Adhyaya 171

Verse 1

अतड-४--क+ एकोनसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: नकुलके द्वारा शकुनिकी पराजय तथा शिखण्डी और कृपाचार्यका घोर युद्ध संजय उवाच नकुलं॑ रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव । अभ्ययात्‌ सौबल: क्रुद्धस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang masugid na si Nakula ay nililipol ang iyong hukbo sa labanan. Upang salubungin siya, lumapit na nag-aalab sa galit si Śakuni—anak ni Subala—at sumigaw, “Tumigil! Tumigil!”

Verse 2

कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ । शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैरन्योन्यमभिजष्नतु:

Wika ni Sañjaya: Ang dalawang bayaning iyon ay matagal nang nagtataglay ng pagkapoot at nagnanais na patayin ang isa’t isa; kaya’t sinimulan nilang tamaan ang isa’t isa ng mga palasong pinakawalan sa buong hila ng busog.

Verse 3

यथैव नकुलो राजन्‌ शरवर्षाण्यमुज्चत । तथैव सौबलश्चापि शिक्षां संदर्शयन्‌ युधि,राजन्‌! नकुल जैसे-जैसे बाणोंकी वर्षा करते, शकुनि भी वैसे-ही-वैसे युद्धविषयक शिक्षाका प्रदर्शन करता हुआ बाण छोड़ता था

Wika ni Sañjaya: “O Hari, kung paanong si Nakula ay patuloy na nagpapakawala ng ulang-palaso, gayon din si Saubala (Śakuni) sa labanan—nagpapakawala ng mga palaso habang ipinakikita ang kanyang pagsasanay at talinong pangtaktika. Kaya ang sagupaan ay hindi lamang lakas, kundi paligsahan ng sinanay na disiplina ng mandirigma.”

Verse 4

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव,महाराज! वे दोनों शूरवीर समरांगणमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त होकर काँटेदार शरीरवाले साहीके समान सुशोभित हो रहे थे

Wika ni Sañjaya: “O Mahārāja, ang dalawang bayaning iyon, nasa gitna ng labanan, ay tila tinutubuan ng mga palaso na parang mga tinik, at nagningning—gaya ng dalawang porcupine na balot ng mga tinik. Ipinahihiwatig ng larawang ito ang madilim na karilagan ng digmaan: nakikita ang tapang, ngunit hindi ito maihihiwalay sa sakit at kabayarang dinaranas ng katawan.”

Verse 5

रुक्मपुड्खैरजिद्ाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे

Wika ni Sañjaya: “Sa mga palasong may gintong balahibo at tuwid, di-matinag na dulo, napira-piraso ang baluti at mga takip-katawan ng dalawang mandirigma. Bagaman basang-basa sa agos ng dugo sa dakilang labanan, nagningning pa rin sila sa isang kakaibang liwanag na tila ginto—namumukod sa larangan na parang dalawang Kalpavṛkṣa (punong tumutupad ng hiling), o parang dalawang punong palāśa na hitik sa pamumulaklak.”

Verse 6

तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविव द्रुमौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लो प्रकाशेते रणाजिरे

Wika ni Sañjaya: “Ang dalawang iyon, maningning na parang pinadalisay na ginto at maringal ang anyo, ay kumislap sa larangan na parang isang pares ng Kalpavṛkṣa, ang punong tumutupad ng hiling. Gaya ng dalawang punong kiṃśuka na hitik sa pamumulaklak, tumindig silang kapansin-pansin sa digmaan.”

Verse 7

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज कण्टकैरिव शाल्मली,महाराज! जैसे काँटोंसे सेमरका वृक्ष सुशोभित होता है, उसी प्रकार वे दोनों शूरवीर समरभूमिमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त दिखायी देते थे

Wika ni Sañjaya: “O Mahārāja, nang sandaling iyon, ang dalawang bayani sa larangan ay nagmistulang maningning, tinutubuan ng mga palaso na parang mga tinik—gaya ng punong śālmalī (silk-cotton) na kapansin-pansin kapag nababalutan ng matutulis nitong tinik. Ipinahihiwatig nito ang madilim na karilagan ng tapang sa digmaan: nananatili ang lakas-loob kahit butas-butas ang katawan, at ang ‘ganda’ ng labanan ay di maihihiwalay sa sakit.”

Verse 8

सुजिह्दां प्रेक्षमाणी च राजन्‌ विवृतलोचनौ । क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्‌

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nakadilat nang malaki ang kanilang mga mata at mariing nakatitig sa isa’t isa; namumula sa galit ang kanilang mga titig, at sila’y nagmasid na wari’y susunugin nila ang isa’t isa.”

Verse 9

श्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव । कर्णिनिकेन विव्याध हृदये निशितेन ह

Wika ni Sañjaya: “Ang bayaw mo, nag-aalab sa galit at wari’y tumatawa, ay tumama kay Nakula—anak ni Mādrī—sa may puso gamit ang matalim na palasong uri ng karṇinī.”

Verse 10

नकुलस्तु भृशं विद्ध: श्यालेन तव धन्विना । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्‌,आपके धनुर्धर सालेके द्वारा अत्यन्त घायल किये हुए नकुल रथके पिछले भागमें बैठ गये और भारी मूर्च्छामें पड़ गये

Wika ni Sañjaya: “Si Nakula, na malubhang nasugatan ng bayaw mong mamamana, ay lumugmok sa hulihang bahagi ng kanyang karwahe; at isang matinding pagkahilo at paghimatay ang dumapo sa kanya.”

Verse 11

अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्टवा शत्रुं तथागतम्‌ । ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang makita ni Śakuni ang kanyang pinakamatinding kaaway—palalo at mapagmataas—na nakahandusay sa gayong kalagayan, siya’y umungal nang malakas na parang ulap-ulan na kumukulog sa dulo ng tag-init.”

Verse 12

प्रतिलभ्य तत: संज्ञां नकुल: पाण्डुनन्दन: । अभ्ययात्‌ सौबल भूयो व्यात्तानन इवान्तक:,इतनेमें ही पाण्डुनन्दन नकुल होशमें आकर मुँह बाये हुए यमराजके समान पुनः सुबलपुत्रका सामना करनेके लिये आगे बढ़े

Wika ni Sañjaya: “Nang magbalik ang ulirat, si Nakula—anak ni Pāṇḍu—ay muling sumulong upang harapin ang anak ni Subala, nakanganga na wari’y si Kamatayan mismo.”

Verse 13

संक्रुद्ध: शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ | पुनश्चैनं शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे,भरतश्रेष्ठ! इन्होंने कुपित होकर शकुनिको साठ बाणोंसे घायल कर दिया। फिर उसकी छातीमें इन्होंने सौ नाराच मारे

Sabi ni Sanjaya: Sa tindi ng galit, tinuhog niya si Śakuni ng animnapung palaso, O toro sa mga Bharata. Pagkaraan, muli niya itong tinamaan ng ganap na sandaang palasong nārāca, ibinaon sa dibdib nito.

Verse 14

अथास्य सशरं चापं मुष्टिदेशेडच्छिनत्‌ तदा । ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद्‌ भूमावपातयत्‌

Sabi ni Sanjaya: Sa mismong sandaling iyon, pinutol niya ang busog nito, kasama ang palasong nakalapat, sa mismong hawakan. Mabilis din niyang pinutol ang watawat at pinabagsak iyon mula sa karwahe tungo sa lupa.

Verse 15

तत्पश्चात्‌ नकुलने शकुनिके बाणसहित धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया और तुरंत ही उसकी ध्वजाको भी काटकर रथसे भूमिपर गिरा दिया ।।

Sabi ni Sanjaya: Pagkaraan, si Nakula, anak ni Pāṇḍu, ay tinamaan ang busog ni Śakuni at pinutol iyon sa mismong hawakan—kasama ang palasong nakalapat. Sa sandaling iyon din, pinutol niya ang watawat ni Śakuni at ibinagsak mula sa karwahe tungo sa lupa. Pagkatapos, sa iisang palasong matalim, matalas, at may dilaw na kislap, tinuhog ni Nakula ang hita ni Śakuni.

Verse 16

सो5तिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्‌

Sabi ni Sanjaya: O Hari, bagaman malubhang natusok, umupo siya sa upuan ng kanyang karwahe.

Verse 17

त॑ विसंज्ञ निपतितं दृष्टवा श्यालं तवानघ

Sabi ni Sanjaya: “O ikaw na walang dungis, nang makita ang iyong bayaw na nakabuwal at walang malay…”

Verse 18

ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगा:

Sinabi ni Sañjaya: Noon, ang mga anak ni Pṛthā (ang mga Pāṇḍava), kasama ang mga sumusunod sa kanilang hanay, ay nagtaas ng malakas na sigaw ng tagumpay. Matapos mapabagsak ang kaaway sa larangan, si Nakula—tagapagpahirap sa mga kaaway, naglalagablab pa ang poot—ay nagsalita sa kanyang tagapagmaneho ng karwahe: “O sūta, ihatid mo ako patungo sa hukbo ni Droṇācārya.”

Verse 19

निर्जित्य च रणे शत्रुं नकुल: शत्रुतापन: । अब्रवीत्‌ सारथिं क्रुद्धों द्रोणानीकाय मां वह

Sinabi ni Sañjaya: Matapos magapi ang kaaway sa labanan, si Nakula—tagapaso sa mga kaaway—ay nagsalita nang may galit sa kanyang tagapagmaneho: “Tagapagmaneho, ihatid mo ako sa hanay ng pakikipaglaban ni Droṇa.” Pagkaraan, ang prinsipe na isinilang kay Kuntī at ang kanyang mga kasama ay nagpalabas ng malakas na ungol na tila leon, ipinahahayag ang kanilang paninindigan at hinahamon ang puwersang kalaban.

Verse 20

तस्य तद्‌ू वचन श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्थ सारथि: । प्रायात्‌ तेन तदा राजन्‌ यत्र द्रोणो व्यवस्थित:,राजन! माद्रीकुमारका वह वचन सुनकर सारथि उस रथके द्वारा जहाँ द्रोणाचार्य खड़े थे, वहाँ तत्काल जा पहुँचा

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang marinig ang mga salitang iyon, ang tagapagmanehong kasama ng anak ni Mādrī ay agad na pinatakbo ang karwahe patungo sa kinaroroonan ni Droṇa, na nakapuwesto sa ayos ng digmaan.

Verse 21

शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशाम्पते । कृप: शारद्वतो यत्त: प्रत्यगच्छत्‌ सवेगित:

Sinabi ni Sañjaya: O panginoon ng bayan, nang makita ni Kṛpa—anak ni Śaradvat—si Śikhaṇḍin na sabik makipaglaban kay Droṇa sa digmaan, nagsikap siyang salubungin ito at sumugod pasulong nang ubod ng bilis.

Verse 22

गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणानीकमरिंदमम्‌ । विव्याध नवभिर्भल्लै: शिखण्डी प्रहसन्निव

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ni Śikhaṇḍin si Kṛpa na mula sa angkan ni Gautama—tagapagtanggol ng hanay ni Droṇa at tagapagpabagsak ng mga kaaway—na mabilis na sumusugod, siya, na wari’y tumatawa, ay tumusok sa kanya ng siyam na matatalim na palaso.

Verse 23

तमाचार्यों महाराज विद्ध्वा पठ्चभिराशुगै: । पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत्‌ तव,महाराज! तब आपके पुत्रोंका प्रिय करनेवाले कृपाचार्यने शिखण्डीको पाँच बाणोंसे बींधकर फिर बीस बाणोंसे घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: O Hari, matapos siyang tamaan, si gurong Kṛpa—na laging nagsisikap gawin ang ikalulugod ng iyong mga anak—ay tumusok sa mandirigmang iyon ng limang mabilis na palaso, at saka muling sumugat sa kanya ng dalawampu pang palaso.

Verse 24

महद्‌ युद्ध तयोरासीद्‌ घोररूपं भयानकम्‌ । यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयो:

Wika ni Sañjaya: Isang dakilang labanan ang sumiklab sa pagitan nilang dalawa—kakila-kilabot ang anyo at nakapanghihilakbot pagmasdan. Ito’y tulad ng sinaunang sagupaan ng mga deva at asura, nang si Śambara na Asura ay nakipagdigma kay Indra, hari ng mga walang-kamatayan.

Verse 25

शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्ती महारथौ । मेघाविव तपापाये वीरौ समरदुर्मदौ

Wika ni Sañjaya: Pinuno ng dalawang dakilang mandirigmang-karwahe ang langit ng isang lambat ng mga palaso, na wari’y mga ulap na nagtitipon sa dulo ng tag-init. Kapwa bayani, lasing sa poot ng digmaan, ay patuloy na sumulong sa labanan nang walang pag-uurong.

Verse 26

उन दोनों रणदुर्मद वीर महारथियोंने वर्षाकालके दो मेघोंके समान आकाशको बाणसमूहोंसे व्याप्त कर दिया ।। प्रकृत्या घोररूपं तदासीद्‌ घोरतरं पुन: । रात्रिश्व भरतश्रेष्ठ योधानां युद्शशालिनाम्‌

Wika ni Sañjaya: Ang dalawang palalong, baliw-sa-labanang dakilang mandirigmang-karwahe ay pinuno ang langit ng mga pulutong ng palaso, na parang dalawang ulap ng tag-ulan na lumalaganap sa kalangitan. Sa likas nito’y kakila-kilabot na ang tanawin, at lalo pa itong naging masindak; sapagkat bumaba ang gabi, O pinakadakila sa angkan ng Bharata, sa mga mandirigmang bihasa at walang humpay sa digmaan.

Verse 27

शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद्‌ धनु:

Wika ni Sañjaya: O dakilang Hari, si Śikhaṇḍī ay may tangan ng makapangyarihang busog na pag-aari ni Gautama.

Verse 28

तस्य क्रुद्ध: कृपो राजन्‌ शक्ति चिक्षेप दारुणाम्‌

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Kripa, na nag-aalab sa galit laban sa kanya, ay inihagis ang isang kakila-kilabot na sandatang śakti—isang gawaing lalo pang nagpapadilim sa budhing nakabalot sa digmaan, kung saan ang poot ay paulit-ulit na lumalamang sa pagpipigil at ang tungkulin ay hinahabol sa lalong nakamamatay na paraan.

Verse 29

तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभि: शरै:

Wika ni Sañjaya: Nang siya’y rumaragasa pababa upang sumalakay, pinabagsak siya ni Śikhaṇḍī sa pamamagitan ng maraming palaso—larawan ng walang tigil na agos ng labanan, kung saan ang tatag at husay ay agad na ginagawang nakahandusay na kaaway ang isang bantang sumasalubong.

Verse 30

अथान्यद्‌ धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Gautama—pinakamagaling sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay kumuha ng isa pang busog, handang ipagpatuloy ang labanan na may panibagong tatag at husay sa gitna ng bigat ng digmaan.

Verse 31

प्राच्छादयच्छितैर्बाणैमहाराज शिखण्डिनम्‌ । महाराज! तब रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर पैने बाणोंद्वारा शिखण्डीको ढक दिया ।। स च्छाद्यमान: समरे गौतमेन यशस्विना

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Kṛpācārya—pinakamagaling sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay kumuha ng isa pang busog at binuhusan si Śikhaṇḍin ng matutulis na palaso nang siksik na wari’y natakpan siya. Kaya sa gitna ng sagupaan, si Śikhaṇḍin ay napipisil at nalulupig ng bantog na Gautama (Kṛpa). Ipinakikita ng tagpong ito ang walang patid na disiplina ng digmaang kṣatriya: ang husay at tatag ay itinutulak hanggang sukdulan, habang patuloy na lumilitaw ang mas malalaking tunggaliang moral ng digmaan.

Verse 32

सीदन्तं चैनमालोक्य कृप: शारद्वतो युधि

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang siya’y nanghihina at lumulubog ang loob sa gitna ng labanan, napansin ni Kṛpa Śāradvata ang kanyang kalagayan sa larangan—isang pagtanaw na nagpapakita na kahit ang mga bihasang mandirigma ay maaaring manginig sa bigat na pisikal at moral ng digmaan.

Verse 33

विमुखं तु रणे दृष्टवा याज्ञसेनिं महारथम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita nilang si Yājñasenī—ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay tumalikod sa larangan, naunawaan ng mga nakasaksi na kahit ang pinakadakilang tapang ay maaaring manghina kapag nayayanig ang pasya—isang masamang palatandaan sa gitna ng bigat ng dharma at ng mga pasaning pang-estratehiya ng digmaan.

Verse 34

पज्चाला: सोमकाश्वैव परिवद्रु: समनन्‍्तत: । राजा द्रुपदके उस महारथी पुत्रको युद्धविमुख हुआ देख पांचालों और सोमकोंने उसे चारों ओरसे घेरकर अपने बीचमें कर लिया ।।

Sinabi ni Sañjaya: Pinalibutan siya ng mga Pāñcāla at Somaka sa magkabilang panig. Nang makita nilang ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—ang anak ni Haring Drupada—ay tumalikod sa labanan, pinaligiran nila siya mula sa lahat ng dako at hinila papasok sa gitna ng hanay, upang pigilan ang pag-urong at ibalik siya sa disiplina ng kanilang adhikain, sa ilalim ng bigat ng dharma sa digmaan.

Verse 35

रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, sa kasagsagan ng labanan, habang ang mga karwaheng pandigma ay sumasalpok at sumusugod nang tuwiran sa isa’t isa…,” hudyat ng tumitinding banggaan at harapang sagupaan ng magkabilang hukbo.

Verse 36

द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशाम्पते

Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon ng bayan, naroon din ang mga kabalyerong nagkakandarapa sa pag-atras, at gayundin ang mga elepante.”

Verse 37

पत्तीनां द्रवतां चैव पादशब्देन मेदिनी

Sinabi ni Sañjaya: Habang umuugong na parang kulog ang yabag ng mga tumatakas na kawal-lakad, wari’y umalingawngaw at nanginginig ang mismong lupa—larawan ng pagguho sa digmaan, kapag ang takot at kaguluhan ang nanaig sa disiplinadong tungkulin.

Verse 38

रथिनो रथमारुहा प्रद्रुता वेगवत्तरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, matapos sumampa sa kani-kanilang karwahe, ay rumagasa pasulong sa higit pang matinding bilis—itinutulak ng nagmamadaling bugso ng labanan, kung saan ang paninindigan at pagmamadali ay kapwa humihila sa tao tungo sa tungkuling pinili niya at sa panganib na kaakibat nito.

Verse 39

तथा गजानू प्रभिन्नांश्व॒ सम्प्रभिन्ना महागजा:

Sinabi ni Sañjaya: “Gayundin, ang malalaking elepante ay nasa ganap na musth—may ilan na umaagos ang likido sa may sentido—sumasalakay at rumaragasa sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.”

Verse 40

सादी सादिनमासाद्य पत्तयश्न पदातिनम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makalapit na sa tagapagmaneho at sa mandirigmang nasa karwahe, ang mga kawal na naglalakad ay sumulong din laban sa kapwa impanterya. Sumikip ang labanan sa dikitang sagupaan, kung saan bawat uri ng mandirigma’y hinanap ang katapat niyang kauri, at nahayag ang mabagsik na batas ng digmaan: husay laban sa husay, lakas laban sa lakas, at lalo pang tumindi ang pagpatay.

Verse 41

धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि

Sinabi ni Sañjaya: “(Sila’y nakitang) tumatakbo, tumatakas, at maging nagbabalik-loob muli.”

Verse 42

दीप्यमाना: प्रदीपाश्च॒ रथवारणवाजिषु

Sinabi ni Sañjaya: “Nakita ang mga lamparang nagliliyab at maliwanag na nakasabit sa mga karwahe, elepante, at kabayo,” na nagpapahiwatig ng tindi ng labanan sa gabi—nagpapatuloy ang digmaan sa ilalim ng liwanag, pinatitingkad ang tanawin ng kagitingan at ang bigat na moral ng karahasang walang pahinga.

Verse 43

अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युता: । महाराज! रथों, हाथियों और घोड़ोंपर चलती हुई मशालें आकाशसे गिरी हुई बड़ी-बड़ी उल्काओंके समान दिखायी देती थीं || ४२ $ ।। सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपेरवभासिता

Wika ni Sañjaya: “O Hari, ang mga sulo na gumagalaw—nakasakay sa mga karwahe, elepante, at kabayo—ay nagmistulang malalaking bulalakaw na nahulog mula sa langit. Kaya, O pinakadakila sa angkan ng Bharata, ang gabing iyon ay naliwanagan ng mga ilawan.”

Verse 44

आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति

Wika ni Sañjaya: “Kung paanong ang dilim sa daigdig ay naglalaho kapag nilulukuban ng Araw, gayon din nawawala ang kalabuan kapag lumaganap ang liwanag ng katotohanan at pag-unawa.”

Verse 45

द्यौश्वैव पृथिवी चापि दिशश्व प्रदिशस्तथा

Wika ni Sañjaya: “Ang langit at ang lupa, gayundin ang lahat ng mga dako at mga pagitan ng dako…”

Verse 46

अस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम्‌

Wika ni Sañjaya: “(Nabanggit/naipon) ang mga sandata, mga baluti, at mga hiyas na pag-aari ng mga mandirigmang dakila ang loob…”

Verse 47

अन्तर्दधु: प्रभा: सर्वा दीपैस्तैरव भासिता: । महामनस्वी योद्धाओंके अस्त्रों, कवचों और मणियोंकी सारी प्रभा उन प्रदीपोंके प्रकाशसे तिरोहित हो गयी थी ।। तस्मिन्‌ कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे

Wika ni Sañjaya: “Nalunod ang lahat ng ningning—natalo ng liwanag ng mga ilawang naglalagablab. Ang kislap na nagmumula sa mga sandata, baluti, at hiyas ng mga mandirigmang dakila ang loob ay natabunan ng liwanag ng mga ilawan. At sa gitna ng magulong digmaang iyon, nang nagsisimula pa lamang bumaba ang gabi…”

Verse 48

अवधीत्‌ समरे पुत्र पिता भरतसत्तम

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng mabangis na labanan, pinaslang ng anak ang ama, O pinakamainam sa mga Bharata—isang ganap na pagbaligtad sa likás na tungkulin, na nagpapakita kung paanong ang digmaan ay nagtutulak sa magkakamag-anak na gumawa ng mga gawang lumalabag sa karaniwang kaayusang moral.

Verse 49

पुत्रश्न पितरं मोहातू सखायं च सखा तथा । स्वस्त्रीयं मातुलश्चापि स्वस्रीयश्चापि मातुलम्‌

Wika ni Sañjaya: Sa pagkahibang, maaaring patayin ng anak ang sarili niyang ama; maaaring patayin ng kaibigan ang kaibigan. Gayundin, maaaring patayin ng tao ang anak ng kaniyang kapatid na babae, at maging ang tiyuhin sa ina ay maaaring pumatay sa pamangkin—ganyan kalubha ang pagbaligtad ng likás na ugnayan sa digmaan.

Verse 50

भरतश्रेष्ठ] उस समरांगणमें मोहवश पिताने पुत्रका वध कर डाला और पुत्रने पिताका। मित्रने मित्रके प्राण ले लिये। मामाने भानजेको मार डाला और भानजेने मामाको ।।

Wika ni Sañjaya: Sa labanan sa gabi, dahil sa pagkahibang, pinatay ng ama ang anak at pinatay ng anak ang ama. Pinatay ng kaibigan ang kaibigan. Pinatay ng tiyuhin sa ina ang pamangkin, at pinatay ng pamangkin ang tiyuhin. Ang mga mandirigma sa sariling panig ay sumalakay sa sarili nilang kawal; at yaong inakalang kaaway ay sarili rin pala—nagpatayan sila sa isa’t isa. Kaya ang digmaan sa gabi ay naging ganap na walang hangganan ng dharma, at ang gabi’y naging sindak maging sa mga duwag—isang pagbagsak ng asal kung saan binura ng kalituhan ang lahat ng pagpipigil.

Verse 153

श्येनं सपक्ष॑ व्याधेन पातयामास तं तदा । इसके बाद एक पानीदार पैने एवं तीखे बाणसे पाण्डुनन्दन नकुलने शकुनिकी दोनों जाँघोंको विदीर्ण करके व्याधद्वारा विद्ध हुए पंखयुक्त बाज पक्षीके समान उसे गिरा दिया

Wika ni Sañjaya: Noon din, si Nakula, anak ni Pāṇḍu, ay tumama kay Śakuni ng isang matalim at tumatagos na palaso, na humati sa dalawang hita nito at nagpabagsak sa kaniya—gaya ng lawing may pakpak na pinabagsak ng mangangaso. Ipinahihiwatig ng larawang ito na sa malupit na batas ng digmaan, kahit ang mabilis at makapangyarihan ay maaaring mapabagsak ng isang tumpak na tama.

Verse 163

ध्वजयष्टिं परिक्लिश्य कामुक: कामिनीं यथा । महाराज! उस बाणसे अत्यन्त घायल हुआ शकुनि

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Śakuni, na lubhang sugatan ng palasong iyon, ay kumapit sa tungkod ng watawat gamit ang dalawang bisig at lumugmok sa hulihang bahagi ng karwahe—gaya ng lalaking alipin ng pita na yumayakap sa babae. Ipinakikita ng pagtutulad na ito na sa kaguluhan ng digmaan, maging ang palalo ay nauuwi sa likás na pagkakapit upang makasandig, inilalantad ang kahinaan ng katawan at ang kapangitan ng asal na ibinubunyag ng karahasan.

Verse 169

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकोनसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:

Kaya nito, sa banal na Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Ghaṭotkaca—sa gitna ng labanan sa gabi at ng magulo, siksik na sagupaan, nagwakas ang ika-isang daan at animnapu’t siyam na kabanata. Ang kolofong ito ang tanda ng pagsasara ng isang yunit ng salaysay na naglalarawan sa dilim ng katarungan sa digmaang panggabi, kung saan ang kaayusan at malinaw na paghatol ay nabibigatan sa gitna ng kaguluhan at tumitinding karahasan.

Verse 173

अपोवाह रथेनाशु सारथिध्व॑जिनीमुखात्‌ । निष्पाप नरेश! आपके सालेको बेहोश पड़ा देख सारथि रथके द्वारा शीघ्र ही उसे सेनाके आगेसे दूर हटा ले गया

Sinabi ni Sañjaya: “O haring walang sala! Nang makita ang bayaw mo na nakahandusay at walang malay, agad siyang inilayo ng kutsero sa pinakaharap ng hukbo, mabilis na isinakay at inihatid sa karuwahe upang mailigtas sa kagyat na panganib. Ipinakikita ng gawaing ito ang asal sa digmaan: ang pag-iingat sa buhay kung maaari, kahit sa gitna ng walang humpay na labanan.”

Verse 263

कालरात्रिनिभा हासीद्‌ घोररूपा भयानका । भरतश्रेष्ठ) स्वभावसे ही भयंकर दिखायी देनेवाला आकाश उस समय और भी घोरतर हो उठा। युद्धभूमिमें शोभा पानेवाले योद्धाओंके लिये वह घोर एवं भयानक रात्रि कालरात्रिके समान प्रतीत होती थी

Sinabi ni Sañjaya: “Ang gabi ay wari’y si Kālarātri mismo—nakapangingilabot ang anyo at nakatatakot. O pinakamainam sa angkan ng Bharata, ang langit na likas nang nakapanghihilakbot ay lalo pang naging mabagsik noon. Para sa mga mandirigmang naghahangad ng dangal sa larangan, ang gabing yaon—madilim at kakila-kilabot—ay nagmistulang Kālarātri: isang masamang pangitain ng pagkapuksa na nagpadilim sa paningin at sa diwa sa gitna ng karahasan ng digmaan.”

Verse 273

अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा । महाराज! शिखण्डीने उस समय अर्धचन्द्राकार बाण मारकर प्रत्यंचा और बाणसहित कृपाचार्यके विशाल धनुषको काट दिया

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, noon din ay tinapyas ni Śikhaṇḍin, sa pamamagitan ng palasong may ulong hugis gasuklay, ang malaking busog ni Kṛpācārya—nakabigkis na at pati ang palasong nakahanda—kaya napigil ang kanyang paglusob sa gitna ng labanan. Ipinakikita nito na sa digmaan, ang kahusayan sa sandata ay ginagamit upang alisin ang kakayahan ng kalaban na manakit, hindi lamang upang tamaan ang katawan—isang taktika ng pagpigil sa karahasan sa pamamagitan ng pag-neutralisa ng lakas.”

Verse 286

स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम्‌ । राजन्‌! तब कृपाचार्यने कुपित होकर सोनेके दण्ड और अप्रतिहत धारवाली तथा कारीगरके द्वारा साफ की हुई एक भयंकर शक्ति उसके ऊपर चलायी

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, pagkaraan ay nag-alab sa poot si Kṛpācārya at inihagis sa kanya ang isang kakila-kilabot na ‘śakti’—may tangkay na ginto, talim na di mapurol, at kintab na bagong pinakinis ng panday. Sa init ng galit sa digmaan, ang pinong gawang-kamay ay nagiging kasangkapan ng pagwasak, at nahahayag kung paanong ang poot ay nakapaglilihis maging sa pinakamainam na husay ng tao tungo sa pananakit.”

Verse 296

सा5पतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा | अपने ऊपर आती हुई उस शक्तिको शिखण्डीने बहुत-से बाण मारकर काट दिया। वह अत्यन्त कान्तिमती एवं प्रकाशमान शक्ति खण्डित हो सब ओर प्रकाश बिखेरती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी

Sinabi ni Sañjaya: Ang nagliliyab na sibat, na may dakilang ningning, ay bumagsak patungo sa lupa at nagliwanag sa paligid. Nang ito’y sumugod pababa sa kanya, tinamaan ito ni Śikhaṇḍī ng maraming palaso at pinutol-putol. Ang sandatang labis na maningning at maliwanag ay nabasag, nagkalat ng liwanag sa lahat ng dako, at bumagsak sa lupa.

Verse 316

न्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वर: । समरभूमिमें यशस्वी कृपाचार्यद्वारा बाणोंसे आच्छादित किया जाता हुआ रथियोंमें श्रेष्ठ शिखण्डी रथके पिछले भागमें शिथिल होकर बैठ गया

Sinabi ni Sañjaya: Si Śikhaṇḍī, ang pinakadakila sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, ay lumubog sa upuan ng kanyang karwahe. Sa larangan ng digmaan, habang siya’y tinatabunan ng mga palasong pinakawalan ni Ācārya Kṛpa, ang bantog na bayani ay nanghina at napaupo nang lupaypay sa hulihang bahagi ng kanyang karwahe.

Verse 326

आजलेने बहुभिर्बाणर्जिघांसन्निव भारत । भरतनन्दन! युद्धस्थलमें शिखण्डीको शिथिल हुआ देख शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उसपर बहुत-से बाणोंका प्रहार किया, मानो वे उसे मार डालना चाहते हों

Sinabi ni Sañjaya: O Bharata, na wari’y ibig siyang patayin, si Kṛpācārya—anak ni Śaradvat—ay nagpaulan ng napakaraming palaso. Nang makita niyang nanghihina si Śikhaṇḍī sa larangan, paulit-ulit niya itong tinamaan, dala ng malupit na pagmamadali ng digmaan.

Verse 343

महत्या सेनया सार्ध ततो युद्धमवर्तत । इसी प्रकार आपके पुत्रोंने भी विशाल सेनाके साथ आकर द्विजश्रेष्ठ कृपाचार्यको अपने बीचमें कर लिया। फिर दोनों दलोंमें घोर युद्ध होने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, kasama ang napakalaking hukbo, umusad at nagsimula ang labanan. Gayundin, dumating ang iyong mga anak na may malaking pangkat at inilagay sa gitna nila si Kṛpācārya, ang pinakadakila sa mga dwija; at pagkatapos, sumiklab ang isang kakila-kilabot na sagupaan sa pagitan ng dalawang panig.

Verse 353

बभूव तुमुल: शब्दो मेघानां गर्जतामिव । राजन! रणभूमिमें परस्पर धावा करनेवाले रथोंकी घर्घराहटका भयंकर शब्द मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa larangan ng digmaan ay sumiklab ang isang dagundong—gaya ng kulog ng mga ulap. Ang nakapanghihilakbot na tunog ng pagkiskis at pagkalansing ng mga karwaheng nagsasalpukan sa pagsugod sa isa’t isa ay wari’y mismong kulog ng unos.

Verse 363

अन्योन्यमभितो राजन्‌ क्रूरमायोधनं बभौ । प्रजापालक नरेश! चारों ओर एक-दूसरेपर आक्रमण करनेवाले घुड़सवारों और हाथीसवारोंके संघर्षसे वह रणभूमि अत्यन्त दारुण प्रतीत होने लगी

Wika ni Sañjaya: O Hari, sa bawat panig ay naging mabagsik at walang-awa ang labanan, habang nagsisiksikan ang mga mandirigma sa isa’t isa sa salpukang paglusob. Ang kaparangan na dapat sana’y para sa mga matuwid na hari upang ipagtanggol ang nasasakupan ay naging kakila-kilabot—ipinapakita ng dahas na kapag pinakawalan ang digmaan, nilalamon nito ang pagpipigil at ginagawang kapahamakan ang tungkuling mag-ingat.

Verse 383

अगृह्नन्‌ बहवो राजन्‌ शलभान्‌ वायसा इव | राजन! जैसे कौए दौड़-दौड़कर टिड्डियोंको पकड़ते हैं, उसी प्रकार रथपर बैठकर बड़े वेगसे धावा करनेवाले बहुसंख्यक रथी शत्रुपक्षके सैनिकोंको दबोच लेते थे

Wika ni Sañjaya: O Hari, marami ang dumakip sa mga tauhan ng kaaway na parang uwak na sumasakmal ng balang. Nakasakay sa mga karwaheng pandigma at sumasalakay nang ubod-bilis, dinaig nila at hinila palayo ang mga kawal ng kabilang panig sa siksikan ng labanan.

Verse 396

तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्नन्ति सम भारत । भरतनन्दन! मदस्रावी विशाल हाथी मदकी धारा बहानेवाले दूसरे गजराजोंसे सहसा भिड़कर एक-दूसरेको यत्नपूर्वक काबूमें कर लेते थे

Wika ni Sañjaya: Doon mismo sa lupang iyon, O Bhārata—ikaw na ligaya ng angkan ng Bharata—ang malalaking elepanteng nasa panahon ng musth, na umaagos ang katas at bumubulwak ang likidong rut, ay biglang nagsalpukan sa iba pang mga elepanteng panginoon at buong lakas na nagsikap na mapasailalim ang isa’t isa.

Verse 403

समासाद्य रणेडन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमु: । रणभूमिमें घुड़सवार घुड़सवारोंसे और पैदल पैदलोंसे भिड़कर परस्पर कुपित होते हुए भी एक-दूसरेको लाँधघकर आगे नहीं बढ़ पाते थे

Wika ni Sañjaya: Nang magsalubong sila sa siksik ng digmaan, ang mga mandirigma—bagaman nag-aalab sa galit—ay hindi makapanlupig o makalampas sa kalaban. Nagbanggaan ang mga kabalyero sa mga kabalyero, at ang mga kawal na lakad sa mga kawal na lakad; kapwa panig ay nanatiling nakatindig sa kanilang puwesto sa mabagsik at halos pantay na salpukan.

Verse 413

बभूव तत्र सैन्यानां शब्द: सुविपुलो निशि । उस रात्रिके समय दौड़ते, भागते और पुनः लौटते हुए सैनिकोंका महान्‌ कोलाहल सुनायी पड़ता था

Wika ni Sañjaya: Sa lugar na iyon, sa kalaliman ng gabi, sumiklab ang napakalawak na ingay sa mga hukbo—isang nakalulunod na dagundong ng mga kawal na tumatakbo, tumatakas, at saka muling bumabalik. Ipinahihiwatig ng tanawing ito ang pagkagulo ng asal na kaakibat ng digmaang panggabi: takot, kalituhan, at pagguho ng kaayusan sa gitna ng dahas.

Verse 436

दिवसप्रतिमा राजन्‌ बभूव रणमूर्थनि । भरतभूषण नरेश! प्रदीपोंसे प्रकाशित हुई वह रात्रि युद्धके मुहानेपर दिनके समान हो गयी थी

Wika ni Sañjaya: O Hari, sa pinakaharap ng larangan ng digmaan, ang gabing iyon—na sinisinagan ng mga lampara—ay naging wari’y araw. O pinunò, palamuti ng mga Bhārata, napawi ang dilim sa bungad ng labanan, na para bang ang digmaan mismo’y humihingi ng walang patid na pagbabantay at di-matitinag na loob.

Verse 443

तथा नष्ट तमो घोरें दीपैर्दीप्तैरितस्ततः । जैसे सूर्यके प्रकाशसे सम्पूर्ण जगत्‌में फैला हुआ अन्धकार नष्ट हो जाता है, उसी प्रकार इधर-उधर जलती हुई मशालोंसे वहाँका भयानक अँधेरा नष्ट हो गया था

Wika ni Sañjaya: Kung paanong winawasak ng liwanag ng araw ang dilim na nakalat sa buong daigdig, gayon din, ang nakapanghihilakbot na lagim doon ay napalayas ng naglalagablab na mga sulo na sinindihan sa iba’t ibang dako. Sa gitna ng takot at ligalig ng digmaan, ang liwanag ay nagiging tunay na pananggalang at larawan ng kaliwanagang dumaraig sa panganib.

Verse 456

रजसा तमसा व्याप्ता द्योतिता: प्रभया पुन: । धूल और अन्धकारसे व्याप्त आकाश, पृथ्वी, दिशा और विदिशाएँ प्रदीपोंकी प्रभासे पुनः प्रकाशित हो उठी थीं

Wika ni Sañjaya: Ang kalawakang nilamon ng alikabok at dilim ay muling naliwanagan ng ningning—kaya ang langit, ang lupa, ang lahat ng dako at mga pagitan nitong panig ay nagmistulang sinisinagan ng mga lampara. Sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, ipinahihiwatig ng larawang ito na ang kaliwanagan ay maaaring sumilay muli kahit matapos ang matinding pagtabon ng lagim.

Verse 473

न किंचिद्‌ विदुरात्मानमयमस्मीति भारत । भारत! उस रात्रिके समय जब वह भयंकर कोलाहलपूर्ण संग्राम चल रहा था

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, sa gabing iyon, habang umuugong sa kaguluhan ang nakapanghihilakbot na labanan, wala nang malinaw na maunawaan ang mga mandirigma. Sa gitna ng pagkalito, ni ang sarili nila’y di nila makilala—hindi nila masabi, “Ako ang taong ito.”

Verse 3736

अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाड़ना | महाराज! दौड़ते हुए पैदल सैनिकोंके पैरोंकी धमकसे यह पृथ्वी भयभीत अबलाके समान काँपने लगी

Wika ni Sañjaya: O Hari, nagsimulang manginig ang lupa na para bang sinakmal ng takot. O dakilang hari, dahil sa dagundong ng mga paa ng nagtatakbuhang kawal na lakad, yumanig ang lupa na parang isang babaeng walang magawa at nanginginig sa pangamba—larawang nagpapakita ng nakalulunod at nakapag-aalis-taong puwersa ng digmaan.