कुमाराद्भुतचरितवर्णनम् — Description of Kumāra’s Wondrous Deeds
অধ্যায় ৬ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক এটা কাহিনী শুনায়। নাৰদ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণে কুমাৰ/কাৰ্ত্তিকেয়/গুহৰ চৰণত শৰণ লৈ তেওঁৰ কৰুণা আৰু জগতাধিপত্যৰ স্তৱ কৰে। তেওঁ জনায় যে তেওঁ আৰম্ভ কৰা অজমেধ-অধ্বৰ (ছাগ-বলি যজ্ঞ)ত বাঁধি থোৱা ছাগলীয়ে বন্ধন ছিঙি পলাই গ’ল; বহু বিচাৰ কৰিও পোৱা নগ’ল, ফলত যজ্ঞভংগ আৰু ফলনাশৰ আশংকা। ভক্তিভাৱে তেওঁ কয়—আপুনি ৰক্ষক থাকিলে যজ্ঞ বিফল হ’ব নালাগে; আপোনাৰ বাহিৰে আন শৰণ নাই; আপুনি দেৱতাসকলৰ পূজিত আৰু হৰি-ব্ৰহ্মা আদি দ্বাৰা স্তুত। শেষত যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ কুমাৰৰ দিৱ্য হস্তক্ষেপৰ প্ৰাৰ্থনা কৰি, আগলৈ তেওঁৰ অদ্ভুত চৰিত্ৰ প্ৰকাশৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ तत्र स गांगेयो दर्शयामास सूतिकाम् । तामेव शृणु सुप्रीत्या नारद त्वं स्वभक्तिदाम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ পাছত তাত গঙ্গাপুত্ৰই সেই সূতিকা (প্ৰসূতা মাতৃ)-ক প্ৰকাশ কৰিলে। হে নাৰদ, গভীৰ প্ৰীতিত কেৱল তাইৰ কথাই শুনা; এই আখ্যান স্বস্বামী শিৱভক্তি দান কৰে।
Verse 2
द्विज एको नारदाख्य आजगाम तदैव हि । तत्राध्वरकरः श्रीमाञ्शरणार्थं गुहस्य वै
সেই সময়তে নাৰদ নামৰ এজন দ্বিজ তাত আহি উপস্থিত হ’ল। অধ্বৰকৰ্মত নিপুণ সেই শ্ৰীমান মুনি গুহ (কুমাৰ)-ৰ শৰণ ল’বলৈ আহিল।
Verse 3
स विप्रः प्राप्य निकटं कार्त्तिकस्य प्रसन्नधीः । स्वाभिप्रायं समाचख्यौ सुप्रणम्य शुभैः स्तवैः
সেই বিপ্ৰ প্ৰসন্নবুদ্ধিৰে কাৰ্ত্তিকেয়ৰ ওচৰলৈ আহিল। প্ৰথমে ভক্তিভাৱে গভীৰ প্ৰণাম কৰি শুভ স্তৱেৰে স্তুতি কৰিলে; তাৰ পিছত নিজৰ অভিপ্ৰায় স্পষ্টকৈ নিবেদন কৰিলে।
Verse 4
विप्र उवाच । शृणु स्वामिन्वचो मेद्य कष्टं मे विनिवारय । सर्वब्रह्मांडनाथस्त्वमतस्ते शरणं गतः
বিপ্ৰে ক’লে—হে স্বামীন! আজি মোৰ কথা শুনি মোৰ কষ্ট দূৰ কৰক। আপুনি সকলো ব্ৰহ্মাণ্ডৰ নাথ; সেয়ে মই আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ।
Verse 5
अजमेधाध्वरं कर्तुमारंभं कृतवानहम् । सोऽजो गतो गृहान्मे हि त्रोटयित्वा स्वबंधनम्
মই অজমেধ যজ্ঞ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলোঁ। কিন্তু সেই ছাগলীটোৱে নিজৰ বন্ধন ছিঙি মোৰ ঘৰৰ পৰা পলাই গ’ল।
Verse 6
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे कुमाराऽद्भुतचरि तवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগৰ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ চতুৰ্থ কুমাৰখণ্ডত ‘কুমাৰৰ অদ্ভুত চৰিত্ৰবৰ্ণন’ নামৰ ষষ্ঠ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 7
त्वयि नाथे सति विभो यज्ञभंगः कथं भवेत् । विचार्य्यैवाऽखिलेशान काम पूर्णं कुरुष्व मे
হে সৰ্বব্যাপী প্ৰভু! আপুনি নাথ হৈ উপস্থিত থাকিলে যজ্ঞভংগ কেনেকৈ হ’ব? সেয়ে হে অখিলেশ্বৰ, ভালদৰে বিবেচনা কৰি মোৰ কামনা সম্পূৰ্ণ কৰক।
Verse 8
त्वां विहाय शरण्यं कं यायां शिवसुत प्रभो । सर्वब्रह्मांडनाथं हि सर्वामरसुसेवितम्
হে প্ৰভু, শিৱসুত—শৰণদাতা! আপোনাক এৰি মই কাৰ শৰণলৈ যাম? কিয়নো আপুনিই সকলো ব্রহ্মাণ্ডৰ নাথ, আৰু সকলো অমৰ (দেৱ) আপোনাৰ সেৱক।
Verse 9
दीनबंधुर्दयासिन्धुस्सुसेव्या भक्तवत्सलः । हरिब्रह्मादिदेवैश्च सुस्तुतः परमेश्वरः
তেওঁ দীনজনৰ বন্ধু, দয়াৰ সাগৰ, সদায় সেৱনীয় আৰু ভক্তৱৎসল। সেই পৰমেশ্বৰ হৰি, ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলৰ দ্বাৰাও সুস্তুত।
Verse 10
पार्वतीनन्दनस्स्कन्दः परमेकः परंतपः । परमात्माऽत्मदस्स्वामी सतां च शरणार्थिनाम्
পাৰ্বতীনন্দন স্কন্দ পৰম এক আৰু পৰন্তপ। তেওঁ পৰমাত্মা, আত্মপ্ৰসাদদাতা, আৰু সৎজনৰ—বিশেষকৈ শৰণাৰ্থীৰ—স্বামী।
Verse 11
दीनानाथ महेश शंकरसुत त्रैलोक्यनाथ प्रभो मायाधीश समागतोऽस्मि शरणं मां पाहि विप्रप्रिय । त्वं सर्वप्रभुप्रियः खिलविदब्रह्मादिदेवैस्तुतस्त्वं मायाकृतिरात्मभक्तसुखदो रक्षापरो मायिकः
হে দীনানাথ! হে মহেশ, শংকৰসুত, ত্ৰৈলোক্যনাথ প্ৰভো, মায়াধীশ! মই শৰণলৈ আহিছোঁ; হে বিপ্ৰপ্ৰিয়, মোক ৰক্ষা কৰা। তুমি সকলো প্ৰভুৰ প্ৰিয়; ব্ৰহ্মা আদি সৰ্ববিদ্ দেৱসকলে তোমাক স্তৱ কৰে। মায়াৰ অধীশ্বৰ ৰূপে প্ৰকাশিত হৈও তুমি নিজ ভক্তক সুখ দিওঁতা, আৰু আশ্চৰ্য ৰক্ষাপৰ প্ৰভু।
Verse 12
भक्तप्राणगुणाकरस्त्रिगुणतो भिन्नोसि शंभुप्रियः शंभुः शंभुसुतः प्रसन्नसुखदस्सच्चित्स्वरूपो महान् । सर्वज्ञस्त्रिपुरघ्नशंकरसुतः सत्प्रेमवश्यस्सदा षड्वक्त्रः प्रियसाधुरानतप्रियस्सर्वेश्वर श्शंकरः । साधुद्रोहकरघ्न शंकरगुरो ब्रह्मांडनाथो प्रभुः सर्वेषाममरादिसेवितपदो मां पाहि सेवाप्रिय
হে শম্ভুপ্ৰিয়! ভক্তসকলৰ প্ৰাণস্বৰূপ, গুণসমুদ্ৰ! তুমি ত্ৰিগুণাতীত হৈও শম্ভু—শিৱসুত—ৰূপে প্ৰসন্নজনক সুখ দিয়া; তুমি মহান্ সচ্চিত্স্বৰূপ। সৰ্বজ্ঞ, ত্ৰিপুৰঘ্ন, শংকৰসুত, সদা সত্প্ৰেমে বশ; ষড়্বক্ত্ৰ; সাধুসকলৰ প্ৰিয় আৰু নতশিৰসকলৰ প্ৰিয়; সৰ্বেশ্বৰ—হে শংকৰ! সাধুদ্ৰোহীক সংহাৰক, শংকৰ-পরম্পৰাৰ গুৰু, ব্ৰহ্মাণ্ডনাথ প্ৰভু, যাঁৰ পদ অমৰাদি দেৱে সেবা কৰে—হে সেবাপ্ৰিয়, মোক ৰক্ষা কৰা।
Verse 13
वैरिभयंकर शंकर जनशरणस्य वन्दे तव पदपद्मं सुखकरणस्य । विज्ञप्तिं मम कर्णे स्कन्द निधेहि निजभक्तिं जनचेतसि सदा विधेहि
হে শংকৰ! শত্রুসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ আৰু জনশৰণ! সুখকৰ তোমাৰ পদপদ্মক মই বন্দনা কৰোঁ। হে স্কন্দ, মোৰ নিবেদন তোমাৰ কৰ্ণত গ্ৰহণ কৰা; জনচিত্তত সদা তোমাৰ নিৰ্মল ভক্তি স্থাপন কৰা।
Verse 14
करोति किं तस्य बली विपक्षो दक्षोऽपि पक्षोभयापार्श्वगुप्तः । किन्तक्षकोप्यामिषभक्षको वा त्वं रक्षको यस्य सदक्षमानः
যাক তুমি ৰক্ষা কৰা, তাৰ শক্তিশালী প্ৰতিপক্ষই বা কি কৰিব—সেই শত্রু দক্ষ হওক, দুয়োপাশে সুৰক্ষিত হওক? তক্ষক বা কোনো মাংসভক্ষী সাপেই বা কি কৰিব, যেতিয়া তুমি সদা যোগ্যজনৰ ৰক্ষক?
Verse 15
विबुधगुरुरपि त्वां स्तोतुमीशो न हि स्यात्कथय कथमहं स्यां मंदबुद्धिर्वरार्च्यः । शुचिरशुचिरनार्यो यादृशस्तादृशो वा पदकमल परागं स्कन्द ते प्रार्थयामि
দেৱগুৰুও তোমাক সম্পূৰ্ণভাৱে স্তৱ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়; কোৱা—মই মন্দবুদ্ধি হৈ পৰমেশ্বৰৰ আৰাধনাৰ যোগ্য কেনেকৈ হ’ম? মই শুচি বা অশুচি, সংস্কৃত বা অসংস্কৃত—যেনে হওঁ—হে স্কন্দ, মই কেৱল তোমাৰ পদ্মচৰণৰ পৰাগেই প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।
Verse 16
हे सर्वेश्वर भक्तवत्सल कृपासिन्धो त्वदीयोऽस्म्यहं भृत्यस्स्वस्य न सेवकस्य गणपस्याऽऽ गश्शतं सत्प्रभो । भक्तिं क्वापि कृतां मनागपि विभो जानासि भृत्यार्तिहा । त्वत्तो नास्त्यपरोऽविता न भगवन् मत्तो नरः पामरः
হে সৰ্বেশ্বৰ, ভক্তৱৎসল, কৃপাসিন্ধু! মই কেৱল তোমাৰেই—তোমাৰ আশ্ৰিত ভৃত্য; বেতনীয়া সেৱক নহয়। হে সদ্প্ৰভু, তোমাৰ গণপতিও শত অপৰাধ কৰিলেও; তথাপি হে বিভো, ভৃত্যাৰ্তিহৰ, ক’তাও কৰা অলপ ভক্তিও তুমি জানো। তোমাৰ বাহিৰে আন ৰক্ষক নাই, হে ভগৱান; আৰু মোৰ দৰে পামৰ মানুহো নাই।
Verse 17
कल्याणकर्त्ता कलिकल्मषघ्नः कुबेरबन्धुः करुणार्द्रचित्तः । त्रिषट्कनेत्रो रसवक्त्रशोभी यज्ञं प्रपूर्णं कुरु मे गुह त्वम्
হে গুহ (কুমাৰ)! তুমি কল্যাণকৰ্তা, কলিযুগৰ কল্মষনাশক আৰু কুবেৰৰ বন্ধু। কৰুণাৰে তোমাৰ চিত্ত আর্দ্ৰ; তোমাৰ নয়ন বহু, আৰু দিৱ্য ৰসে শোভিত তোমাৰ মুখমণ্ডল দীপ্ত। দয়া কৰি মোৰ যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰা।
Verse 18
रक्षकस्त्वं त्रिलोकस्य शरणागतवत्सलः । यज्ञकर्त्ता यज्ञभर्त्ता हरसे विघ्नकारिणाम्
আপুনি ত্ৰিলোকৰ ৰক্ষক, শৰণাগতসকলৰ প্ৰতি বৎসল। আপুনি যজ্ঞৰ কৰ্তা আৰু যজ্ঞৰ পালনকৰ্তা; বিঘ্নকাৰীসকলক আপুনি বিনাশ কৰে।
Verse 19
विघ्नवारण साधूनां सर्ग कारण सर्वतः । पूर्णं कुरु ममेशान सुतयज्ञ नमोस्तु ते
হে ঈশান! আপুনি সাধুসকলৰ বিঘ্ন নিবারণকাৰী আৰু সৰ্বতোভাবে সৃষ্টিৰ কাৰণ। মোৰ সুতযজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰক; আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 20
सर्वत्राता स्कन्द हि त्वं सर्वज्ञाता त्वमेव हि । सर्वेश्वरस्त्वमीशानो निवेशसकलाऽवनः
হে স্কন্দ! আপুনি সৰ্বত্ৰ ৰক্ষক, আপুনিই একমাত্ৰ সৰ্বজ্ঞ। আপুনি সৰ্বেশ্বৰ ঈশান—সকল জীৱৰ আশ্ৰয়-ধাম আৰু সমগ্ৰ জগতৰ পালনকৰ্তা।
Verse 21
संगीतज्ञस्त्वमेवासि वेदविज्ञः परः प्रभुः । सर्वस्थाता विधाता त्वं देवदेवस्सतां गतिः
আপুনিই সংগীতজ্ঞ; আপুনি বেদৰ পৰম জ্ঞানী, পৰাত্পৰ প্ৰভু। আপুনি সৰ্বত্ৰস্থিত আধাৰ আৰু বিধাতা; আপুনি দেবদেব আৰু সৎজনৰ পৰম গতি।
Verse 22
भवानीनन्दनश्शंभुतनयो वयुनः स्वराट् । ध्याता ध्येयः पितॄणां हि पिता योनिः सदात्मनाम्
তেওঁ ভৱানীৰ প্ৰিয় নন্দন, শম্ভুৰ পুত্ৰ—স্বৰাট আৰু পৰম জ্ঞানী। তেওঁেই ধ্যাতা, তেওঁেই ধ্যানৰ লক্ষ্য; পিতৃসকলৰো পিতা আৰু সদাত্মাসকলৰ আদিযোনি।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य देवसम्राट् शिवात्मजः । स्वगणं वीरबाह्वाख्यं प्रेषयामास तत्कृते
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাঁৰ বাক্য শুনি দেৱসম্ৰাট শিৱাত্মজে সেই কাৰ্যৰ বাবে নিজৰ গণ ‘বীৰবাহু’ক প্ৰেৰণ কৰিলে।
Verse 24
तदाज्ञया वीरबाहुस्तदन्वेषणहेतवे । प्रणम्य स्वामिनं भक्त्या महावीरो द्रुतं ययौ
সেই আজ্ঞাত বীৰবাহু অনুসন্ধানৰ বাবে, নিজৰ স্বামীক ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰি, সেই মহাবীৰ দ্ৰুত গ’ল।
Verse 25
अन्वेषणं चकारासौ सर्वब्रह्माण्डगोलके । न प्राप तमजं कुत्र शुश्राव तदुपद्रवम्
সেইজনে সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড-গোলকত অনুসন্ধান কৰিলে; কিন্তু ক’তো সেই অজ (অজন্মা)ক নাপালে—বৰং তেওঁৰ উপদ্ৰৱৰ সংবাদ শুনিলে।
Verse 26
जगामाऽथ स वैकुंठं तत्राऽजं प्रददर्श तम् । उपद्रवं प्रकुर्वन्तं गलयूपं महाबलम्
তাৰ পাছত সি বৈকুণ্ঠলৈ গ’ল আৰু তাত সেই অজ প্ৰভু (ব্ৰহ্মা)ক দৰ্শন কৰিলে; লগতে মহাবলী গলযূপক উপদ্ৰৱ কৰোঁতে দেখিলে।
Verse 27
धृत्वा तं शृंगयो वीरो धर्षयित्वा तिवेगतः । आनिनाय स्वामिपुरो विकुर्वंतं रवं बहु
বীৰজনে তাক শিঙে ধৰি বলপূৰ্বক দমন কৰি অতি বেগে নিজৰ স্বামীৰ সন্মুখলৈ আনিলে; বন্দীজন পুনঃপুনঃ ডাঙৰ স্বৰে চিঞৰি গৰ্জি উঠিছিল।
Verse 28
दृष्ट्वा तं कार्तिकस्सोऽरमारुरोह स तं प्रभुः । धृतब्रह्माण्डगरिमा महासूतिकरो गुहः
তাক দেখি প্ৰভু কাৰ্তিকেয় তৎক্ষণাৎ সেই দিব্য বাহনত আৰোহণ কৰিলে। মহাসেনাপতি গুহ—যাঁৰ গৰিমা যেন ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভাৰ বহন কৰে—দিব্য শক্তিৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰি আৰোহণ কৰিলে।
Verse 29
मुहूर्तमात्रतस्सोऽजो ब्रह्मांडं सकलं मुने । बभ्राम श्रम एवाशु पुनस्तत्स्थानमागतः
হে মুনি, সেই অজ (ব্ৰহ্মা) মাত্ৰ এটা মুহূৰ্তলৈ সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডত ভ্ৰমণ কৰিলে; কিন্তু সোনকালে ক্লান্ত হৈ পুনৰ নিজৰ পূৰ্বস্থানলৈ উভতি আহিল।
Verse 30
तत उत्तीर्य स स्वामी समुवास स्वमासनम् । सोऽजः स्थितस्तु तत्रैव स नारद उवाच तम्
তাৰ পাছত সেই স্বামী তীৰলৈ উঠি নিজৰ আসনত বহিল। সেই অজ (ব্ৰহ্মা) তাতেই স্থিৰ থাকিল; তেতিয়া নাৰদে তেওঁক ক’লে।
Verse 31
नारद उवाच । नमस्ते देव देवेश देहि मेऽजं कृपानिधे । कुर्यामध्वरमानन्दात्सखायं कुरु मामहो
নাৰদে ক’লে—হে দেৱদেৱেশ, আপোনাক নমস্কাৰ। হে কৃপানিধি, মোক এটা অজ (দিব্য) পুত্ৰ দান কৰক। আনন্দে মই যজ্ঞ কৰিব বিচাৰোঁ; সেয়ে হে প্ৰভু, মোক আপোনাৰ সখা আৰু মিত্ৰ কৰক।
Verse 32
कार्त्तिक उवाच । वधयोग्यो न विप्राऽजः स्वगृहं गच्छ नारद । पूर्णोऽस्तु तेऽध्वरस्सर्वः प्रसादादेव मे कृतः
কাৰ্ত্তিকেয় ক’লে—এই দ্বিজজাত ছাগলী বধযোগ্য নহয়। হে নাৰদ, নিজ গৃহলৈ উভতি যা। মোৰ প্ৰসাদে তোৰ সমগ্ৰ যজ্ঞ পূৰ্ণ হওক—ই মোৰ অনুগ্ৰহতেই সিদ্ধ।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य द्विजस्स्वामी वचनं प्रीतमानसः । जगाम स्वालयं दत्त्वा तस्मा आशिषमुत्तमाम्
ব্ৰহ্মা ক’লে—দ্বিজসকলৰ স্বামীৰ এই বাক্য শুনি সি অন্তৰে প্ৰসন্ন হ’ল। তাৰ পাছত তাক উত্তম আশীৰ্বাদ দি নিজ ধামলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
A brāhmaṇa’s ajamedha-adhvara is endangered because the sacrificial goat breaks free and disappears; he approaches Kumāra/Guha for refuge so the yajña is not ruined (yajñabhaṅga).
It encodes the doctrine that ritual efficacy is not merely procedural but safeguarded by divine grace; śaraṇāgati and bhakti become the stabilizing principle that preserves dharma when ritual contingencies arise.
Kumāra is emphasized as universal protector (sarvabrahmāṇḍanātha), compassionate ally of the distressed (dīnabandhu, dayāsindhu), and the one praised even by major deities—signaling his authoritative, grace-bearing role in Śaiva theology.