰৱৰ্তী ঘটনাসমূহ বৰ্ণনা কৰে। বিধিৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি বিশ্বামিত্ৰ শিৱৰ তেজস্বী পুত্ৰৰ অলৌকিক ধামলৈ সময়মতে আহে; সেই দিৱ্য দৰ্শনত তেওঁ পূৰ্ণকাম হৈ আনন্দিত হয়, প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰে। শিৱসুত ক’লে—এই সাক্ষাৎ শিৱেচ্ছাৰ ফল, আৰু বেদবিধি অনুসাৰে যথোচিত সংস্কাৰ সম্পাদন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; সেই দিনৰ পৰা বিশ্বামিত্ৰক নিজৰ পুৰোহিত নিযুক্ত কৰি চিৰসন্মান আৰু সৰ্বত্ৰ পূজ্যতাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। বিশ্বামিত্ৰ বিস্ময়ে ক’লে—তেওঁ জন্মসূত্ৰে ব্ৰাহ্মণ নহয়, গাধি-বংশীয় ক্ষত্ৰিয়; ‘বিশ্বামিত্ৰ’ নামে খ্যাত আৰু ব্ৰাহ্মণসেৱাত নিবেদিত। দিৱ্যদৰ্শন, স্তৱ, আচাৰ-প্ৰমাণ্য আৰু বৰ্ণ/অধিকাৰৰ সূক্ষ্ম ভাবনা এই অধ্যায়ত একেলগে গাঁথা।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ ब्रह्मन् सृष्टिकर प्रभो । ततः किमभवत्तत्र तद्वदाऽद्य कृपां कुरु
নাৰদে ক’লে—হে দেৱদেৱ, হে প্ৰজানাথ, হে ব্ৰহ্মন্, সৃষ্টিকৰ্তা প্ৰভু! তাৰ পিছত তাত কি ঘটিল? আজি কৃপা কৰি কওক।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे तात विश्वामित्रः प्रतापवान् । प्रेरितो विधिना तत्रागच्छत्प्रीतो यदृच्छया
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে বৎস, সেই সময়তে প্ৰতাপৱান বিশ্বামিত্ৰ বিধিৰ প্ৰেৰণাত, প্ৰসন্নচিত্তে, যেন যাদৃচ্ছাভাৱে তাত আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कार्तिकेयलीलावर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ চতুৰ্থ কুমাৰখণ্ডত ‘কাৰ্তিকেয়-লীলা-বৰ্ণন’ নামৰ তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 4
अकरोत्सुनुतिं तस्य सुप्रसन्नेन चेतसा । विधिप्रेरितवाग्भिश्च विश्वामित्रः प्रभाववित्
তাৰ পাছত প্ৰভাৱবিত্ বিশ্বামিত্ৰে অতি প্ৰসন্ন চিত্তে, যেন বিধিৰ প্ৰেৰণাত বাণী প্ৰবাহিত হৈছে, তেনেদৰে তেওঁৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 5
ततस्सोऽभूत्सुतस्तत्र सुप्रसन्नो महोति कृत् । सुप्रहस्याद्भुतमहो विश्वामित्रमुवाच च
তাৰ পাছত তাত এক পুত্ৰ প্ৰকট হ’ল—অতি প্ৰসন্ন, দীপ্তিমান, আৰু অদ্ভুত মহাকৰ্ম সাধনকাৰী। তেওঁ দিৱ্য, বিস্ময়কৰ হাঁহিৰে বিশ্বামিত্ৰকো ক’লে।
Verse 6
शिवसुत उवाच । शिवेच्छया महाज्ञानिन्नकस्मात्त्वमिहागतः । संस्कारं कुरु मे तात यथावद्वेदसंमितम्
শিৱসুতে ক’লে—হে মহাজ্ঞানী! শিৱেচ্ছাৰে তুমি অকস্মাৎ ইয়ালৈ আহিছা। সেয়ে, হে তাত, বেদসম্মত বিধি অনুসাৰে মোৰ যথাবিধি সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰা।
Verse 7
अद्यारभ्य पुरोधास्त्वं भव मे प्रीतिमावहन् । भविष्यसि सदा पूज्यस्सर्वेषां नात्र संशयः
আজিৰ পৰা তুমি মোৰ পুৰোহিত হোৱা, আৰু মোক প্ৰীতি দিয়া। তুমি সদায় সকলোৰে দ্বাৰা পূজ্য হ’বা—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुप्रसन्नो हि गाधिजः । तमुवाचानुदात्तेन स्वरेण च सुविस्मितः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তেওঁৰ বাক্য শুনি গাধিপুত্ৰ অতি প্ৰসন্ন হ’ল। তাৰ পিছত বিস্ময়ে ভৰি, মৃদু আৰু মন্দ স্বৰে সি তেওঁক ক’লে।
Verse 9
विश्वामित्र उवाच । शृणु तात न विप्रोऽहं गाधिक्षत्रियबालकः । विश्वामित्रेति विख्यातः क्षत्रियो विप्रसेवकः
বিশ্বামিত্ৰই ক’লে—শুনা, তাত! মই ব্ৰাহ্মণ নহয়; মই ক্ষত্ৰিয় গাধিৰ পুত্ৰ। ‘বিশ্বামিত্ৰ’ নামে মই বিখ্যাত—ব্ৰাহ্মণসেৱক ক্ষত্ৰিয় মই।
Verse 10
इति स्वचरितं ख्यातं मया ते वरबालक । कस्त्वं स्वचरितं ब्रूहि विस्मितायाखिलं हि मे
এইদৰে, হে শ্ৰেষ্ঠ বালক, মই তোমাক মোৰ স্বচৰিত ক’লোঁ। এতিয়া তুমি কোন? তোমাৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত কোৱা, কিয়নো মই সম্পূৰ্ণ বিস্মিত।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वच स्तस्य तत्स्ववृत्तं जगाद ह । ततश्चोवाच सुप्रीत्या गाधिजं तं महोतिकृत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাঁৰ কথা শুনি তেওঁ নিজৰ বৃত্তান্ত ক’লে। তাৰ পাছত পৰম প্ৰীতিত, মহাতপস্যা কৰা সেই মহিমান্বিত জনে গাধিপুত্ৰ (বিশ্বামিত্ৰ)ক ক’লে।
Verse 12
शिवसुत उवाच । विश्वामित्र वरान्मे त्वं ब्रह्मर्षिर्नाऽत्र संशयः । वशिष्ठाद्याश्च नित्यं त्वां प्रशंसिष्यंति चादरात्
শিৱপুত্ৰ ক’লে— হে বিশ্বামিত্ৰ! মোৰ বৰদানৰ ফলত তুমি নিঃসন্দেহে ব্ৰহ্মৰ্ষি; ইয়াত কোনো সংশয় নাই। বশিষ্ঠ আদি ঋষিসকলেও সদায় আদৰেৰে তোমাক প্ৰশংসা কৰিব।
Verse 13
अतस्त्वमाज्ञया मे हि संस्कारं कर्तुमर्हसि । इदं सर्वं सुगोप्यं ते कथनीयं न कुत्रचित्
সেয়ে মোৰ আজ্ঞা অনুসাৰে তুমি সংস্কাৰ সম্পাদন কৰিবলৈ যোগ্য। কিন্তু এই সকলো তোমাৰ বাবে অতি গোপনীয়; ক’তো ক’ব নালাগে।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । ततोकार्षीत्स संस्कारं तस्य प्रीत्याऽखिलं यथा । शिवबालस्य देवर्षे वेदोक्तविधिना परम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে— হে দেবর্ষে! তাৰ পাছত তেওঁ প্ৰীতিসহ শিৱৰ সেই শিশুটিৰ বাবে বেদোক্ত পৰম বিধি অনুসাৰে যথাবিধি সকলো সংস্কাৰ সম্পূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 15
शिवबालोपि सुप्रीतो दिव्यज्ञानमदात्परम् । विश्वामित्राय मुनये महोतिकारकः प्रभुः
দিব্য বালক ৰূপত থাকিলেও পৰম প্ৰসন্ন হৈ প্ৰভু শিৱে মুনি বিশ্বামিত্ৰক পৰম দিব্য জ্ঞান দান কৰিলে; সেই প্ৰভুৱেই মহা উপকাৰক।
Verse 16
पुरोहितं चकारासौ विश्वामित्रं शुचेस्सुत । तदारभ्य द्विजवरो नानालीलाविशारदः
হে শুচিপুত্ৰ! তেওঁ বিশ্বামিত্ৰক পুৰোহিত নিযুক্ত কৰিলে। তেতিয়াৰ পৰা সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ নানাবিধ দিব্য লীলা আৰু বিধিত পাৰদৰ্শী হ’ল।
Verse 17
इत्थं लीला कृता तेन कथिता सा मया मुने । तल्लीलामपरां तात शृणु प्रीत्या वदाम्यहम्
হে মুনি! এইদৰে তেওঁৰ দ্বাৰা কৃত সেই লীলা মই বৰ্ণনা কৰিলোঁ। এতিয়া, হে তাত, তেওঁৰ আন এটা লীলা প্ৰীতিসহ শুনা; মই আনন্দে ক'ম।
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तात श्वेतनामा च संप्रति । तत्राऽपश्यत्सुतं दिव्यं निजं परम पावनम्
সেই সময়তে, হে তাত, শ্বেতনামাও তাতেই উপস্থিত আছিল; আৰু তাতে সিয়ে নিজৰ দিৱ্য, দীপ্তিমান আৰু পৰম পাৱন পুত্ৰক দেখিলে।
Verse 19
ततस्तं पावको गत्वा दृष्ट्वालिंग्य चुचुम्ब च । पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शस्त्रं शक्तिन्ददौ च सः
তাৰ পাছত পাৱকদেৱ তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁক দেখি স্নেহে আলিঙ্গন কৰি চুম্বন কৰিলে। “পুত্ৰ” বুলি কৈ, নিজৰ দিৱ্য শক্তিৰূপ অস্ত্ৰ—শক্তি (ভালা)—তেওঁক দান কৰিলে।
Verse 20
गुहस्तां शक्तिमादाय तच्छृंगं चारुरोह ह । तं जघान तया शक्त्या शृंगो भुवि पपात सः
তাৰ পাছত গুহ (কুমাৰ/স্কন্দ) সেই শক্তি-ভালা লৈ দ্ৰুতগতিতে শিখৰলৈ উঠিল। সেই শক্তিৰেই তেওঁ তাক বধ কৰিলে, আৰু শৃঙ্গ ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 21
दशपद्ममिता वीरा राक्षसाः पूर्वमागताः । तद्वधार्थं द्रुतं नष्टा बभूवुस्तत्प्रहारतः
আগতে দহ পদ্ম পৰিমাণৰ বীৰ ৰাক্ষস আহিছিল। কিন্তু তেওঁক বধ কৰিবলৈ দৌৰি আহোঁতেই, তেওঁৰেই প্ৰহাৰে সিহঁত দ্ৰুত নাশ হ’ল।
Verse 22
हाहाकारो महानासीच्चकंपे साचला मही । त्रैलोक्यं च सुरेशानस्सदेवस्तत्र चागमत्
মহা হাহাকার উঠিল, চলমান পৃথিৱী কঁপি উঠিল। তেতিয়া দেৱেশ ইন্দ্ৰ সকলো দেৱতাসহ তাত উপস্থিত হ’ল, আৰু ত্ৰিলোক ব্যাকুল হৈ উঠিল।
Verse 23
दक्षिणे तस्य पार्श्वे च वज्रेण स जघान च । शाखनामा ततो जातः पुमांश्चैको महाबलः
তেতিয়া তেওঁ বজ্ৰেৰে তাৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত আঘাত কৰিলে। সেই আঘাতৰ পৰা এক মহাবলবান পুৰুষ জন্মিল; তেওঁ ‘শাখনামা’ নামে খ্যাত হ’ল।
Verse 24
पुनश्शक्रो जघानाऽऽशु वामपार्श्वे हि तं तदा । वज्रेणाऽन्यः पुमाञ्जातो विशाखाख्योऽपरो बली
পুনৰ শক্র (ইন্দ্ৰ) এ তৎক্ষণাৎ বজ্ৰেৰে তাৰ বাম পাৰ্শ্বত আঘাত কৰিলে। সেই আঘাতৰ পৰা আন এজন বলবান পুৰুষ জন্মিল; তেওঁৰ নাম ‘বিশাখ’।
Verse 25
तदा स्कंदादिचत्वारो महावीरा महाबलाः । इन्द्रं हंतुं द्रुतं जग्मुस्सोयं तच्छरणं ययौ
তেতিয়া স্কন্দ আদি চাৰিজন মহাবীৰ, মহাবলবান, ইন্দ্ৰক বধ কৰিবলৈ দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িল। এই দেখি ইন্দ্ৰ তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ চৰণত শৰণ ল’লে।
Verse 27
शक्रस्स सामरगणो भयं प्राप्य गुहात्ततः । ययौ स्वलोकं चकितो न भेदं ज्ञातवान्मुने
হে মুনি, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) দেৱগণসহ ভয়গ্ৰস্ত হৈ সেই গুহাৰ পৰা ওলাই গ’ল। চকিত হৈ স্বলোকলৈ গ’ল, কিন্তু সত্য ভেদ নাজানিলে।
Verse 28
स बालकस्तु तत्रैव तस्थाऽऽवानंदसंयुतः । पूर्ववन्निर्भयस्तात नानालीलाकरः प्रभुः
সেই দিব্য বালক তাতেই আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ থাকিল। হে প্ৰিয়, সি পূৰ্বৰ দৰে নিৰ্ভয়—প্ৰভুৱে নানা লীলা কৰিছিল।
Verse 29
तस्मिन्नवसरे तत्र कृत्तिकाख्याश्च षट् स्त्रियः । स्नातुं समागता बालं ददृशुस्तं महाप्रभुम्
সেই সময়তে তাত কৃত্তিকা নামে ছয়গৰাকী নাৰী স্নান কৰিবলৈ আহি সেই বালকক দেখা পালে—যি স্বয়ং মহাপ্ৰভু।
Verse 30
ग्रहीतुं तं मनश्चक्रुस्सर्वास्ता कृत्तिकाः स्त्रियः । वादो बभूव तासां तद्ग्रहणेच्छापरो मुने
সেই সকলো কৃত্তিকা নাৰীয়ে তাক গ্ৰহণ কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে। হে মুনি, তাক ল’বলৈ প্ৰত্যেকে আগ্ৰহী হোৱাত তেওঁলোকৰ মাজত বিবাদ উঠিল।
Verse 31
तद्वादशमनार्थं स षण्मुखानि चकार ह । पपौ दुग्धं च सर्वासां तुष्टास्ता अभवन्मुने
সেই বিবাদ শান্ত কৰিবলৈ তেওঁ ছয় মুখ প্ৰকাশ কৰিলে। সকলোৰে দুধ তেওঁ পান কৰিলে; হে মুনি, তেতিয়া তেওঁলোক সকলোৱে তুষ্ট হ’ল।
Verse 32
तन्मनोगतिमाज्ञाय सर्वास्ताः कृत्तिकास्तदा । तमादाय ययुर्लोकं स्वकीयं मुदिता मुने
হে মুনি, তেতিয়া সেই সকলো কৃত্তিকা মাতাই শিশুটোৰ অন্তৰৰ ইচ্ছা বুজি, আনন্দেৰে তাক কোলাত লৈ নিজৰ লোকলৈ গ’ল।
Verse 33
तं बालकं कुमाराख्यं स्तनं दत्त्वा स्तनार्थिने । वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं सूर्याधिकप्रभम्
দুধ বিচৰা ‘কুমাৰ’ নামৰ সেই শিশুটোক স্তন্যদান কৰি, তেওঁ ঈশ (ভগৱান শিৱ)ৰ পুত্ৰক—সূৰ্যতকৈও অধিক দীপ্তিমান—পোষণ কৰি ডাঙৰ কৰিলে।
Verse 34
न चक्रुर्बालकं याश्च लोचनानामगोचरम् । प्राणेभ्योपि प्रेमपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रक
সেই তিৰোতাসকলে শিশুটোক চাবলৈও নোৱাৰিলে, কিয়নো তেওঁলোকৰ চকুৰ সীমাৰ অতীত আছিল। তেওঁ প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয়—প্ৰেমৰ পৰম পাত্ৰ—কাৰণ তেওঁলোকক পোষণ কৰা জনৰ আদৰৰ পুত্ৰ আছিল।
Verse 35
यानि यानि च वस्त्राणि त्रैलोक्ये दुर्लभानि च । ददुस्तस्मै च ताः प्रेम्णा भूषणानि वराणि वै
ত্ৰিলোকতো দুষ্প্ৰাপ্য যি যি বস্ত্ৰ আছিল, আৰু তেনেদৰে শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰো—সেই সকলো তেওঁলোকে প্ৰেমভাৱে তেওঁক দান কৰিলে।
Verse 36
दिनेदिने ताः पुपुषुर्बालकं तं महाप्रभुम् । प्रसंसितानि स्वादूनि भोजयित्वा विशेषतः
দিনে দিনে তেওঁলোকে সেই বালকক—যি প্ৰকৃততে মহাপ্ৰভু—প্ৰেমভাৱে পোষণ কৰিলে, আৰু বিশেষকৈ প্ৰশংসিত, সোৱাদযুক্ত আহাৰ খুৱালে।
Verse 37
अथैकस्मिन् दिने तात स बालः कृत्तिकात्मजः । गत्वा देवसभां दिव्यां सुचरित्रं चकार ह
তাৰ পিছত একদিন, হে তাত, কৃত্তিকাত্মজ সেই বালক দিব্য দেৱসভালৈ গৈ এক উত্তম, আদৰ্শ আচৰণ কৰিলে।
Verse 38
स्वमहो दर्शयामास देवेभ्यो हि महाद्भुतम् । सविष्णुभ्योऽखिलेभ्यश्च महोतिकरबालकः
অত্যন্ত অদ্ভুত মহাতেজে যুক্ত সেই বালকে দেৱসকলক—বিষ্ণুসহ সকলোকে—নিজৰ আশ্চৰ্য মহিমা দেখুৱালে।
Verse 39
तं दृष्ट्वा सकलास्ते वै साच्युतास्सर्षयस्सुराः । विस्मयं प्रापुरत्यन्तं पप्रच्छुस्तं च बालकम्
তাক দেখি অচ্যুত (বিষ্ণু) সহ ঋষি আৰু দেৱসকল—সকলোৱে অতিশয় বিস্মিত হ’ল আৰু সেই দিব্য বালকক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 40
को भवानिति तच्छ्रुत्वा न किंचित्स जगाद ह । स्वालयं स जगामाऽशु गुप्तस्तस्थौ हि पूर्ववत्
“তুমি কোন?” এই কথা শুনি সি একো নক’লে। সি তৎক্ষণাৎ নিজৰ আবাসলৈ গ’ল আৰু গোপনে থাকি পূৰ্বৰ দৰে তাতেই স্থিৰ ৰ’ল।
Frequently Asked Questions
Viśvāmitra’s providential arrival at the supramundane abode of Śiva’s son (Kārttikeya), his reverential praise, and Kārttikeya’s commissioning of Viśvāmitra to perform Veda-sanctioned saṃskāras and serve as purohita.
The chapter frames divine encounter as governed by Śiva’s will (śivecchā) and uses the alaukika vision to authorize ritual order: stuti leads to saṃskāra, and priestly mediation is established through divine appointment rather than merely birth-based claims.
Kārttikeya is presented as tejas-bearing (radiant), dwelling in an alaukika dhāma, and exercising sovereign authority to institute ritual roles (purohita) and demand vedasaṃmita propriety in saṃskāra.