Adhyaya 8: Dialogue on the Ethical Limits of Subsistence and the Five Great Sacrifices (Dharmavyādha, Mātaṅga, and Prasanna)
Dharmavyādha–Mātaṅga–Prasanna Saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (Dharma, Non-violence, Household Economy, Ritual Ecology)
ఈ అధ్యాయంలో వరాహుడు పృథివికి ధర్మవ్యాధుని జీవితాన్ని వివరిస్తాడు. అతడు దీర్ఘకాలం వేటగాడిగా జీవించినా కేవలం జీవనోపాధి కోసం అతి తక్కువ హింసకే పరిమితమై, సత్యం, అగ్నిసేవ, అతిథి సత్కారం, అలాగే మిథిలాలో పర్వదినాల్లో నియమిత శ్రాద్ధం ద్వారా గృహధర్మాన్ని పాటిస్తాడు. అతని కుమార్తె అర్జునకీకి మాతంగుని కుమారుడు ప్రసన్నుడితో వివాహం జరుగుతుంది; అత్త ఆమెను హింసకు బంధితురాలిగా కఠినంగా నిందిస్తుంది. అప్పుడు ధర్మవ్యాధుడు మాతంగుని ఇంటికి వెళ్లి భోజనం స్వీకరించకుండా, ధాన్యాహారంలోనూ జలచరాలు, సూక్ష్మజీవులపై విస్తారమైన అదృశ్య హత్య జరుగుతుందని, తన వృత్తిలో మాత్రం తక్కువ ప్రాణనష్టం జరుగుతుందని వాదిస్తాడు. ఉపభోగ నైతికతను ప్రశ్నిస్తూ పంచమహాయజ్ఞాల యథావిభాగాన్ని కోరుతాడు. అనంతరం కుమారుణ్ని వారసుడిగా నియమించి పురుషోత్తమ తీర్థయాత్రకు వెళ్లి, భూమి విశ్వరక్షణను కేంద్రీకరించిన విష్ణు స్తోత్రాన్ని జపిస్తాడు.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 8
Verse 1
श्रीवराह उवाच । योऽसौ वसोः शरीरे तुव्याधो भूत्वा नृपस्य ह । स स्ववृत्त्यां स्थितः कालं चतुर्वर्षसहस्रिकम् ॥ ८.१ ॥
శ్రీవరాహుడు పలికెను—వసు అనే రాజుని శరీరంలో వ్యాధుడు (వేటగాడు)గా అయినవాడు, తన జీవికలో స్థిరంగా ఉండి నాలుగు వేల సంవత్సరాల కాలం గడిపెను।
Verse 2
एकैकं स्वकुटुम्बार्थे हत्वा वनचरं मृगम् । भृत्यातिथिहुताशानां प्रीणनं कुरुते सदा ॥ ८.२ ॥
తన కుటుంబార్థం ఒక్కొక్క అడవిలో నివసించే మృగాన్ని వధించి, అతడు ఎల్లప్పుడూ భృతులు, అతిథులు మరియు హుతాశనుడు (యజ్ఞాగ్ని) తృప్తి చెందునట్లు చేస్తాడు।
Verse 3
मिथिलायां वरारोहे सदा पर्वणि पर्वणि । पितॄणां कुरुते श्राद्धं स्वाचारेण विचक्षणः ॥ ८.३ ॥
ఓ వరారోహే, మిథిలాలో ఆ విచక్షణుడు ప్రతి పర్వదినమున తన సదాచారానుసారం పితృదేవతలకు శ్రాద్ధాన్ని నిత్యం నిర్వహించెను।
Verse 4
अग्निं परिचरन् नित्यं वदन् सत्यं सुभाषितम् । प्राणयात्रानुसक्तस्तु योऽसौ जीवं न पातयेत् ॥ ८.४ ॥
నిత్యం అగ్నిని పరిచర్య చేస్తూ, సత్యమును సుభాషితమును పలుకుతూ, ప్రాణయాత్రను పోషించుటలో ఆసక్తుడైనవాడు—ఏ జీవినీ పడగొట్టకూడదు, అనగా హతముచేయకూడదు।
Verse 5
एवं तु वसतस्तस्य धर्मबुद्धिर्महातपाः । पुत्रस्त्वर्जुनको नाम बभूव मुनिवद्वशी ॥ ८.५ ॥
ఇలా అక్కడ నివసిస్తున్న ఆ మహాతపస్వికి ధర్మబుద్ధి స్థిరమై ఉండెను; అతనికి అర్జునక అనే కుమారుడు జన్మించాడు, మునివలె వశీభూతుడై (సంయమి) ఉన్నవాడు।
Verse 6
तस्य कालेन महता चारित्रेण च धीमतः । बभूवार्ज्जुनकी नाम कन्या च वरवर्णिनी ॥ ८.६ ॥
కాలక్రమేణ ఆ ధీమంతుని ఉత్తమాచరణవల్ల ‘ఆర్జ్జునకీ’ అనే శ్రేష్ఠవర్ణముగల కన్య జన్మించింది।
Verse 7
तस्याः यौवनकाले तु चिन्तयामास धर्मवित् । कस्येयं दीयते कन्या को वा योग्यश्च वै पुमान् ॥ ८.७ ॥
ఆమె యౌవనకాలంలో ధర్మవేత్త ఆలోచించాడు—“ఈ కన్యను ఎవరికివ్వాలి? నిజంగా యోగ్యుడైన పురుషుడు ఎవరు?”
Verse 8
इति चिन्तयतस्तस्य मतङ्गस्य सुतं प्रति । धर्मव्याधस्य सुव्यक्तं प्रसन्नाख्यं प्रति ब्रुवन् ॥ ८.८ ॥
ఇలా ఆలోచిస్తూ అతడు మతంగుని కుమారుడైన ధర్మనిష్ఠ వ్యాధుడు ‘ప్రసన్న’ను ఉద్దేశించి స్పష్టంగా పలికాడు।
Verse 9
एवं सञ्चिन्त्य मातङ्गः प्रसन्नं प्रति सोद्यतः । उवाच तस्य पितरं प्रसन्नायार्ज्जुनीं भवान् । गृहाण तपतां श्रेष्ठ स्वयं दत्तां महात्मने ॥ ८.९ ॥
ఇలా నిర్ణయించుకొని మతంగుడు ప్రసన్నుని సమీపించి అతని తండ్రితో అన్నాడు—“తపస్వులలో శ్రేష్ఠుడా, మహాత్ముడైన ప్రసన్నునికి నేను స్వయంగా ఇచ్చిన అనుకూలమైన అర్జ్జునీని స్వీకరించండి।”
Verse 10
मतङ्ग उवाच । प्रसन्नोऽयं मम सुतः सर्वशास्त्रविशारदः । गृह्णाम्यर्जुनकीं कन्यां त्वत्सुतां व्याधसत्तम ॥ ८.१० ॥
మతంగుడు అన్నాడు—“నా కుమారుడు ప్రసన్నుడు సమస్త శాస్త్రాలలో నిపుణుడు. కనుక, ఓ వ్యాధశ్రేష్ఠా, నీ కుమార్తె ఆర్జ్జునకీని (అతనికి) వధువుగా నేను స్వీకరిస్తున్నాను।”
Verse 11
एवमुक्ते तदा कन्यां धर्मव्याधो महातपाः । मतङ्गपुत्राय ददौ प्रसन्नाय च धीमते ॥ ८.११ ॥
ఇలా చెప్పబడినప్పుడు మహాతపస్వి ధర్మవ్యాధుడు ప్రసన్నుడైన జ్ఞానవంతుడైన మతంగపుత్రునికి ఆ కన్యను ఇచ్చెను।
Verse 12
धर्मव्याधस्तदा कन्यां दत्वा स्वगृहमीयिवान् । सा अपि श्वशुरयोर्भर्तुः शुश्रूषणपरा अभवत् ॥ ८.१२ ॥
అప్పుడు ధర్మవ్యాధుడు కన్యను ఇచ్చి తన ఇంటికి వెళ్లెను. ఆమె కూడా అత్తమామలకును భర్తకును సేవలో నిమగ్నమైయుండెను.
Verse 13
अथ कालेन महता सा कन्या अर्जुनकी शुभा । उक्ता श्वश्रुवा सुता पुत्रि जीवहन्तुस्त्वमीदृशी । न जानासि तपश्चर्तुं भर्त्तुराराधनं तथा ॥ ८.१३ ॥
దీర్ఘకాలానంతరం అర్జునవంశపు ఆ శుభకన్యను అత్త ఇలా అనెను—“కుమార్తె, నీవు జీవహంతువులా ఉన్నావు; తపస్సు చేయుటను, భర్తను ఆరాధించుటను నీవు ఎరుగవు.”
Verse 14
सा अपि स्वल्पापराधेन भर्त्सिता तनुमध्यमा । पितुर्वेश्मगता बाला रोदमानाऽ मुहुर्मुहुः ॥ ८.१४ ॥
ఆమె కూడా స్వల్ప అపరాధమునకు గద్దింపబడి సన్నని నడుముగల బాలిక తండ్రి ఇంటికి వెళ్లి మళ్లీ మళ్లీ ఏడ్చుచుండెను.
Verse 15
पित्रा पृष्टा किमेतत्ते पुत्रि रोदनकारणम् । एवमुक्ता तदा सा तु कथयामास भामिनी ॥ ८.१५ ॥
తండ్రి అడిగెను—“కుమార్తె, ఇది ఏమిటి? నీ ఏడుపుకు కారణం ఏమిటి?” అని. అలా అనగా ఆ స్త్రీ అప్పుడు వివరించెను.
Verse 16
श्वश्र्वा अहम् उक्ता तीव्रेण कोपेन महता पितः । जीवहन्तुः सुतेत्युच्चैरसकृद् व्याधजेति च ॥ ८.१६ ॥
తండ్రీ, నా అత్తగారు తీవ్రమైన మహా కోపంతో నన్ను ఉద్దేశించి గట్టిగా పదేపదే ఇలా అన్నారు— “జీవహంతకుని కుమార్తె! జయశీలి! ఓ వ్యాధా (వేటగాడా)!”।
Verse 17
एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मव्याधो रुषान्वितः । मतङ्गस्य गृहं सोऽथ गत्वा जनपदैर्वृतम् ॥ ८.१७ ॥
ఇది విని ధర్మాత్ముడైన ధర్మవ్యాధుడు కోపంతో నిండిపోయి, జనపద ప్రజలతో చుట్టుముట్టబడిన మతంగుని ఇంటికి వెళ్లాడు.
Verse 18
तस्यागतस्य संबन्धी मतङ्गो जयतां वरः । आसनाद्यार्ध्यपाद्येन पूजयित्वेदमब्रवीत् । किमागमनकृत्यं ते किं करोम्यागतक्रियाम् ॥ ८.१८ ॥
అప్పుడు అతనికి బంధువైన, జయవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన మతంగుడు వచ్చిన అతిథిని ఆసనం, అర్ఘ్యము, పాద్యము మొదలైన స్వాగతార్పణలతో పూజించి ఇలా అన్నాడు— “మీ రాక యొక్క ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? వచ్చినవారికి నేను ఏ అతిథి-క్రియ చేయాలి?”
Verse 19
व्याध उवाच । भोजनं किञ्चिदिच्छामि भोक्तुं चैतन्यवर्जितम् । कौतूहलेन येनाहमागतो भवतो गृहम् ॥ ८.१९ ॥
వ్యాధుడు అన్నాడు— “నేను కొద్దిగా భోజనం చేయాలని కోరుతున్నాను—చైతన్యము లేని ఆహారం. ఈ కుతూహలంతోనే నేను మీ ఇంటికి వచ్చాను.”
Verse 20
मतङ्ग उवाच । गोधूमा व्रीिमयश्चैव संस्कृता मम वेश्मनि । भुज्यतां धर्मविच्छ्रेष्ठ यथाकामं तपोधन ॥ ८.२० ॥
మతంగుడు అన్నాడు— “నా ఇంటిలో గోధుమలు మరియు ధాన్యాలు సిద్ధంగా ఉన్నాయి. ఓ ధర్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడా, ఓ తపోధనుడా, మీ ఇష్టమున్నట్లు భుజించండి.”
Verse 21
व्याध उवाच । पश्यामि कीदृशास्ते हि गोधूमा व्रीहयो यवाः । स्वरूपेण च सन्त्येते येन वो वेद्मि सत्तम ॥ ८.२१ ॥
వ్యాధుడు పలికెను: ఈ గోధుమలు, వరి మరియు యవలు ఎటువంటివో నేను చూస్తున్నాను. ఇవి తమ స్వస్వరూపంలో ఉన్నాయి; ఓ సత్తమా, ఆ రూపం ద్వారానే నేను నిన్ను గుర్తిస్తున్నాను.
Verse 22
श्रीवराह उवाच । एवमुक्ते मतङ्गेन शूर्पं गोधूमपूरितम् । अपरं तत्र व्रीहीणां धर्मव्याधाय दर्शितम् ॥ ८.२२ ॥
శ్రీ వరాహుడు పలికెను: మతంగుడు ఈ విధంగా చెప్పగా, గోధుమలతో నిండిన ఒక చేట మరియు వడ్లతో నిండిన మరొక చేట ధర్మవ్యాధునికి చూపబడ్డాయి.
Verse 23
दृष्ट्वा व्रीहीन् सगोधूमान् धर्मव्याधो वरासनात् । उत्थाय गन्तुमारभे मतङ्गेन निवारितः ॥ ८.२३ ॥
గోధుమలతో కూడిన వడ్లను చూసి, ధర్మవ్యాధుడు తన ఉత్తమ ఆసనం నుండి లేచి వెళ్ళడానికి సిద్ధపడగా, మతంగుడు అతనిని వారించెను.
Verse 24
किमर्थं गन्तुमारब्धं त्वया वद महामते । अभुक्तेनैव संसिद्धं मद्गृहे चान्नमुत्तमम् । पाचयित्वा स्वयं चैव कस्मात् त्वं नाद्य भुञ्जसे ॥ ८.२४ ॥
ఓ మహామతీ! నీవు ఎందుకు వెళ్ళడానికి సిద్ధపడ్డావు? చెప్పు. నా ఇంట్లో ఉత్తమమైన అన్నం సిద్ధంగా ఉంది. స్వయంగా వండుకున్నప్పటికీ, ఈరోజు నీవు ఎందుకు భుజించడం లేదు?
Verse 25
व्याध उवाच । सहस्रशः कोटिशश्च जीवान् हंसि दिने दिने । अथेदृशस्य पापस्य कोऽन्नं भुञ्जति सत्पुमान् ॥ ८.२५ ॥
వ్యాధుడు పలికెను: నీవు రోజురోజుకూ వేల సంఖ్యలో, కోట్ల సంఖ్యలో జీవులను చంపుతున్నావు. అటువంటప్పుడు ఇటువంటి పాపి యొక్క అన్నాన్ని ఏ సత్పురుషుడు భుజిస్తాడు?
Verse 26
अचैतन्यं यदि गृहे विद्यते । अन्नं सुसंस्कृतम् । इदानीमत्र संदृष्टा एते तु जलजन्तवः ॥ ८.२६ ॥
ఇంటిలో ఏదైనా అచేతనమైనది ఉండి, అన్నం సుసంస్కృతంగా (బాగా సిద్ధం) చేయబడితే, ఇప్పుడు ఇక్కడ ఈ జలజంతువులు నిజంగా కనిపిస్తున్నాయి।
Verse 27
अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत्पितॄभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ॥ ८.२७ ॥
నా కుటుంబార్థం కోసం నేను రోజుకు అడవిలో ఒక్క జంతువును మాత్రమే వధిస్తాను. దానిని విధిగా సంస్కరించి పితృదేవతలకు అర్పించి, తరువాత అనుగులతో కలిసి భుజిస్తే—
Verse 28
त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभो्ज्यं तन्मतं मम ॥ ८.२८ ॥
కానీ నీవు—అనేక జీవులను హతమార్చి—నీ కుటుంబం, అనుగులతో కలిసి, ఆ విధంగా పొందిన ఆహారాన్ని ఎల్లప్పుడూ భుజిస్తే; అది నా దృష్టిలో అభోజ్యం.
Verse 29
ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ॥ ८.२९ ॥
పూర్వకాలంలో బ్రహ్మదేవుడు ఔషధులు మరియు సమస్త వృక్షలతాదులను సృష్టించాడు; శ్రుతి ప్రకారం యజ్ఞార్థంగా ఇవే భూతజాతికి భక్ష్యము.
Verse 30
दिव्यो भौटस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ॥ ८.३० ॥
దైవ, భౌత (భూత), పైత్ర, మానుష, బ్రాహ్మ—ఇవి ఐదు మహాయజ్ఞాలు; ఇవి పూర్వం బ్రహ్మదేవునిచే స్థాపించబడ్డవి.
Verse 31
ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ॥ ८.३१ ॥
బ్రాహ్మణుల హితార్థంగా—మిగిలినవారిని కూడా ఆ లక్ష్యమునకు ఉన్ముఖులుగా చేసి—ఇతర వర్ణాల కోసం శుభకర్మాలు/ఆచారాలు బ్రాహ్మణులచే స్థాపింపబడినవి।
Verse 32
एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैकॆ मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तॄणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ॥ ८.३२ ॥
ఈ విధంగా సరైన విభజన (భాగాల పంచకం) ఉంటే ఆ ఉత్తమ అన్నం శుద్ధమగును. లేకపోతే ఈ బియ్యపు గింజలన్నీ—ఒక్కొక్కటి—జింక లేదా పక్షి వలె భావించవలెను; దాతకూ భోక్తకూ అది ‘మహామాంసం’ (మాంససమం) అని స్మృతిలో చెప్పబడింది।
Verse 33
मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ॥ ८.३३ ॥
సంతానార్థంగా నేను నా దివ్యస్వరూపిణి కుమార్తెను నీకు ఇచ్చితిని; కానీ నీ భార్య ఆమెను ‘జంతుహంతకుని కుమార్తె’ అని చెప్పింది।
Verse 34
अतोऽर्थमागतॊऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ॥ ८.३४ ॥
అందుకే నేను నీ గృహానికి వచ్చాను—నీ ఆచారం, దేవపూజ, మరియు అతిథులకు చేసే తర్పణం (గౌరవపూర్వక సత్కారం) పరిశీలించుటకు।
Verse 35
एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद्गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ॥ ८.३५ ॥
ఇక్కడ వీటిలో ఒక్కటైనా చేయుచున్నట్లు (ఫలసిద్ధి) కనబడదు. అందుచేత పితృదేవతల శ్రాద్ధం చేయాలనే కోరికతో నేను ఆ గృహానికి వెళ్లదలచుకున్నాను।
Verse 36
स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ॥ ८.३६ ॥
‘పితృకార్యం చేయవలెను’ అని చెప్పి నేను నా ఇంటిలో భోజనం చేయను. మరల—‘నేను వ్యాధను, జీవఘాతకుడను; నీవు లోకహింసకుడు కావు’ అని అన్నాడు.
Verse 37
मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चित्तं तपोधन ॥ ८.३७ ॥
హే తపోధన! జీవఘాతం మత్స్యసంబంధంతోను, నీ కుమారునితోను కలిసినప్పుడు దాని గురుత్వం స్పష్టమవుతుంది; అందువల్ల ప్రాయశ్చిత్తం సూచించబడుతుంది.
Verse 38
एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ॥ ८.३८ ॥
ఇలా చెప్పి అతడు లేచి, హే ధరా! ఆ స్త్రీని శపించి—‘అత్తకూ కోడళ్లకూ మధ్య ఎప్పుడూ విశ్వాసం కలగకూడదు’ అని అన్నాడు.
Verse 39
मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ॥ ८.३९ ॥
జీవించి ఉన్న అత్త మరణించాలి అని కోరే కోడలు ఎప్పుడూ ఉండకూడదు. ఇలా చెప్పి, హే భామిని, ఆ వ్యాధుడు తన ఇంటి వైపు వెళ్లిపోయాడు.
Verse 40
ततो देवान् पितॄन् भक्त्या पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ॥ ८.४० ॥
ఆ తరువాత ఆ విచక్షణుడైన మహాతపస్వి భక్తితో దేవతలనూ పితృదేవతలనూ పూజించాడు; మరియు తన సంతానంలో కుమారుడు అర్జునకుని స్థాపించి (వారసుడిగా నియమించాడు).
Verse 41
धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ॥ ८.४१ ॥
ధర్మవ్యాధుడు త్వరగా త్రిలోకప్రసిద్ధమైన తీర్థానికి, పురుషోత్తమమనే పరమస్థానానికి వెళ్లాడు. అక్కడికి చేరి మనస్సు సమాధానపరచుకొని నియమంతో తపస్సు చేసి, ఓ ధరా, ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించెను.
Verse 42
नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुषासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ॥ ८.४२ ॥
దేవశత్రువులను నశింపజేసే, విశాల వక్షస్థలంలో శ్రీని ఆశ్రయింపజేసిన విష్ణువుకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను. సుశాసకుడైన, నీతిమంతుల పరమగతియైన త్రివిక్రముడు, మందరధారి—ఆయనకు నేను సదా వందనం చేస్తాను.
Verse 43
दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोऽंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ॥ ८.४३ ॥
శరణమైన జనార్దన విష్ణువుకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను—దామోదరుడు, తన సంకల్పంతో భూతలాన్ని ఆనందింపజేసినవాడు; కీర్తి కిరణంలా ప్రకాశించునది; దేహకాంతి భ్రమరంలా శ్యామము; ధరాధరుడు, నరకశత్రువు, మనుష్యులచే స్తుతింపబడినవాడు.
Verse 44
त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ॥ ८.४४ ॥
నేను పురుషోత్తముడైన విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను—త్రివిధంగా స్థితుడై, చేతిలో తీక్ష్ణ చక్రాన్ని ధరించినవాడు; న్యాయధర్మంలో నిలిచినవాడు, అనుత్తమ గుణాలతో తృప్తుడైనవాడు; ‘నిశ్రేయస’మని ప్రసిద్ధుడు, అడ్డంకులను నశింపజేసే గురువు, పూజ్య మార్గదర్శి.
Verse 45
महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्छितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्शयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ॥ ८.४५ ॥
విష్ణువు నన్ను రక్షించుగాక—ఆయనే మహావరాహుడు, హవిస్సు మరియు జలములను భుజించువాడు; జనార్దనుడు, నా హితకర్త, భూమియే ముఖముగా కలవాడు; క్షితీధరుడు, సముద్రంలో మహాశరణ్యుడు—శరణార్థినైన నన్ను ఆ విష్ణువే కాపాడుగాక.
Verse 46
मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ॥ ८.४६ ॥
య whose మాయచేత త్రిలోక జగత్తు నిర్మితమైందో, ఏకాగ్నివలె చరాచరమంతా వ్యాపించియున్నదో; స్వయంగా చరాచరమందు సర్వత్ర స్థితుడైన ఆ జగత్పతి విష్ణువు నాకు శరణమగుగాక।
Verse 47
भवे भवे यश्च ससर्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयतेऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ॥ ८.४७ ॥
ప్రతి భవచక్రంలో ఆయనే ఈ సమస్త చరాచర జగత్తును సృష్టిస్తాడు; అనంతరం అది రుద్రాత్మక తత్త్వంలో లయమవుతుంది. అందువల్ల ఆయనను హరి—విష్ణు—హరుడని కూడా అంటారు।
Verse 48
खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्कराः जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ॥ ८.४८ ॥
య whose వ్యక్త రూపాల నుండే ఆకాశం, ఆత్మ, చంద్రుడు, భూమి, వాయువు, అగ్ని, సూర్యుడు మరియు జలము ఉద్భవిస్తాయో—ఆ అచింత్యరూపధారి సనాతన భగవాన్ విష్ణువు ఎల్లప్పుడూ నాకు శుభమును ప్రసాదించుగాక।
Frequently Asked Questions
The text develops a comparative ethics of harm: it argues that moral evaluation should consider both visible and invisible forms of violence involved in sustaining a household. Through the dharmavyādha’s refusal to eat at Mātaṅga’s home, the chapter instructs that consumption and ritual practice require scrutiny of unintended killing (e.g., small creatures in water and grain processing) and emphasizes regulated conduct—truthfulness, hospitality, śrāddha, and the pañca-mahāyajñas—as a framework for minimizing harm while fulfilling social obligations.
The chapter specifies recurring ritual timing rather than a named season: śrāddha is performed “sadā parvaṇi parvaṇi” (on parvan days, i.e., festival/observance junctions in the lunar calendar). It also notes a long duration marker for the hunter’s life (“caturvarṣasahasrikam,” four thousand years) as narrative chronology, not a ritual schedule.
Environmental stewardship appears indirectly through the ethics of food and livelihood: the narrative foregrounds ‘hidden’ ecological harm (jalajantu and other small life forms affected by grain and water use) and frames ethical living as minimizing total injury across ecosystems. The concluding movement to Puruṣottama and the Viṣṇu-stotra further place Earth (kṣmā/kṣiti) under cosmic protection, aligning devotion with the safeguarding of terrestrial stability.
The narrative references the dharmavyādha and his son Arjunaka, his daughter Arjunakī, Mātaṅga and Mātaṅga’s son Prasanna, and invokes Brahmā as the originator of the pañca-mahāyajñas and the creation of plants for sacrificial and sustenance purposes. No explicit royal genealogy is developed here beyond the general mention of a “nṛpa” in the hunter’s earlier context.