सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।
Ang talatang ito ay isang siksik na "esensyang alkemikal" ng mapalang pagsisimula (maṅgalācaraṇa) sa proem ng Bālakāṇḍa. Ang pangunahing rasa ay Śānta, ngunit hindi inert na kapayapaan: ito ay maliwanag na vairāgya na ipinanganak mula sa pag-alaala sa Nāma at pinalakas ng pagpapakababa. Ipinahayag ni Tulsīdās na kahit ang "rustic" na pananalita ng karaniwang wika ay nagiging banal sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan sa papuri kay Rāma, tulad ng, sa pamamagitan ng pagsasama sa sandalwood (malaya), kahit ang ordinaryong kahoy ay nagiging mabango. Sa pamamagitan ng paglalagay sa harap natin ng kanyang sariling pagkabaliw (māti-thora) at ang kanyang pagsuri sa hipokritong debosyon ng Kali-yuga, ang makata ay itinuturo ang tagapakinig tungo sa diskriminasyon at satsanga. Sa pilosopiya, ang seksyong ito ay ginagawa ang Pangalan na isang tulay sa Brahman: ang parehong panginoon na laganap sa lahat ng dako ng kataas-taasang tahanan, si Nirguṇa (walang pagnanasa, walang anyo, walang pangalan), ay kumukuha ng isang Saguṇa na anyo para sa kapakanan ng mga deboto. Kaya ang unang hakbang ng Bālakāṇḍa ay nagbibigay sa seeker ng kanlungan sa Nāma at nagkakaloob ng panloob na karapatan (adhikāra) para sa līlā-kathā sa hinaharap.
Chaupai 10.1-5
एहि महँ रघुपति नाम उदारा।अति पावन पुरान श्रुति सारा।।
मंगल भवन अमंगल हारी।उमा सहित जेहि जपत पुरारी।।
भनिति बिचित्र सुकबि कृत जोऊ।राम नाम बिनु सोह न सोऊ।।
बिधुबदनी सब भाँति सँवारी।सोन न बसन बिना बर नारी।।
सब गुन रहित कुकबि कृत बानी।राम नाम जस अंकित जानी।।
सादर कहहिं सुनहिं बुध ताही।मधुकर सरिस संत गुनग्राही।।
जदपि कबित रस एकउ नाही।राम प्रताप प्रकट एहि माहीं।।
सोइ भरोस मोरें मन आवा।केहिं न सुसंग बडप्पनु पावा।।
धूमउ तजइ सहज करुआई।अगरु प्रसंग सुगंध बसाई।।
भनिति भदेस बस्तु भलि बरनी।राम कथा जग मंगल करनी।।
ehi mahã̃ raghupati nāma udārā |ati pāvana purāna śruti sārā ||
maṅgala bhavana amaṅgala hārī |umā sahita jehi japata purārī ||
bhaniti bicitra sukabi kṛta joū |rāma nāma binu soha na soū ||
bidhu-badanī saba bhā̃ti saṁvārī |sona na basana binā bara nārī ||
saba guna rahita kukabi kṛta bānī |rāma nāma jasa aṅkita jānī ||
sādara kahahiṁ sunahiṁ budha tāhī |madhukara sarisa santa guna-grāhī ||
jadapi kabita rasa ekau nāhī |rāma pratāpa prakaṭa ehi māhī ||
soi bharosa moreṁ mana āvā |kehiṁ na susaṅga baḍappanu pāvā ||
dhūmau tajai sahaja karuāī |agaru prasaṅga sugandha basāī ||
bhaniti bhadesa bastu bhali baranī |rāma kathā jaga maṅgala karanī ||
Sa akdang ito naroroon ang marangal na pangalan ni Raghupati, lubhang nagpapabanal, ang diwa ng mga Purana at Veda. Ito ang tahanan ng lahat ng pagpapala at ang nag-aalis ng lahat ng kamalasan, ang pangalan na binibigkas ni Shiva, ang sumira sa Tripura, kasama ni Uma. Kahit isang kamangha-manghang komposisyon na ginawa ng isang bihasang makata ay hindi nagliliwanag kung walang pangalan ni Rama. Isang babaeng mukhang buwan, na pinakikin sa lahat ng paraan, ay hindi parang maganda kung walang kasuotan. Ngunit ang pananalita na ginawa ng isang mahinang makata, na walang anumang kabutihan, kung alam na nakapaloob ang pangalan at kaluwalhatian ni Rama, ang mga marurunong ay nagsasabi at pinakikinggan ito ng may paggalang, sapagkat ang mga banal ay parang mga bubuyog, tagapulot ng kung ano ang mabuti. Bagama't walang ni isang lasang makata sa tulang ito, ang kadakilaan ni Rama ay nahahayag dito. Iyon ang kumpiyansang pumasok sa isip ko: sino ang hindi nakamit ang kadakilaan sa pamamagitan ng mabuting pakikisama? Pati ang usok ay nagkakalimot ng likas na kapaitan nito, at sa pakikipag-ugnayan sa agaru ay nagiging mabango. Ang komposisyon ko ay magaspang, ngunit ang paksa nito ay napakaganda, sapagkat nagsasalaysay ito ng kuwento ni Rama, na nagdadala ng pagpapala sa mundo.
Chhand 10
मंगल करनि कलि मल हरनि तुलसी कथा रघुनाथ की।गति कूर कबिता सरित की ज्यों सरित पावन पाथ की।।
प्रभु सुजस संगति भनिति भलि होइहि सुजन मन भावनी।भव अंग भूति मसान की सुमिरत सुहावनि पावनी।।
maṅgala karani kali mala harani tulasī kathā raghunātha kī |gati kūra kabitā sarita kī jyoṃ sarita pāvana pātha kī ||
prabhu sujasa saṅgati bhaniti bhali hoihi sujana mana bhāvanī |bhava aṅga bhūti masāna kī sumirata suhāvani pāvanī ||
Ang kuwento ni Raghunath, sabi ni Tulsidas, nagdudulot ng pagpapala at nag-aalis ng karumihan ng panahong Kali. Ang daloy ng aking tula ay pabaluktot, tulad ng daloy ng ilog, ngunit kung paano ang tubig ng ilog ay malinis, gayon din ang kuwentong ito. Sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan nito sa marangal na katanyagan ng Panginoon, ang aking tula, bagama't mahina, ay magiging mabuti at kalugod-lugod sa puso ng mga mabubuting tao. Tulad ng abo ng lugar ng pagpapausok sa katawan ni Shiva, ito ay maganda at nagpapadalisay kapag naalala.
Doha 10(क)-(ख)
प्रिय लागिहि अति सबहि मम भनिति राम जस संग।दारु बिचारु कि करइ कोउ बंदिअ मलय प्रसंग।।10(क)।।
स्याम सुरभि पय बिसद अति गुनद करहिं सब पान।गिरा ग्राम्य सिय राम जस गावहिं सुनहिं सुजान।।10(ख)।।
priya lāgihi ati sabahi mama bhaṇiti rāma jasa saṅga |dāru bicāru ki karai kou bandia malaya prasaṅga ||10(ka)||
syāma surabhi paya bisada ati gunada karahiṁ saba pāna |girā grāmya siya rāma jasa gāvahiṁ sunahiṁ sujāna ||10(kha)||
Ang aking tula, na nakaisa sa kaluwalhatian ni Rama, ay magiging totoong minamahal ng lahat. Mayroon bang nag-iisip kung anong uri ng kahoy iyon kapag nagmula sa burol ng Malaya? Iginagalang ito dahil sa kaugnayan nito sa mga halamanan ng cendana. Ang baka ay maitim, ngunit ang gatas nito ay ganap na dalisay at puno ng kabutihan, at lahat ay umiinom nito. Gayundin, bagama't ang aking pananalita ay rural, inaawit nito ang kaluwalhatian nina Sita at Rama, at ang mga pantas ay pakikinig dito at aawit nito.
Chaupai 11.1-5
मनि मानिक मुकुता छबि जैसी।अहि गिरि गज सिर सोह न तैसी।।
नृप किरीट तरुनी तनु पाई।लहहिं सकल सोभा अधिकाई।।
तैसेहिं सुकबि कबित बुध कहहीं।उपजहिं अनत अनत छबि लहहीं।।
भगति हेतु बिधि भवन बिहाई।सुमिरत सारद आवति धाई।।
राम चरित सर बिनु अन्हवाएँ।सो श्रम जाइ न कोटि उपाएँ।।
कबि कोबिद अस हृदयँ बिचारी।गावहिं हरि जस कलि मल हारी।।
कीन्हें प्राकृत जन गुन गाना।सिर धुनि गिरा लगत पछिताना।।
हृदय सिंधु मति सीप समाना।स्वाति सारदा कहहिं सुजाना।।
जौं बरषइ बर बारि बिचारू।होहिं कबित मुकुतामनि चारू।।
mani mānika mukutā chabi jaisī |ahi giri gaja sira soha na taisī ||
nṛpa kirīṭa tarunī tanu pāī |lahahiṃ sakala sobhā adhikāī ||
taisehiṃ su-kabi kabita budha kahaḥīṃ |upajahiṃ anata-anata chabi lahahīṃ ||
bhagati hetu bidhi bhavana bihāī |sumirata sāradā āvati dhāī ||
rāma carita sara binu anhavāeṃ |so śrama jāi na koṭi upāeṃ ||
kabi kobida asa hṛdayã bicārī |gāvahiṃ hari jasa kali mala hārī ||
kīnhēṃ prākṛta jana guna gānā |sira dhuni girā lagata pachitānā ||
hṛdaya sindhu mati sīpa samānā |svāti sāradā kahahiṃ sujānā ||
jauṃ baraṣai bara bāri bicārū |hohiṃ kabita mukutāmani cārū ||
Ang kagandahan ng mga hiyas, rubi, at perlas ay hindi gayon kapag nasa ulo ng ahas, sa bundok, o sa ulo ng elepante. Ngunit kapag napunta sa korona ng hari o sa katawan ng isang batang babae, nakakamit nila ang buong karangalan nang mas sagana. Gayundin, sabi ng mga marurunong, ang tula ng mga mabubuting makata ay isinilang sa isang lugar at nakakamit ang kagandahan sa ibang lugar. Dahil sa debosyon, kapag naalala, iniiwan ni Saraswati ang kanyang tahanan sa mundo ni Brahma at dumarating na tumatakbo. Kung hindi maliligo sa lawa ng mga gawa ni Rama, ang pagpapakahirap na iyon ay hindi mawawala kahit sa pamamagitan ng milyun-milyong pagsisikap. Ang mga makata at pantas, na nag-iisip nang gayon sa kanilang puso, ay umaawit ng kaluwalhatian ni Hari, na nag-aalis ng dumi ng panahong Kali. Kapag inaawit ang papuri ng mga karaniwang tao, sinasampal ni Saraswati ang kanyang ulo at nagsisimulang magsisi. Sinasabi ng mga marurunong na ang puso ay karagatan, ang katalinuhan ay kabibe, at si Saraswati ay ang ulan ng Svati. Kung ang mahusay na pag-iisip ay bumubuhos na parang ulang iyon, ang tula ay nagiging magagandang perlas at hiyas.
Doha 11
जुगुति बेधि पुनि पोहिअहिं रामचरित बर ताग।पहिरहिं सज्जन बिमल उर सोभा अति अनुराग।।11।।
juguti bedhi puni pohiahiṁ rāmacarita bara tāga |pahirahiṁ sajjana bimala ura sobhā ati anurāga ||11||
Binutasan ng kasanayan, sila ay sinuot sa marangal na sinulid ng mga gawa ni Rāma; at ang mga matutuwain ay suot sila sa isang malinis na puso, isang palamuti ng walang katulad na kagandahan at pag-ibig.
Chaupai 12.1-6
जे जनमे कलिकाल कराला।करतब बायस बेष मराला।।
चलत कुपंथ बेद मग छाँड़े।कपट कलेवर कलि मल भाँड़ें।।
बंचक भगत कहाइ राम के।किंकर कंचन कोह काम के।।
तिन्ह महँ प्रथम रेख जग मोरी।धींग धरमध्वज धंधक धोरी।।
जौं अपने अवगुन सब कहऊँ।बाढ़इ कथा पार नहिं लहऊँ।।
ताते मैं अति अलप बखाने।थोरे महुँ जानिहहिं सयाने।।
समुझि बिबिधि बिधि बिनती मोरी।कोउ न कथा सुनि देइहि खोरी।।
एतेहु पर करिहहिं जे असंका।मोहि ते अधिक ते जड़ मति रंका।।
कबि न होउँ नहिं चतुर कहावउँ।मति अनुरूप राम गुन गावउँ।।
कहँ रघुपति के चरित अपारा।कहँ मति मोरि निरत संसारा।।
जेहिं मारुत गिरि मेरु उड़ाहीं।कहहु तूल केहि लेखे माहीं।।
समुझत अमित राम प्रभुताई।करत कथा मन अति कदराई।।
je janame kalikāla karālā |karataba bāyasa beṣa marālā ||
calata kupantha beda maga chāṃṛe |kapaṭa kalevara kali mala bhāṃṛe ||
baṃcaka bhagata kahāi rāma ke |kiṃkara kaṃcana koha kāma ke ||
tinha maham̐ prathama rekha jaga morī |dhīṃga dharamadhvaja dhaṃdhaka dhorī ||
jauṃ apane avaguna saba kahauṃ |bāṛhai kathā pāra nahiṃ lahauṃ ||
tāte maiṃ ati alapa bakhāne |thore mahuṃ jānihahiṃ sayāne ||
samujhi bibidhi bidhi binatī morī |kou na kathā suni deihi khorī ||
etehu para karihahiṃ je asaṃkā |mohi te adhika te jaṛa mati raṃkā ||
kabi na houṃ nahiṃ catura kahāvaũ |mati anurūpa rāma guna gāvaũ ||
kaham̐ raghupati ke carita apārā |kaham̐ mati mori nirata saṃsārā ||
jehiṃ māruta giri meru uṛāhīṃ |kahahu tūla kehi lekhe māhīṃ ||
samujhata amita rāma prabhutāī |karata kathā mana ati kadarāī ||
Yaong mga isinilang sa kakila-kilabot na panahon ng Kali, ay uwak sa kanilang mga gawa, bagama't nakapamalat ng anyo ng ibong swan. Silay lumalakad sa masamang landas, na pinabayaan ang daan ng mga Veda; sila'y katawan ng daya at sisidian ng dumi ng Kali. Mga mandarayang nagpapangap na mga deboto ni Rama, sila'y alipin ng ginto, ng galit at ng pagnanasa. Sa kanila, ang sanlibutan ay nagbibigay sa akin ng unang pook, isang walang-hiya at palalo, pangunahin sa makamundong kaligaligan. Kung sasabihin ko ang lahat ng aking mga kahinaan, ang kuwento ay lalawig nang hindi ko na makakita sa dulo nito. Kaya't inilarawan ko lamang nang kaunti; ang mga pantas ay makauunawa mula sa iilang salita. Naunawaan ang aking mga pakiusap na ginawa sa iba't ibang paraan, walang makakapansin sa akin kung pakinggan ang kuwentong ito. Yaong magdududa pa rin matapos nito ay mas tanga at mas mahina ang pag-unawa kaysa sa akin. Hindi ako makata, ni hindi ko ipinagmamalaking matalino; kinakanta ko ang mga katangian ni Rama ayon sa abot ng aking pag-unawa. Gaano kawalang-hanggan ang mga gawa ng Panginoon ng mga Raghu, at gaano kaliit ang aking isipan, na lubos na nakasawsaw sa sanlibutan! Sabihin mo, sa hangin na ihip na nakakatanggal ng mga bundok tulad ng Meru, ano ang halaga ng kumpol ng bulak? Kung isipin ko ang walang hanggang karilagan ni Rama, ang aking isipan ay lubhang nangangamba habang sinasimulan ko ang kanyang kuwento.
Doha 12
सारद सेस महेस बिधि आगम निगम पुरान।नेति नेति कहि जासु गुन करहिं निरंतर गान।।12।।
sārada sesa mahesa bidhi āgama nigama purāna |neti neti kahi jāsu guna karahiṁ nirantara gāna ||12||
Si Saraswati, si Shesha, si Mahesha, at si Brahma, kasama ang mga Agama, ang mga Nigama (Veda), at ang mga Purana, ay walang humpay na umaawit ng Kanyang kagalingan; gayunpaman, sa pagsasabi ng 'neti, neti' ('hindi ito, hindi ito'), kanilang ipinahayag na Siya ay laging lampas sa ganap na pagsasalarawan.
Chaupai 13.1-5
सब जानत प्रभु प्रभुता सोई।तदपि कहें बिनु रहा न कोई।।
तहाँ बेद अस कारन राखा।भजन प्रभाउ भाँति बहु भाषा।।
एक अनीह अरूप अनामा।अज सच्चिदानंद पर धामा।।
ब्यापक बिस्वरूप भगवाना।तेहिं धरि देह चरित कृत नाना।।
सो केवल भगतन हित लागी।परम कृपाल प्रनत अनुरागी।।
जेहि जन पर ममता अति छोहू।जेहिं करुना करि कीन्ह न कोहू।।
गई बहोर गरीब नेवाजू।सरल सबल साहिब रघुराजू।।
बुध बरनहिं हरि जस अस जानी।करहि पुनीत सुफल निज बानी।।
तेहिं बल मैं रघुपति गुन गाथा।कहिहउँ नाइ राम पद माथा।।
मुनिन्ह प्रथम हरि कीरति गाई।तेहिं मग चलत सुगम मोहि भाई।।
sab jānat prabhu prabhutā soī |tadapi kahẽ binu rahā na koī ||
tahā̃ beda asa kārana rākhā |bhajana prabhāu bhā̃ti bahu bhāṣā ||
eka anīha arūpa anāmā |aja saccidānanda para dhāmā ||
byāpaka bisvarūpa bhagavānā |tehã dhari deha carita kṛta nānā ||
so kevala bhagatan hita lāgī |parama kṛpāla pranata anurāgī ||
jehi jana para mamatā ati choū |jehiṁ karunā kari kīnha na kohū ||
gaī bahora garība nevājū |sarala sabala sāhiba raghurājū ||
budha baranahiṁ hari jasa asa jānī |karahiṁ punīta suphala nija bānī ||
tehiṁ bala maiṁ raghupati guna gāthā |kahihauṁ nāi rāma pada māthā ||
muninha prathama hari kīrati gāī |tehiṁ maga calata sugama mohi bhāī ||
Lahat ay nakakaalam sa kaluwalhatian ng Panginoon, ngunit gayon man walang sinumang nakapagpigil na huwag ito sambitin. Dito ang Veda ay nagtakda ng ganitong dahilan: sila ay nagsalita sa maraming paraan tungkol sa kapangyarihan ng debosyon. Mayroong Isa, walang pagnanasa, walang anyo, walang pangalan, hindi ipinanganak, pag-iral, kamalayan at kagalakan, ang pinakamataas na tahanan. Siya ay sumasapnat sa lahat, ang Panginoon na ang anyo ay ang sansinukob; kumuha Siya ng katawan at gumawa ng maraming gawa. Iyon ay lamang dahil sa ikabubuti ng Kanyang mga deboto, sapagkat Siya ay lubos na mahabagin at minamahal ang mga sumusuyod sa Kanya. Siya ay may matinding pagmamahal at lambot sa taong itinuturing Niyang sarili, at pagkatapos magpakita ng awa, hindi Siya kailanman nagagalit dito. Ibinabalik Niya ang nawawala at kaibigan ng mga dukha; si Rama, hari ng mga Raghu, ay panginoong mabait at makapangyarihan. Naunawaan ito, ang mga pantas ay umaawit sa kaluwalhatian ni Hari, at sa gayon pinagpapala ang kanilang sariling pananalita at nagbunga. Sa lakas na iyon, yumuyuko ako sa mga paa ni Rama at sasabihin ko ang kuwento ng kabutihan ng Panginoon ng mga Raghu. Ang mga rishi ay unang umawit sa katanyagan ni Hari; sa landas na iyon ay madali at kalugud-lugod sa akin.
Doha 13
अति अपार जे सरित बर जौं नृप सेतु कराहिं।चढि पिपीलिकउ परम लघु बिनु श्रम पारहि जाहिं।।13।।
ati apāra je sarita bara jaũ nr̥pa setu karāhĩ |caṛhi pipīlikaũ parama laghu binu śrama pārahi jāhĩ ||13||
Ang mga ilog, bagaman malawak at makapangyarihan, kapag ang isang hari ay nagpatayo ng tulay sa kanila, kahit ang pinakamaliit na langgam, sa pag-akyat dito, ay tumatawid nang walang pagod.
Chaupai 14.1-6
एहि प्रकार बल मनहि देखाई।करिहउँ रघुपति कथा सुहाई।।
ब्यास आदि कबि पुंगव नाना।जिन्ह सादर हरि सुजस बखाना।।
चरन कमल बंदउँ तिन्ह केरे।पुरवहुँ सकल मनोरथ मेरे।।
कलि के कबिन्ह करउँ परनामा।जिन्ह बरने रघुपति गुन ग्रामा।।
जे प्राकृत कबि परम सयाने।भाषाँ जिन्ह हरि चरित बखाने।।
भए जे अहहिं जे होइहहिं आगें।प्रनवउँ सबहिं कपट सब त्यागें।।
होहु प्रसन्न देहु बरदानू।साधु समाज भनिति सनमानू।।
जो प्रबंध बुध नहिं आदरहीं।सो श्रम बादि बाल कबि करहीं।।
कीरति भनिति भूति भलि सोई।सुरसरि सम सब कहँ हित होई।।
राम सुकीरति भनिति भदेसा।असमंजस अस मोहि अँदेसा।।
तुम्हरी कृपा सुलभ सोउ मोरे।सिअनि सुहावनि टाट पटोरे।।
ehi prakāra bala manahi dekhāī |karihaũ raghupati kathā suhāī ||
byāsa ādi kabi puṅgava nānā |jinha sādhara hari sujasa bakhānā ||
carana-kamala bandaũ tinh kere |puravahũ sakala manoratha mere ||
kali ke kabinha karaũ paranāmā |jinha barane raghupati guna-grāmā ||
je prākṛta kabi parama sayāne |bhāṣā̃ jinha hari carita bakhāne ||
bhae je ahahĩ je hoihahĩ āgẽ |pranavaũ sabahĩ kapaṭa saba tyāgẽ ||
hohu prasanna dehu baradānū |sādhu samāja bhaṇiti sanamānū ||
jo prabandha budha nahĩ ādarahī̃ |so śrama bādi bāla kabi karahī̃ ||
kīrati bhaṇiti bhūti bhali soī |surasari sama saba kahã hita hoī ||
rāma su-kīrati bhaṇiti bhadesā |asamañjasa asa mohi aṁdesā ||
tumharī kṛpā sulabha soũ more |sīa-ni suhāvani ṭāṭa paṭore ||
Sa ganitong paraan, ipinakikita sa aking isipan ang sarili nitong lakas, at aking isasalaysay ang magandang kuwento ng Panginoon ng mga Raghu. Maraming naging pangunahing makata, si Vyasa at iba pa, na may paggalang ay nagsalaysay ng marangal na katanyagan ni Hari. Ako ay nagpapakumbaba sa kanilang paa na parang lotus; tuparin ninyo lahat ng aking mga pagnanasa. Ako ay nagbibigay paggalang sa mga makata ng panahong Kali, na naglarawan ng karamihan ng mga kabutihan ng Panginoon ng mga Raghu. Ako ay nagpapakumbaba din sa mga makata ng wikang Prakrit na lubhang matalino, na nagsalaysay ng mga gawa ni Hari sa pang-araw-araw na wika. Yaong mga naging, yaong mga naroon ngayon, at yaong mga magiging sa hinaharap, ako ay sumasaludo sa kanilang lahat, itinatapon ang lahat ng pandaraya. Mangyaring maging malugod at ibigay ang pagpapalang ito: na ang aking tula ay igalang sa kapulungan ng mga mabubuti. Ang isang akda na hindi iginagalang ng mga pantas ay isang pagpapagal na walang saysay ng isang hangal na makata. Ang katanyagan, ang tula, at ang yaman lamang ang mabuti, na tulad ng Ilog Ganges, nagbibigay ng pakinabang sa lahat. Ang marangal na katanyagan ni Rama ay banayad, ngunit ang aking tula ay magaspang; ang kawalan ng pagkakatugma na ito ang nagpapabagabag sa akin. Ngunit sa inyong habag, ito man ay madali para sa akin, sapagkat ang magandang panahi ng sutla ay gumagawa ng magandang bagay kahit sa magaspas na sako.
Doha 14(क)-(ग), Soratha 14(घ), Doha 14(ङ)-(छ)
सरल कबित कीरति बिमल सोइ आदरहिं सुजान।सहज बयर बिसराइ रिपु जो सुनि करहिं बखान।।14(क)।।
सो न होइ बिनु बिमल मति मोहि मति बल अति थोर।करहु कृपा हरि जस कहउँ पुनि पुनि करउँ निहोर।।14(ख)।।
कबि कोबिद रघुबर चरित मानस मंजु मराल।बाल बिनय सुनि सुरुचि लखि मोपर होहु कृपाल।।14(ग)।।
बंदउँ मुनि पद कंजु रामायन जेहिं निरमयउ।सखर सुकोमल मंजु दोष रहित दूषन सहित।।14(घ)।।
बंदउँ चारिउ बेद भव बारिधि बोहित सरिस।जिन्हहि न सपनेहुँ खेद बरनत रघुबर बिसद जसु।।14(ङ)।।
बंदउँ बिधि पद रेनु भव सागर जेहि कीन्ह जहँ।संत सुधा ससि धेनु प्रगटे खल बिष बारुनी।।14(च)।।
बिबुध बिप्र बुध ग्रह चरन बंदि कहउँ कर जोरि।होइ प्रसन्न पुरवहु सकल मंजु मनोरथ मोरि।।14(छ)।।
sarala kabita kīrati bimala soi ādarahiṁ sujāna |sahaja bayara bisarāi ripu jo suni karahiṁ bakhāna ||14(ka)||
so na hoi binu bimala mati mohi mati bala ati thora |karahu kṛpā hari jasa kahaũ puni puni karaũ nihora ||14(kha)||
kabi kobida raghubara carita mānasa mañju marāla |bāla binaya suni suruci lakhi mopara hohu kṛpāla ||14(ga)||
bandaũ muni pada kañju rāmāyana jehiṁ niramayau |sakhara sukomala mañju doṣa rahita dūṣana sahita ||14(gha)||
bandaũ cāriu beda bhava bāridhi bohita sarisa |jinhahi na sapanehũ kheda baranata raghubara bisada jasu ||14(ṅa)||
bandaũ bidhi pada renu bhava sāgara jehi kīnha jahã |santa sudhā sasi dhenu pragaṭe khala biṣa bārunī ||14(ca)||
bibudha bipra budha graha carana bandi kahaũ kara jori |hoi prasanna puravahu sakala mañju manoratha mori ||14(cha)||
Ang mga marunong ay iginagalang ang tula na simple at ang kabantugang walang bahid, kaya't kahit kaaway, nakakalimot sa likas na pag-aaway, ay pinakikinggan ito at pinupuri. Iyon ay hindi mangyayari nang walang malinis na isip, at ang isip at lakas ko ay napakaliit. Magkaroon ng awa sa akin, upang aking maikuwento ang kabantugan ni Hari, paulit-ulit akong nakikiusap. Kayong mga makata at pantas ay ang mga marilag na bibi sa lawa ng Manasa ng mga gawa ni Rama, ang pinakamabuti sa angkan ni Raghu. Sa pagdinig ng pakiusap ng isang bata at pagkakita sa mabuti niyang layunin, maawaan ninyo ako. Ako ay yumuyukod sa lotus ng paa ng rishi na lumikha ng Ramayana, na matigas ngunit napakaluwad at marilag, walang kapintasan bagama't nagsasalaysay ng mga may kapintasan. Ako ay yumuyukod sa apat na Veda, na parang barko sa pagtawid sa karagatan ng pag-iralang pangmundo, at hindi napapagod kahit sa panaginip kapag inilalarawan ang walang bahid na kabantugan ni Rama, ang pinakamabuti sa angkan ni Raghu. Ako ay yumuyukod sa alikabok ng paa ni Brahma, na lumikha ng karagatan ng mundo, kung saan isinilang ang mga banal, nektar, buwan at bakang sagana, at gayundin ang mga balakyot, lason at alak. Yumuyukod sa paa ng mga diyos, mga Brahmana, mga pantas at mga planeta, ako'y nagsasabi ng nakatiklop na kamay: maging malugod kayo at tuparin ninyo ang lahat kong pangarap na minamahal.
Chaupai 15.1-6
पुनि बंदउँ सारद सुरसरिता।जुगल पुनीत मनोहर चरिता।।
मज्जन पान पाप हर एका।कहत सुनत एक हर अबिबेका।।
गुर पितु मातु महेस भवानी।प्रनवउँ दीनबंधु दिन दानी।।
सेवक स्वामि सखा सिय पी के।हित निरुपधि सब बिधि तुलसीके।।
कलि बिलोकि जग हित हर गिरिजा।साबर मंत्र जाल जिन्ह सिरिजा।।
अनमिल आखर अरथ न जापू।प्रगट प्रभाउ महेस प्रतापू।।
सो उमेस मोहि पर अनुकूला।करिहिं कथा मुद मंगल मूला।।
सुमिरि सिवा सिव पाइ पसाऊ।बरनउँ रामचरित चित चाऊ।।
भनिति मोरि सिव कृपाँ बिभाती।ससि समाज मिलि मनहुँ सुराती।।
जे एहि कथहि सनेह समेता।कहिहहिं सुनिहहिं समुझि सचेता।।
होइहहिं राम चरन अनुरागी।कलि मल रहित सुमंगल भागी।।
puni bandaũ sārada sura-saritā |jugala punīta manohara caritā ||
majjana pāna pāpa-hara ekā |kahata sunata eka-hara abibekā ||
gur pitu mātu mahesa bhavānī |pranavaũ dīna-bandhu dina-dānī ||
sevaka svāmi sakhā siya-pī ke |hita nirupadhi saba bidhi tulasīke ||
kali biloki jaga-hita-hara girijā |sābara mantra-jāla jinha sirijā ||
anamil ākhar aratha na jāpū |pragaṭa prabhāu mahesa pratāpū ||
so umesa mohi para anukūlā |karihiṃ kathā muda maṅgala-mūlā ||
sumiri sivā siva pāi pasāū |barnaũ rāmacarita cita-cāū ||
bhaniti mori siva-kripā̃ bibhātī |sasi samāja mili manahũ surātī ||
je ehi kathahi saneha sametā |kahihahiṃ sunihahiṃ samujhi sacetā ||
hoihahiṃ rāma carana anurāgī |kali-mala rahita sumaṅgala-bhāgī ||
Muli ako ay yumuyukod kay Sarada, diosa ng pananalita, at sa ilog ng mga diyos: ang dalawa ay banal, at ang kanilang mga gawa ay kaaya-aya. Ang isa ay nag-aalis ng kasalanan sa pamamagitan ng pagligo at pag-inom, ang isa nama'y nag-aalis ng kamangmangan sa pamamagitan ng pagkukwento at pakikinig. Yumuyukod ako kay Mahesha at Bhavani, aking guro, ama, at ina, kaibigan ng mga dukha, nagkakaloob araw-araw. Sila ang alipin, panginoon, at kaibigan ng asawa ni Sita, at walang daya, sa lahat ng paraan nagnanais ng ikabubuti ni Tulsidas. Nakakita sa panahong Kali, si Hara at Girija, dahil sa ikabubuti ng sanlibutan, ay naghabi ng lambat ng mga mantra Shabara. Ang mga pantig nito ay hindi nagkakatugma at ang kahulugan nito ay hindi alam, ni hindi binibigkas, ngunit ang kapangyarihan nito ay malinaw, sa lakas ni Mahesha. Ang panginoon ni Uma na iyon ay mabuti sa akin, at gagawin niyang ugat ng galak at pagpapala ang kuwentong ito. Naalala si Shiva at Parvati, at nakamtan ang biyaya ni Shiva, isinasalaysay ko ang mga gawa ni Rama ng buong sigla ng puso. Ang aking tula ay sisining sa biyaya ni Shiva, parang gabi na may buwan at kapisanan ng mga tala. Yaong magsasalaysay o makikinig ng kuwentong ito nang may pag-ibig, naunawaan nang may matapat na isip, ay magiging deboto sa mga paa ni Rama, malaya sa dungis ng panahong Kali, at kalahok sa pinakadakilang pagpapala.
Doha 15
सपनेहुँ साचेहुँ मोहि पर जौं हर गौरि पसाउ।तौ फुर होउ जो कहेउँ सब भाषा भनिति प्रभाउ।।15।।
sapanehũ sacehũ mohi para jaũ hara gauri pasāu |tau phura hou jo kaheũ saba bhāṣā bhaṇiti prabhāu ||15||
Kung, maging sa panaginip o sa totoong karanasan, ay magkaloob nina Shiva at Gauri ng kanilang biyaya sa akin, kung gayon ay agad mangyari ang lahat ng aking sinabi, at ang aking tula sa pangkaraniwang wika ay magtaglay ng kapangyarihan nito.
Chaupai 16.1-4
बंदउँ अवध पुरी अति पावनि।सरजू सरि कलि कलुष नसावनि।।
प्रनवउँ पुर नर नारि बहोरी।ममता जिन्ह पर प्रभुहि न थोरी।।
सिय निंदक अघ ओघ नसाए।लोक बिसोक बनाइ बसाए।।
बंदउँ कौसल्या दिसि प्राची।कीरति जासु सकल जग माची।।
प्रगटेउ जहँ रघुपति ससि चारू।बिस्व सुखद खल कमल तुसारू।।
दसरथ राउ सहित सब रानी।सुकृत सुमंगल मूरति मानी।।
करउँ प्रनाम करम मन बानी।करहु कृपा सुत सेवक जानी।।
जिन्हहि बिरचि बड़ भयउ बिधाता।महिमा अवधि राम पितु माता।।
bandaũ avadha purī ati pāvani |sarajū sari kali kaluṣa nasāvani ||
pranavaũ pura nara nāri bahorī |mamatā jinha para prabhuhi na thorī ||
siya nindaka agha ogha nasāe |loka bisoka banāi basāe ||
bandaũ kausalayā disi prācī |kīrati jāsu sakala jaga mācī ||
pragaṭeu jahã raghupati sasi cārū |bisva sukhada khala kamala tusārū ||
dasaratha rāu sahita saba rānī |sukṛta sumaṅgala mūrati mānī ||
karaũ pranāma karama mana bānī |karahu kṛpā suta sevaka jānī ||
jinhahi biraci baṛa bhayau bidhātā |mahimā avadhi rāma pitu mātā ||
Nagpapakumbaba ako sa lungsod ng Ayodhya na lubhang banal, at sa ilog na Sarayu na sumisira sa mga bahid ng panahong Kali. Pagkatapos ay nagbibigay-galang ako sa mga lalaki at babae ng lungsod, na sa kanila ay hindi kaunti ang pagmamahal ng Panginoon. Ang mga maninira kay Sita ay pinalaya Niya mula sa lubak ng kasalanan, at ginawa Niyang malaya sa kalungkutan at pinatira sa kanyang sariling kaharian. Nagpapakumbaba ako kay Kausalya, ang silangang direksyon, na ang kasikatan ay kumalat sa buong mundo. Doon sumilang ang magandang buwan, ang Panginoon ng angkan ng Raghu, na nagbibigay-galak sa sansinukob at hamog sa lotus ng mga masama. Nagpapakumbaba ako kay Haring Dasharatha kasama ang lahat ng kanyang mga reyna, na itinuturing kong anyo ng mabubuting gawa at ganap na kapalaran. Nagpapakumbaba ako sa gawa, isip, at salita; maging mapagmahal sa akin, alam na ako ay alipin ng inyong anak. Sa paglikha sa kanila, ang Manlilikhang si Brahma ay naging dakila; sila ang sukdol ng kaluwalhatian, ang ama at ina ni Rama.
Soratha 16
बंदउँ अवध भुआल सत्य प्रेम जेहि राम पद।बिछुरत दीनदयाल प्रिय तनु तृन इव परिहरेउ।।16।।
bandauṁ avadha bhuāla satya prema jehi rāma pada |bichurata dīnadayāla priya tanu tṛna iva parihareu ||16||
Nagpapakumbaba ako sa hari ng Awadh, na ang pag-ibig sa mga paa ni Rama ay totoo; nang paghiwalayin sa Rama, kaibigan ng mga dukha, itinapon niya ang kanyang minamahal na katawan na parang isang damo.
Chaupai 17.1-5
प्रनवउँ परिजन सहित बिदेहू।जाहि राम पद गूढ़ सनेहू।।
जोग भोग महँ राखेउ गोई।राम बिलोकत प्रगटेउ सोई।।
प्रनवउँ प्रथम भरत के चरना।जासु नेम ब्रत जाइ न बरना।।
राम चरन पंकज मन जासू।लुबुध मधुप इव तजइ न पासू।।
बंदउँ लछिमन पद जलजाता।सीतल सुभग भगत सुख दाता।।
रघुपति कीरति बिमल पताका।दंड समान भयउ जस जाका।।
सेष सहस्रसीस जग कारन।जो अवतरेउ भूमि भय टारन।।
सदा सो सानुकूल रह मो पर।कृपासिंधु सौमित्रि गुनाकर।।
रिपुसूदन पद कमल नमामी।सूर सुसील भरत अनुगामी।।
महावीर बिनवउँ हनुमाना।राम जासु जस आप बखाना।।
pranavaũ parijana sahita bidehū |jāhi rāma pada gūṛha sanehū ||
yoga bhoga maṁ rākhēu goī |rāma bilokata pragaṭēu soī ||
pranavaũ prathama bharata kē caranā |jāsu nema vrata jāi na baranā ||
rāma carana paṅkaja mana jāsū |lubudha madhupa iva tajai na pāsū ||
bandauṁ lachimana pada jalajātā |sītala subhaga bhagata sukha dātā ||
raghupati kīrati bimala patākā |daṇḍa samāna bhayau jasa jākā ||
sēṣa sahasra-sīsa jaga kārana |jō avatarēu bhūmi bhaya ṭārana ||
sadā sō sānukūla raha mō para |kṛpāsiṁdhu saumitri guṇākara ||
ripu-sūdana pada kamala namāmī |sūra susīla bharata anugāmī ||
mahāvīra binavaũ hanumānā |rāma jāsu jasa āpa bakhānā ||
Yumuyukod ako kay Videha (Haring Janaka) kasama ang kanyang buong sambahayan, sa kanilang mga puso ay may malalim, nakatagong pag-ibig sa mga paa ni Rama. Sa gitna ng yoga at ng makaharing kasiyahan ay kanyang itinago ito, ngunit sa pagkakakita lamang kay Rama ay ito ay nagningning. Una ako'y yumuyukod sa mga paa ni Bharata, na ang matatag na pamamahala at ipinangakong disiplina ay hindi maikwento nang ganap; na ang isip ay kumakapit sa mga paa ni Rama na tulad ng lotus tulad ng isang greedy na bubuyog na hindi iiwan ang tabi ng lotus. Sinasamba ko ang mga paa ni Lakshmana na tulad ng lotus, malamig, mapalad, nagkakaloob ng kagalakan ng deboto, na ang kabantugan ay nakatayo bilang walang mantsang watawat ni Raghu, tuwid tulad ng tungkod. Siya ay Shesha na may libong ulo, para sa sanhi ng mundo, na bumaba upang alisin ang takot ng lupa. Sana'y ang karagatan ng habag na iyon, si Saumitri, ang minahan ng mga katangian, ay manatiling laging mapagbigang nakatuon sa akin. Yumuyukod ako sa mga paa na tulad ng lotus ng sumisira sa kaaway, matapang at mabait, tapat na tagasunod ni Bharata. At ako ay nakikipag-usap kay Hanuman, ang makapangyarihang bayani, na ang kaluwalhatian ay ipinahayag mismo ni Rama.
Soratha 17
प्रनवउँ पवनकुमार खल बन पावक ग्यानधन।जासु हृदय आगार बसहिं राम सर चाप धर।।17।।
pranavauṁ pavanakumāra khala bana pāvaka gyānadhana |jāsu hṛdaya āgāra basahiṁ rāma sara cāpa dhara ||17||
Nagpapakumbaba ako kay Hanumān, anak ng Hangin, na apoy sa gubat ng mga masama, at kayamanan ng tunay na karunungan; sa loob ng palasyo ng kanilang puso nananahanan si Śrī Rāma, ang Tagapagdala ng pana at mga palaso.
Chaupai 18.1-5
कपिपति रीछ निसाचर राजा।अंगदादि जे कीस समाजा।।
बंदउँ सब के चरन सुहाए।अधम सरीर राम जिन्ह पाए।।
रघुपति चरन उपासक जेते।खग मृग सुर नर असुर समेते।।
बंदउँ पद सरोज सब केरे।जे बिनु काम राम के चेरे।।
सुक सनकादि भगत मुनि नारद।जे मुनिबर बिग्यान बिसारद।।
प्रनवउँ सबहिं धरनि धरि सीसा।करहु कृपा जन जानि मुनीसा।।
जनकसुता जग जननि जानकी।अतिसय प्रिय करुना निधान की।।
ताके जुग पद कमल मनावउँ।जासु कृपाँ निरमल मति पावउँ।।
पुनि मन बचन कर्म रघुनायक।चरन कमल बंदउँ सब लायक।।
राजिवनयन धरें धनु सायक।भगत बिपति भंजन सुख दायक।।
kapipati rīcha nisācara rājā |aṅgadādi je kīsa samājā ||
bandauṁ saba ke carana suhāe |adhama sarīra rāma jinha pāe ||
raghupati carana upāsaka jete |khaga mṛga sura nara asura samete ||
bandauṁ pada saroja saba kere |je binu kāma rāma ke cere ||
suka sanakādi bhagata muni nārada |je munibara bigyāna bisārada ||
pranavauṁ sabahiṁ dharani dhari sīsā |karahu kṛpā jana jāni munīsā ||
janakasutā jaga janani jānakī |atisaya priya karunā nidhāna kī ||
tāke juga pada kamala manāvauṁ |jāsu kṛpā̃ niramala mati pāvauṁ ||
puni mana bacana karma raghunāyaka |carana kamala bandauṁ saba lāyaka ||
rājivanayana dhareṁ dhanu sāyaka |bhagata bipati bhañjana sukha dāyaka ||
Nagpapakumbaba ako sa mga panginoon ng mga unggoy, ng mga oso, at ng mga hari sa mga night-ranger; kay Angada at sa lahat ng pulutong ng mga Vanara. Pinipintuho ko ang magagandang paa ng lahat, yaong mga katawang mababang tinahanan ng Panginoong Rāma. Ang lahat ng sumasamba sa mga paa ng Panginoon ng Raghu, mga ibon at hayop, mga diyos at tao, at maging ang mga pulutong ng mga demonyo, binabati ko silang lahat. Nagpapakumbaba ako sa mga paa-lotus ng bawat isa sa mga walang sariling pagnanais, na lingkod lamang ni Rāma. Si Śuka, si Sanaka at ang iba pa, ang mga deboto, at ang pantas na si Nārada, yaong mga kilalang seer, bihasa sa tunay na kaalaman, sa lahat ng kanilang ako nagpapakumbaba, inilalapat ang aking ulo sa lupa: Maawa kayo, O mga pantas, na kilalanin ninyo ako bilang inyong sarili. At si Jānakī, anak ni Janaka, Ina ng sanlibutan, na labis na minamahal sa Kanya na kayamanan ng habag, ang kanyang magkaparehang paa-lotus pinipintuho ko; sa kanilang biyaya natatamo ang walang bahid na pag-unawa. Pagkataman ng isip, pananalita, at gawa ako nagpapakumbaba sa mga paa-lotus ng Panginoon ng Raghu, karapat-dapat sa bawat paggalang, ang lotus-eyed, na nagdadala ng pana at mga palaso, ang sumisira sa kapahamakan ng kanyang mga deboto, ang nagkakaloob ng kagalakan.
Doha 18
गिरा अरथ जल बीचि सम कहिअत भिन्न न भिन्न।बदउँ सीता राम पद जिन्हहि परम प्रिय खिन्न।।18।।
girā aratha jala bīci sama kahiyata bhinna na bhinna |badauṁ sītā rāma pada jinhahi parama priya khinna ||18||
Ang pananalita at kahulugan nito, ang tubig at alon nito, ay sinasabing magkaiba ngunit hindi magkaiba. Yumuyuko ako sa mga paa ni Sita at ni Rama, na sa kanila ang mga nagdurusa ay pinakamamahal.
Chaupai 19.1-4
बंदउँ नाम राम रघुवर को।हेतु कृसानु भानु हिमकर को।।
बिधि हरि हरमय बेद प्रान सो।अगुन अनूपम गुन निधान सो।।
महामंत्र जोइ जपत महेसू।कासीं मुकुति हेतु उपदेसू।।
महिमा जासु जान गनराउ।प्रथम पूजिअत नाम प्रभाऊ।।
जान आदिकबि नाम प्रतापू।भयउ सुद्ध करि उलटा जापू।।
सहस नाम सम सुनि सिव बानी।जपि जेई पिय संग भवानी।।
हरषे हेतु हेरि हर ही को।किय भूषन तिय भूषन ती को।।
नाम प्रभाउ जान सिव नीको।कालकूट फलु दीन्ह अमी को।।
bandaū̃ nāma rāma raghuvara ko |hetu kṛsānu bhānu himakara ko ||
bidhi hari haramaya beda prāna so |aguna anūpama guna nidhāna so ||
mahāmantra joi japata mahesū |kāsī̃ mukuti hetu upadesū ||
mahimā jāsu jāna gaṇarāu |prathama pūjiata nāma prabhāū ||
jāna ādikabi nāma pratāpū |bhayau suddha kari ulaṭā jāpū ||
sahasa nāma sama suni siva bānī |japi jeī piya saṅga bhavānī ||
haraṣe hetu heri hara hī ko |kiya bhūṣana tiya bhūṣana tī ko ||
nāma prabhāu jāna siva nīko |kālakūṭa phalu dīnha amī ko ||
Nagsusujod ako sa pangalan ni Rama, ang pinakamabuti sa lahi ni Raghu, na siyang pinagmulan ng apoy, ng araw, at ng buwan. Ito ang mismong pag-iral ni Brahma, Vishnu, at Shiva, ang hininga ng mga Veda; ito ay walang katangian at walang kapantay, isang kayamanan ng lahat ng kabutihan. Ito ang dakilang mantra na binubulong-bulong ni Mahesha mismo, at ang aral na ibinibigay niya sa Kashi bilang daan tungo sa kaligtasan. Si Ganesha, panginoon ng mga kawan, nakakakilala sa kaluwalhatian nito, at sa kapangyarihan ng pangalan ay siyang unang sinasamba sa mga diyos. Ang unang makata ay nakakaalam sa kapangyarihan ng pangalan: bagama't inuulit niya ito nang pabaligtad, siya ay naging malinis. Nakinig kay Shiva na ang pangalang ito ay katumbas ng isang libong pangalan, inuulit ito ni Bhavani at nagkaisa sa minamahal niya. Nakita ang dahilan, na siya ay buong tapat kay Hara lamang, nagalak si Hara, at ginawa niyang alahas sa sarili niyang katawan ang hiyas na iyon sa mga babae. Alam ni Shiva nang mabuti ang kapangyarihan ng pangalan: ang bunga ng lason ng Kalakuta na kanyang ininom ay naging nektar.
Doha 19
बरषा रितु रघुपति भगति तुलसी सालि सुदास॥
राम नाम बर बरन जुग सावन भादव मास॥19॥
baraṣā ritu raghupati bhagati tulasī sāli sudāsa.rāma nāma bara barana juga sāvana bhādava māsa..19..
Ang panahon ng tag-ulan ay ang debosyon sa Panginoon ng mga Raghu, at ang mga mabubuting alipin ay ang palay na tumutubo rito, ayon kay Tulsidas. Ang dalawang mahuhusay na pantig ng pangalan ni Rama ay ang dalawang buwan ng Sawan at Bhadav.
परंपरागत मान्यता अनुसार यह मंगलाचरण-प्रस्तावना ‘कलि-मल-हरण’ और ‘बिमल मति’ की प्राप्ति में सहायक है: राम-नाम/राम-जस के श्रवण-कीर्तन से पाप-क्षय, सत्संग-रुचि, और कथा-श्रवण की अधिकारिता (श्रद्धा, विनय) बढ़ती है—‘कहत सुनत एक हर अबिबेका’ के भाव से।
सामान्यतः मंगलाचरण में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-जप को संपुट-रूप में जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘मंगल भवन अमंगल हारी’ पंक्ति को भी आवृत्ति/संपुट की तरह लिया जाता है, विशेषकर पाठ-आरंभ और आरती/कीर्तन संदर्भ में।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.