Adhyaya 75: Description of Jambūdvīpa: its regions, mountains, measurements, and cosmic structure
Jambūdvīpa-varṣa-parvata-pramāṇa-varṇana
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
ఈ అధ్యాయంలో వరాహ–పృథివీ ఉపదేశ పరంపరలో (ప్రాప్త పాఠంలో రుద్రవచనంగా) జంబూద్వీప నిర్మాణం, దానిని చుట్టిన సముద్రాలు, అలాగే కేవలం తర్కంతో అతీంద్రియ సత్యాలను గ్రహించడం కష్టమని చెప్పబడింది. జంబూద్వీపంలోని తొమ్మిది వర్షాలు, హిమవత్, హేమకూట, నిషధ, నీల, శ్వేత, శృంగవాన్ వంటి వర్షపర్వతాల యోజన ప్రమాణాలు వివరించబడతాయి. తరువాత మేరుపర్వతం యొక్క నాలుగు వర్ణాల స్వరూపం, ఆకృతి, ఎత్తు, మరియు చుట్టూ భద్రాశ్వ, భారత, కేతుమాల, ఉత్తరకురు వంటి భూభాగాల వర్ణన వస్తుంది. అవ్యక్తం నుండి పద్మాకార భూమి ఉద్భవం, మేరువు కర్ణిక వలె మధ్యస్థానంగా ఉండటం, బ్రహ్మా అవతరణం మరియు దేవసభల ప్రస్తావన కూడా ఉంది. పర్వతాలు–నదులు–నివాస ప్రాంతాల క్రమబద్ధ విభజన ద్వారా జీవసమతుల్యత సూచించబడింది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 75
Verse 1
रुद्र उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ॥ ७५.१ ॥
రుద్రుడు పలికెను—ఇకపై నేను జంబూద్వీపాన్ని యథాతథంగా వివరిస్తాను; సముద్రాల సంఖ్యను, ద్వీపాల విస్తారాన్ని కూడా చెప్పుదును।
Verse 2
यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ॥ ७५.२ ॥
అందులో ఎన్ని వర్షాలు (ప్రాంతాలు) ఉన్నాయో, వాటిలో స్మరించబడిన నదులు ఏవో; మహాభూతాల ప్రమాణమును, చంద్రసూర్యుల వేర్వేరు గతులను కూడా (వివరిస్తాను)।
Verse 3
द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च । न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर् विततं जगत् ॥ ७५.३ ॥
ద్వీపాల వేలాది భేదాలు, అలాగే ఏవి ఏడు (ప్రధాన) ద్వీపాలలో అంతర్గతమై ఉన్నవో—వాటివలన జగత్తు విస్తరించింది—అవి ఇక్కడ క్రమంగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు।
Verse 4
सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ७५.४ ॥
నేను ఏడు ద్వీపాలను, చంద్ర-సూర్య గ్రహములతో కూడి, వివరిస్తాను; వాటి ప్రమాణాలను మనుష్యులు తర్కముచే ప్రతిపాదిస్తారు।
Verse 5
अचिन्त्याः खलु ये भावाः न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ॥ ७५.५ ॥
నిజంగా అచింత్యమైన తత్త్వాలను కేవలం తర్కంతో స్థాపించరాదు; ప్రకృతులకతీతమైనది అచింత్యమని భావించబడుతుంది।
Verse 6
नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ॥ ७५.६ ॥
ఇప్పుడు నేను జంబూద్వీపంలోని తొమ్మిది వర్షములను యథాతథంగా వివరిస్తాను—దాని విస్తారం, మండలాకార స్వరూపం మరియు యోజన ప్రమాణాలు; కావున శ్రద్ధగా గ్రహించండి।
Verse 7
शतमेकें सहस्राणां योजनानां समन्ततः । नानाजनपदाकीर्णं योजनेर्विविधैः शुभैः ॥ ७५.७ ॥
ఇది అన్ని దిక్కులా లక్ష యోజనాల వరకు విస్తరించి ఉంది; అనేక జనపదాలతో నిండివుండి, వివిధ శుభ యోజన ప్రమాణాలతో విభజింపబడి ఉంది।
Verse 8
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ॥ ७५.८ ॥
ఇది సిద్ధులు, చారణులతో కిటకిటలాడుతూ, పర్వతాలతో శోభిల్లుతుంది; సమస్త ధాతు సంపదతో వృద్ధి చెందినది, అక్కడ పుట్టిన శిలాజాలాలతో కూడినది, మరియు పర్వతాల నుండి పుట్టిన నదులతో అన్ని వైపులా నిండినది।
Verse 9
जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः । नवभिश्चावृतः श्रीमान् भुवनैर्भूतभावनः ॥ ७५.९ ॥
జంబూద్వీపం విశాలమై శ్రీమంతమై, అన్ని వైపులా పరిమండలాకారంగా ఉంది; అది తొమ్మిది భువన/విభాగాలతో ఆవరించబడి, శ్రీమంతమై, తన లోకాల ద్వారా జీవులను పోషిస్తుంది।
Verse 10
लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ॥ ७५.१० ॥
ఇది అన్ని వైపులా లవణ సముద్రంతో పరివేష్టితమై ఉంది; మరియు జంబూద్వీప విస్తారానికి అనుగుణంగా అన్ని దిక్కులా సమంగా విస్తరించి ఉంది।
Verse 11
तस्य प्रागायताः दीर्घाः षडेते वर्षपर्वताः । उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥ ७५.११ ॥
ఆ ప్రాంతానికి తూర్పుదిశగా విస్తరించి దీర్ఘంగా ఉన్న ఈ ఆరు వర్షపర్వతాలు; మరియు ఇరువైపులా—తూర్పు, పడమర—సముద్రాలు స్థితి చెందాయి.
Verse 12
हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् । सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ॥ ७५.१२ ॥
హిమప్రాయ మరియు హిమవాన్, హేమకూట మరియు హేమవాన్; అలాగే నిషధ అనే మహాపర్వతం—అది సర్వత్ర సుఖక్షేమాలను ప్రసాదించేదిగా వర్ణించబడింది.
Verse 13
चतुर्वर्णः स सुवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः । वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ॥ ७५.१३ ॥
మేరు పర్వతం నాలుగు వర్ణాలతో ఉన్నదిగా చెప్పబడింది; అది స్వర్ణమయమైన, ప్రకాశించే ధాతుమయ గిరి. దాని ప్రమాణం వృత్తాకారమై, అలాగే చతురస్రంగా మహోన్నతంగా నిలిచింది.
Verse 14
नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः । नाभिमण्डलसम्भूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ७५.१४ ॥
దాని పార్శ్వాలలో నానావర్ణాలు కనిపిస్తాయి; అది ప్రజాపతి-గుణాలతో యుక్తమైనది. అది పరమేష్ఠి బ్రహ్మ యొక్క నాభిమండలమునుండి సంభవించింది.
Verse 15
पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तेन तस्य तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ॥ ७५.१५ ॥
తూర్పు వైపున అది శ్వేతవర్ణంగా ఉంటుంది; అందువల్ల దానికి బ్రాహ్మణత్వం నియమించబడింది. దక్షిణ వైపున అది పీతవర్ణంగా ఉంటుంది; అందువల్ల వైశ్యత్వం అంగీకరించబడుతుంది.
Verse 16
भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः । तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर् नामार्थकर्मणः ॥ ७५.१६ ॥
అతడు భృంగ-పత్రసదృశుడని చెప్పబడెను; మరియు అతడు పశ్చిమదిశలో స్థితుడైనందున, మేరువు యొక్క నామ-అర్థ-కర్మానుసారంగా అతనికి ‘శూద్రత్వం’ ప్రకటించబడింది.
Verse 17
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते। तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः॥ ७५.१७॥
అతని ఉత్తర పార్శ్వంలో ఎర్రని వర్ణం దర్శనమగును; దానివల్ల అతనికి క్షత్రియ-భావం ఉందని నిర్ధారించబడును—ఇట్లు వర్ణములు ప్రఖ్యాతమయ్యాయి.
Verse 18
वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः । नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः । मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकुम्भश्च श्रृङ्गवान् ॥ ७५.१८ ॥
అతడు స్వభావతః వృత్తాకారుడని, వర్ణముచేత పరిమాణముచేత కూడ వర్ణింపబడెను—నీలవర్ణుడు, వైడూర్యమయుడు; శ్వేతుడు, పరమశుక్లుడు, హిరణ్మయుడు; మయూరబర్హివర్ణుడు, శాతకుంభమయుడు, శృంగవంతుడును.
Verse 19
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्र उच्यते ॥ ७५.१९ ॥
ఇవి పర్వతరాజులు, సిద్ధ-చారణులచే సేవింపబడినవారు; వీరి అంతర-విష్కంభము (అంతర్గత విస్తృతి/మధ్య విరివి) తొమ్మిది వేలని చెప్పబడింది.
Verse 20
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स सम्भवः । नवैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ॥ ७५.२० ॥
మధ్యంలో ‘ఇలావృత’ అనే ప్రాంతము ఉంది; అది మహామేరువుతో సంబంధమైన కేంద్రభూమి. అది అన్ని దిశలలో తొమ్మిది వేల (యోజనములు) విస్తరించినదని చెప్పబడింది.
Verse 21
मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्धं तथोत्तरम् ॥ ७५.२१ ॥
దాని మధ్యలో మహామేరు ధూమరహిత అగ్నివలె ప్రకాశిస్తుంది. మేరువు దక్షిణార్ధం ‘వేద్యర్ధ’ అని, అలాగే ఉత్తరార్ధం ‘ఉత్తర’ (ఉత్తర విభాగం) అని చెప్పబడుతుంది.
Verse 22
वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः । योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद्विधीयते ॥ ७५.२२ ॥
ఇక్కడ చెప్పబడిన ఆరు వర్షాలు (ప్రాంతాలు) వాటివాటికి తగిన ‘వర్షపర్వతాలు’ కలవు. ఆ వర్షాలన్నిటికీ వెడల్పు ప్రమాణంగా ఒక యోజన నిర్ణయించబడింది.
Verse 23
द्वे द्वे वर्षे सहस्राणां योजनानां समुच्छ्रयः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ॥ ७५.२३ ॥
ప్రతి రెండు వర్షాలకు ఎత్తు రెండు వేల యోజనలని చెప్పబడింది. అలాగే జంబూద్వీప విస్తారము వాటి దీర్ఘ పరిమాణంగా (ఆయామంగా) వర్ణించబడింది.
Verse 24
योजनानां सहस्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरौ । नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे । श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् शृङ्गवांश्च यः ॥ ७५.२४ ॥
నీల, నిషధ అనే రెండు పర్వతాలు రెండు లక్షల యోజనల మేర విస్తరించాయి. వాటి అవతల ఉన్న పర్వతాలు తక్కువ విస్తారమున్నవి—శ్వేత, హేమకూట, మరియు శిఖరసంపన్న హిమవాన్.
Verse 25
जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः । तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते । हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ॥ ७५.२५ ॥
జంబూద్వీప ప్రమాణానుసారం నిషధ పర్వత పరిమాణం చెప్పబడింది. ఆ ప్రమాణం నుండి హేమకూటం పన్నెండవ భాగం మేర తగ్గినది; హేమకూటంతో పోలిస్తే హిమవాన్ ఇరవైవ భాగం మేర తగ్గినది.
Verse 26
अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः । अशीतिर्हिमवान्शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ॥ ७५.२६ ॥
మహాగిరి హేమకూటము ఎనభై ఎనిమిది వేల యోజనముల విస్తారముగా ఉన్నది. హిమవాన్ పర్వతశ్రేణి తూర్పు–పడమర దిశలో ఎనభై వేల యోజనముల పొడవుగా విస్తరించింది.
Verse 27
द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते । वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ॥ ७५.२७ ॥
ద్వీపము వలయాకార స్వరూపముగా ఉండుటవలన దాని హ్రాసము మరియు వృద్ధి వివరించబడుతుంది. అలాగే వర్షములు మరియు పర్వతములు కూడా—ఇక్కడ చెప్పినట్లే, తరువాత భాగంలోనూ వర్ణించబడును.
Verse 28
तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् । प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ॥ ७५.२८ ॥
వాటి మధ్య జనపదములు మరియు ఆ వర్షములు కూడా ఉన్నాయి. అవి ప్రపాతములతో కఠినమై అసమానమైన పర్వతములచే చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాయి.
Verse 29
संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् । वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ॥ ७५.२९ ॥
నదుల విభాగములచే ఆ ప్రాంతములు వేరువేరుగా విడిపోయి నిరంతరంగా విస్తరించి ఉన్నాయి. అవి పరస్పరం అగమ్యములు; వాటిలో అన్ని దిశలలో నానాజాతుల సత్త్వములు నివసిస్తాయి.
Verse 30
एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः । हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किम्पुरुषोत्तमः ॥ ७५.३० ॥
ఇది హైమవత వర్షము; ఇక్కడ భారతీ సంతతి, అనగా భరతుని సంతానం, నివసిస్తుంది. అక్కడే పరమ హేమకూటము ‘కింపురుషోత్తమ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి పొందింది.
Verse 31
हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ॥ ७५.३१ ॥
హేమకూటం నుండి నిషధ ప్రాంతం హరివర్షమని చెప్పబడింది. హరివర్షానికి ఆపై, మేరుపర్వతపు పార్శ్వంలో ఇలావృతం ఉంది.
Verse 32
इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव शृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ॥ ७५.३२ ॥
ఇలావృతానికి ఆపై నీలపర్వత సమీపంలో ‘రమ్యక’ అనే ప్రసిద్ధ ప్రాంతం ఉంది. రమ్యకానికి ఆపై ప్రసిద్ధ ‘శ్వేత’ (పర్వతం), దాని ఆపై ‘హిరణ్మయ’ (ప్రాంతం). హిరణ్మయానికి ఆపై ‘కురు’ను ‘శృంగవంత’గా స్మరిస్తారు.
Verse 33
धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ॥ ७५.३३ ॥
ధనుస్సు ఆకారంలో ఉన్న స్థితిలో రెండు వర్షాలు గ్రహించవలెను—దక్షిణం మరియు ఉత్తరం. నిజంగా నాలుగు ద్వీపాలు ఉన్నాయి; ఇలావృతం చతురస్రాకారంగా ఉంది.
Verse 34
अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं शृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ॥ ७५.३४ ॥
నిషధానికి దక్షిణంగా వేదిక యొక్క దక్షిణార్ధమని స్మరిస్తారు. శృంగవంతానికి ఆపై ఉన్నది వేదిక యొక్క ఉత్తరార్ధమే.
Verse 35
वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ॥ ७५.३५ ॥
వేదిక దక్షిణార్ధంలో మూడు వర్షాలు, ఉత్తరార్ధంలో కూడా మూడు ఉన్నాయి. ఆ రెండింటి మధ్య, మేరువు ఉన్న ప్రాంతం—అదే ఇలావృతమని గ్రహించాలి.
Verse 36
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ ७५.३६ ॥
నీల పర్వతానికి దక్షిణంగా, నిషధ పర్వతానికి ఉత్తరంగా, ఉత్తరదిశగా విస్తరించిన ‘మాల్యవాన్’ అనే మహాపర్వతం ఉంది।
Verse 37
योजनानां सहस्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च । आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः ॥ ७५.३७ ॥
దాని వ్యాసం మరియు ఎత్తు రెండూ రెండు వేల యోజనాలు అని చెప్పబడినవి; దాని పొడవు ముప్పై నాలుగు వేల యోజనాలు అని ప్రకటించబడింది।
Verse 38
तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः । आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ॥ ७५.३८ ॥
దాని పశ్చిమాన ‘గంధమాదన’ అనే పర్వతం ఉందని తెలుసుకోవాలి; పొడవు, ఎత్తు, వెడల్పుల్లో అది మాల్యవాన్కు సమానం।
Verse 39
परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः । चतुर्वर्णः ससौवर्णश्चतुरस्त्रः समुच्छ्रितः ॥ ७५.३९ ॥
ఆ రెండింటి మధ్యలో వృత్తాకారమైన ‘కనకపర్వత’ మేరు ఉంది—నాలుగు వర్ణాలతో, స్వర్ణకాంతితో, నాలుగు ముఖాలుగా, అత్యున్నతంగా నిలిచినది।
Verse 40
अव्यक्ता धातवः सर्वे समुत्पन्ना जलादयः । अव्यक्तात् पृथिवीपद्मं मेरुस्तस्य च कर्णिका ॥ ७५.४० ॥
అవ్యక్తం నుండి జలాది సమస్త ధాతు-తత్త్వాలు ఉద్భవించాయి. అదే అవ్యక్తం నుండి భూమి పద్మంలా ప్రదర్శితమై, మేరు దాని కర్ణిక (మధ్యభాగం) అని చెప్పబడింది।
Verse 41
चतुष्पत्रं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् । ततः सर्वाः समुद्भूता वितता हि प्रवृत्तयः ॥ ७५.४१ ॥
నాలుగు దళాల తత్త్వం వ్యక్తమై, మహత్తుగా, పంచగుణసంపన్నంగా ఉద్భవించింది. దానినుంచి సమస్త ప్రవృత్తులు పుట్టి విస్తారంగా వ్యాపించాయి.
Verse 42
अनेककल्पजीवद्भिः पुरुषैः पुण्यकारिभिः । कृतात्मभिर्महात्मभिः प्राप्यते पुरुषोत्तमः ॥ ७५.४२ ॥
అనేక కల్పాలు జీవించిన, పుణ్యకర్మలు చేసే, ఆత్మనిగ్రహం కల మహాత్ములైన పురుషులచేత పురుషోత్తముడు పొందబడతాడు.
Verse 43
महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः । सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्तिरव्ययः ॥ ७५.४३ ॥
ఆయన మహాయోగి, మహాదేవుడు, జగత్తు ధ్యేయుడైన జనార్దనుడు. ఆయన అనంతుడు, సర్వలోకగతుడు, సర్వవ్యాపకుడు, సాకారుడు, అవ్యయుడు.
Verse 44
न तस्य प्राकृताः मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसंभवा । योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वरूपधरो विभुः ॥ ७५.४४ ॥
ఆయన రూపం ప్రాకృతమైనది కాదు; మాంసం, మేదస్సు, ఎముకల నుండి పుట్టినదీ కాదు. యోగిత్వం మరియు ఈశ్వరత్వం వల్ల ఆ విభువు సత్త్వరూపాన్ని ధరించును.
Verse 45
तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोके पद्मं सनातनम् । कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ॥ ७५.४५ ॥
ఆ కారణం వల్ల లోకంలో సనాతన పద్మం ఉద్భవించింది. ఆ కల్పశేష ఆరంభంలో కాలగతి ఇలాగే ఉండెను.
Verse 46
तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ॥ ७५.४६ ॥
ఆ పద్మంలో దేవదేవుడైన చతుర్ముఖ బ్రహ్ముడు జన్మించాడు—అతడు ప్రజాపతుల అధిపతి, దివ్య ఈశ్వరుడు, జగత్తుకు పాలకుడు మరియు ప్రభువు.
Verse 47
तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ॥ ७५.४७ ॥
అతని బీజ-ఉద్భవం—అంటే పుష్కరుని విషయము—యథార్థ తాత్పర్యానుసారం ప్రజా-సర్గ కథ ద్వారా సంపూర్ణంగా, విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది.
Verse 48
तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः । पद्माकाराऽ समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ॥ ७५.४८ ॥
ఆ జలం వైష్ణవ కాయమై, రత్నాలతో అలంకృతమైంది; మరియు భూమి పద్మాకారంగా, అడవులు మరియు వృక్షాలతో కూడి, ఉద్భవించింది.
Verse 49
तत् तस्य लोकपद्मस्य विस्तारं सिद्धभाषितम् । वर्ण्यमानं विभागेन क्रमशः शृणुत द्विजाः ॥ ७५.४९ ॥
హే ద్విజులారా! సిద్ధుల వాక్యంలో వర్ణించబడిన ఆ ‘లోక-పద్మం’ యొక్క విస్తారాన్ని, విభాగాలుగా మరియు క్రమంగా, ఇప్పుడు వినండి.
Verse 50
महावर्षाणि ख्यातानि चत्वार्यत्र च संस्थिताः । तत्र पर्वतसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ॥ ७५.५० ॥
ఇక్కడ నాలుగు ప్రసిద్ధ మహావర్షాలు స్థితమై ఉన్నాయని చెప్పబడింది; అక్కడ పర్వతాకార స్థితిలో మహాబలుడైన ‘మేరు’ అనే పర్వతం నిలిచి ఉంది.
Verse 51
नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते । पीतं च दक्षिणं तस्य भृङ्गवर्णं तु पश्चिमम् ॥ ७५.५१ ॥
అది తన పార్శ్వాలలో నానావర్ణములుగా వర్ణింపబడింది—తూర్పున శ్వేతము, దక్షిణమున పీతము, పడమట భృంగవర్ణము (శ్యామము)।
Verse 52
उत्तरं रक्तवर्णं तु तस्य पार्श्वं महात्मनः । मेरुस्तु शोभते शुक्लो राजवंशे तु धिष्टितः ॥ ७५.५२ ॥
ఆ మహాత్ముని ఉత్తర పార్శ్వము రక్తవర్ణముగా ఉంది; అయితే మేరుపర్వతము శ్వేతముగా ప్రకాశించి, రాజవంశమున ప్రతిష్ఠితమై ఉంది।
Verse 53
तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः ॥ ७५.५३ ॥
అతడు యువసూర్యుని వలె ప్రకాశించి, ధూమరహిత అగ్నివలె కనిపించాడు; అతని ఎత్తు ఎనభై నాలుగు వేల యోజనములు।
Verse 54
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु । शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ॥ ७५.५४ ॥
ఇది పదహారు (మాపు) క్రిందికి ప్రవేశించి, పదహారే (మాపు) వెడల్పుగా ఉంది; శరావమువలె స్థితి గలదనగా శిఖరమున ముప్పై రెండు (మాపు) వరకు విస్తరించింది।
Verse 55
विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः । मण्डलेन प्रमाणेन व्यस्यमानं तदिष्यते ॥ ७५.५५ ॥
దీనికి విస్తారము త్రిగుణమని, పరిణాహము అన్ని వైపులా ఉన్నదని చెప్పబడింది; మండల (వృత్త) ప్రమాణముతో కొలిచి/విన్యసించినదే సముచిత ప్రమాణమని అంగీకరించబడింది।
Verse 56
नवतिश्च सहस्राणि योजनानां समन्ततः । ततः षट्काधिकानां च व्यस्यमानं प्रकीर्तितम् । चतुरस्त्रेण मानेन परिणामः समन्ततः ॥ ७५.५६ ॥
దాని విస్తీర్ణం నాలుగు దిక్కులా తొంభై వేల యోజనాలు. అనంతరం ఆరు వేల యోజనాల అదనపు ప్రమాణం దాని వ్యాసమని కూడా ప్రకటించబడింది. చతురస్ర ప్రమాణం ప్రకారం దాని పరిధి అన్ని వైపులా చెప్పబడింది.
Verse 57
स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः । सवैनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ॥ ७५.५७ ॥
ఆ పర్వతం అత్యంత దివ్యమైనది, మహాతేజస్సుతో కూడినది, దివ్య ఔషధులతో సమన్వితమైనది; అది అంతటా శుభమైన స్వర్ణమయ లక్షణాలతో ఆవరించబడి ఉంది.
Verse 58
तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः । शैलराजे प्रमोदन्ते तथैवाप्सरसां गणाः ॥ ७५.५८ ॥
అక్కడ దేవగణాలన్నీ—గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసులతో సహా—ఆ శైలరాజుపై ఆనందిస్తారు; అలాగే అప్సరసల గణములు కూడా ఆనందిస్తాయి.
Verse 59
स तु मेरुः परिवृतो भवनैर्भूतभावनैः । चत्वारो यस्य देशास्तु नानापार्श्वेषु धिष्ठिताः ॥ ७५.५९ ॥
ఆ మేరుపర్వతం జీవులను పోషించే నివాసాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది; మరియు దానికి నాలుగు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి, అవి దాని వివిధ పార్శ్వాలలో స్థితమై ఉన్నాయి.
Verse 60
भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमे । उत्तरे कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ७५.६० ॥
భద్రాశ్వ, భారతము, అలాగే పశ్చిమంలో కేతుమాల; మరియు ఉత్తరంలో కురువులు—ఇవి పుణ్యం సంపాదించినవారికి ఆశ్రయస్థానాలు.
Verse 61
कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात् परिमण्डला । योजनानां सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ॥ ७५.६१ ॥
ఆ పద్మపు కర్ణిక చుట్టూ వృత్తాకారంగా ఉంది; యోజన-ప్రమాణం ప్రకారం అది వేల యోజనాల విస్తీర్ణం కలది.
Verse 62
तस्य केसरजालानि नवषट् च प्रकीर्तिताः । चतुरशीतिरुत्सेधो विवरान्तरगोचराः ॥ ७५.६२ ॥
దాని కేసరజాలాలు యాభై తొమ్మిది అని చెప్పబడినవి; దాని ఎత్తు ఎనభై నాలుగు, రంధ్రాల మధ్యనున్న అంతరాలలో వ్యాపిస్తుంది.
Verse 63
त्रिंशच्चापि सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । तस्य केसरजालानि विकीर्णानि समन्ततः ॥ ७५.६३ ॥
యోజన-ప్రమాణం ప్రకారం దాని విస్తీర్ణం ముప్పై వేల వరకు; మరియు దాని కేసరజాలాలు అన్ని దిక్కులా చిందరించివున్నాయి.
Verse 64
शतसाहस्रमायाममशीतिḥ पृथुलानि च । चत्वारि तत्र पर्णानि योजनानां चतुर्दश ॥ ७५.६४ ॥
దాని పొడవు లక్ష (యోజనాలు), వెడల్పు ఎనభై; అక్కడ నాలుగు పర్ణాలు ఉన్నాయి—ప్రతి ఒక్కటి పద్నాలుగు యోజనాలు.
Verse 65
तत्र या सा मया तुभ्यं कर्णिकीत्यभिविश्रुता । तां वर्ण्यमानामेकाग्र्यात् समासेन निबोधत । मणिपर्णशतैश्चित्रां नानावर्णप्रभासिताम् ॥ ७५.६५ ॥
అక్కడ ‘కర్ణికీ’ అని ప్రసిద్ధమైనదాన్ని నేను నీకు చెప్పాను; దాని సంక్షిప్త వర్ణనను ఏకాగ్రచిత్తంతో విను: అది వందల మణిమయ పత్రాలతో విచిత్రంగా, అనేక వర్ణాల కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 66
अनेकपर्णनिचयं सौवर्णमरुणप्रभम् । कान्तं सहस्रपर्वाणं सहस्रोदरकन्दरम् । सहस्रशतपत्रं च वृत्तमेकं नगोत्कतमम् ॥ ७५.६६ ॥
ఒక అతి ఉత్తమమైన పర్వతం వృత్తాకారంగా వర్ణించబడింది—అనేక పత్రసమూహంతో కూడి, స్వర్ణవర్ణ అరుణప్రభతో ప్రకాశిస్తూ మనోహరంగా; సహస్ర శిఖరాలతో, అంతర్భాగంలో సహస్ర గుహలతో, సహస్ర-శత పత్రాల పద్మసదృశ ఆకృతులతో యుక్తంగా ఉంది।
Verse 67
मणिरत्नार्पितश्वभ्रैर्मणिभिश्चित्रवेदिकाम् । सुवर्णमणिचित्राङ्गैर्मणिचर्चिततोरणैः ॥ ७५.६७ ॥
మణి-రత్నాలతో పొదిగిన గవాక్షాలు/గర్భాలు కలిగి, వివిధ మణులతో అలంకరించిన వేదికతో; స్వర్ణమణులతో విచిత్రంగా రూపొందిన భాగాలతో, మణులతో శోభితమైన తోరణాలతో సుసజ్జితంగా ఉంది।
Verse 68
तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिजनसंकुला । नाम्ना मनोव्रती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ॥ ७५.६८ ॥
అక్కడ బ్రహ్ముని రమ్యమైన సభాభవనం ఉండెను; అది బ్రహ్మర్షుల సమూహంతో నిండియుండెను. ‘మనోవ్రతీ’ అనే నామంతో అది సర్వలోకాలలో ప్రసిద్ధి పొందింది।
Verse 69
तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चसः । महाविमानसंस्थस्य महिमा वर्त्तते सदा ॥ ७५.६९ ॥
అక్కడ సహస్ర సూర్యుల వలె ప్రకాశించే, మహావిమానంలో నివసించే ఆ దేవుడు ఈశానుని మహిమ సదా నిలిచియుంటుంది।
Verse 70
तत्र सर्वे देवगणाश्चतुर्वक्त्रं स्वयं प्रभुम् । इष्ट्वा पूज्यनमस्कारैरर्चनीयमुपस्थिताः ॥ ७५.७० ॥
అక్కడ సమస్త దేవగణాలు—చతుర్ముఖుడైన స్వయంప్రకాశ ప్రభువును ఆరాధించి—పూజ, వందన, నమస్కారాలతో ఆ అర్చనీయుని సమక్షంలో నిలిచియున్నారు।
Verse 71
यैस्तदा दिहसंकल्पैर्ब्रह्मचर्यं महात्मभिः । चीर्णं चारुमनोभिश्च सदाचारपथि स्थितैः ॥ ७५.७१ ॥
అప్పుడు దృఢసంకల్పములు గల, శుద్ధమనస్సు కల, సదాచారమార్గంలో స్థిరమైన మహాత్ములు బ్రహ్మచర్యవ్రతాన్ని యథావిధిగా ఆచరించారు।
Verse 72
सम्यगिष्ट्वा च भुक्त्वा च पितृदेवार्चने रताः । गृहाश्रमपरास्तत्र विनीताः अतिथिप्रियाः ॥ ७५.७२ ॥
యథావిధిగా యజ్ఞకర్మలు చేసి, భోజనం చేసి, వారు పితృదేవారాధనలో నిమగ్నులై ఉండేవారు; అక్కడ వారు గృహాశ్రమానికి అంకితులు, వినయశీలులు, అతిథి సత్కారప్రియులు।
Verse 73
गृहिणः शुक्लकर्मस्थाः विरक्ताः कारणात्मकाः । यमैर्नियमदानैश्च दृढनिर्दग्धकिल्बिषाः ॥ ७५.७३ ॥
గృహస్థులు శుద్ధకర్మలో స్థితులై, వైరాగ్యంతో, కారణతత్త్వ వివేకంతో నిలిచినవారు; యమ-నియమాలు మరియు దానముల ద్వారా వారి పాపాలు దృఢంగా దగ్ధమవుతాయి।
Verse 74
तेषां निवसनं शुक्लब्रह्मलोकमनिन्दितम् । उपर्युपरि सर्वासां गतिनां परमा गतिः । चतुर्दशसहस्राणि योजनानां तु कीर्तितम् ॥ ७५.७४ ॥
వారి నివాసం నిందారహితమైన శుక్ల-బ్రహ్మలోకమని చెప్పబడింది; అది అన్ని గతులకన్నా పైపై ఉన్న పరమగతి. దాని విస్తీర్ణం పద్నాలుగు వేల యోజనములని కీర్తించబడింది।
Verse 75
ततोऽर्द्धरुचिरे कृष्णे तरुणादित्यवर्चसि । महागिरौ ततो रम्ये रत्नधातुविचित्रिते ॥ ७५.७५ ॥
తర్వాత అర్ధదీప్తిమంతమైన కృష్ణవర్ణంతో, యువసూర్యుని కాంతి కలిగిన ఆ మహాగిరిపై; అనంతరం రత్నధాతువులతో విచిత్రమైన रमణీయ ప్రాంతానికి వారు చేరారు।
Verse 76
नैकरत्नसमावासे मणितोरणमन्दिरे । मेरोः सर्वेषु पार्श्वेषु समन्तात् परिमण्डले ॥ ७५.७६ ॥
నానారత్నసమావాసమైన నివాసస్థానంలో, మణితోరణాలతో అలంకృతమైన మందిరంలో, మేరుపర్వతం యొక్క అన్ని పార్శ్వాలలో చుట్టూరా వృత్తాకార పరిమండలంలో విస్తరించి ఉంది।
Verse 77
त्रिंशद्योजनसाहस्रं चक्रपाटो नगोत्तमः । जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७५.७७ ॥
ముప్పై వేల యోజనాల విస్తారమున్న చక్రపాటుడు అనే శ్రేష్ఠ పర్వతం; అలాగే జారుధి అనే శైలేంద్రుడు—ఇవే ఉత్తర భాగమునకు చెందినవిగా స్మరించబడతాయి।
Verse 78
एतेषां शैलमुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमः । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७५.७८ ॥
ఈ ప్రధాన పర్వతాల ఉత్తర భాగాలలో యథాక్రమంగా ఉన్న మైదానాలు, మధ్యనున్న ద్రోణులు (లోయలు), మరియు సరస్సులను తెలుసుకొనుడి।
Verse 79
दशयोजनविस्तीर्णा चक्रपाटोपनिर्गता । सा तूर्द्ध्ववाहिनी चापि नदी भूमौ प्रतिष्ठिता ॥ ७५.७९ ॥
పది యోజనాల విస్తారముతో ఆ నది చక్రపాటుని నిర్గమం నుండి బయలుదేరింది; మరియు ఆమె—ఊర్ధ్వవాహినిగా ఉన్నప్పటికీ—భూమిపై స్థిరపడింది।
Verse 80
सा पुर्याममरावत्यां क्रममाणेन्दुरा प्रभौ । तया तिरस्कृता वा अपि सूर्येन्दुज्योतिषां गणाः ॥ ७५.८० ॥
అమరావతి నగరంలో ఆ ప్రభామయి చంద్రసమ కాంతితో మితగతిగా సాగింది; ఆమె వల్ల సూర్యచంద్రాది జ్యోతుల సమూహములు కూడ నిస్సారమైనట్లయ్యాయి।
Verse 81
उदयास्तमिते सन्ध्ये ये सेवन्ते द्विजोत्तमाः । तान् तुष्यन्ते द्विजाः सर्वानष्टावप्यचलोत्तमान् ॥ ७५.८१ ॥
ఉదయ–అస్తమయ సంధ్యాసమయాలలో విధిపూర్వకంగా సంధ్యోపాసన చేసే శ్రేష్ఠ ద్విజుల వల్ల సమస్త ద్విజులు తృప్తి పొందుతారు; ఎనిమిది ఉత్తమ పర్వతాలకూ తృప్తి కలుగుతుంది।
Verse 82
परिभ्रमज्ज्योतिषां या सा रुद्रेन्द्रमता शुभा ॥ ७५.८२ ॥
పరిభ్రమించే జ్యోతుల సమూహంగా ఉన్న ఆ శుభ స్వరూపం రుద్ర–ఇంద్ర సంబంధిత మతాలలో సమ్మతమైనదిగా చెప్పబడుతుంది।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds an epistemic caution: certain cosmological realities are described as acintya (beyond ordinary conceptualization) and should not be reduced to tarka (discursive reasoning). Pedagogically, it frames cosmography as a disciplined account of terrestrial order—regions, mountains, and habitats—suggesting that stability in the world depends on recognizing structured boundaries and proportional measures.
No explicit tithi, māsa, or seasonal calendar prescriptions are provided in the supplied passage. The closest temporal markers are cosmological/astronomical references to the motions or brilliance of the sun and moon (candrārka-gati) and twilight (sandhyā) as a devotional moment mentioned near the end, without a detailed ritual calendar.
Environmental balance is expressed through cosmographic ordering: oceans encircle landmasses, mountain ranges partition varṣas, and river systems (though not fully listed here) render regions both connected and naturally bounded. The narrative presents mountains as stabilizing frameworks that shape habitation patterns for diverse beings (nānājātīni sattvāni), implying that ecological integrity depends on maintaining the world’s layered, proportional structure.
The passage references major cosmological figures rather than dynastic lineages: Rudra (as narrator-voice in this excerpt), Janārdana/Viṣṇu as the transcendent pervasive principle, and Brahmā (Caturmukha) arising within the lotus-cosmology. It also mentions siddhas, cāraṇas, gandharvas, nāgas, rākṣasas, and apsarases as resident classes around Meru, but no specific royal genealogies are named in the provided text.