Sarga 62

Verse 1

एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया।श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः।।।।

ఇలా శోకక్రోధాలతో నిండిన రామమాత చెప్పిన కఠిన వాక్యాలను వినవలసి వచ్చి, రాజు దుఃఖంతో కలవరపడి ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.

Verse 2

चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः।अथ दीर्घीण कालेन संज्ञामाप परन्तपः।।।।

ఆలోచిస్తూ ఆలోచిస్తూ ఇంద్రియాలు కలతచెంది ఆ రాజు మూర్ఛపోయాడు; తరువాత చాలా కాలానికి ఆ పరంతపుడు మళ్లీ స్పృహ పొందాడు।

Verse 3

स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन्।कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत्।।।।

స్పృహ వచ్చిన వెంటనే అతడు దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూర్పులు విడిచాడు; పక్కనే కౌసల్యను చూసి మళ్లీ చింతలో మునిగిపోయాడు।

Verse 4

तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम्।यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना।।।।

అతడు ఆలోచించుచుండగా అకస్మాత్తుగా ఒక దుష్కర్మ అతని మనస్సులో మెరిపింది—అజ్ఞానవశాత్ పూర్వం శబ్దాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని బాణం వేసి చేసినది।

Verse 5

अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः।द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत।।।।

ఆ పూర్వశోకముతోను రామవియోగశోకముతోను—ఈ రెండింటిచేత మనస్సు కృశించిన మహారాజు తీవ్రంగా బాధపడెను।

Verse 6

दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः।वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः।।।।

రెండు విధాల శోకంతో దహించబడుతున్న రాజు, వణుకుతూ, తల వంచి, అంజలి బద్ధం చేసి, ప్రసాదార్థంగా కౌసల్యను ఉద్దేశించి పలికాడు।

Verse 7

प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः।वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि।।।।

ఓ కౌసల్యే, నీ ప్రసాదాన్ని నేను వేడుకొనుచున్నాను; నీ అనుగ్రహార్థమే ఈ అంజలిని నేను చేసితిని। నీవు నిత్యము వాత్సల్యమయినదానివి, కఠినత లేనిదానివి—విరోధుల పట్లకూడా।

Verse 8

भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा।धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम्।।।।

హే దేవి! ధర్మాన్ని విచారించే స్త్రీలకు భర్త—గుణవంతుడైనా గుణహీనుడైనా—ప్రత్యక్ష దైవంలా పూజ్యుడు.

Verse 9

सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा।नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम्।।।।

నీవు నిత్యం ధర్మపరాయణురాలివి, లోకంలోని ఉన్నత-నిమ్నాలను చూచినదానివి; కాబట్టి నీవు దుఃఖంలో ఉన్నా, మరింత దుఃఖంతో నలిగినవానితో కఠినంగా మాట్లాడటం నీకు తగదు.

Verse 10

तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम्।कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम्।।।।

దీనంగా పలికిన రాజు యొక్క కరుణ వాక్యాలను విని కౌసల్య కన్నీళ్లు ప్రవహించాయి—ప్రణాళిక నుంచి కొత్త వర్షజలం జారినట్లు.

Verse 11

सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम्।सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः।।।।

ఆమె విలపిస్తూ, కలవరంతో రాజు యొక్క పద్మంలాంటి ముడిచిన చేతులను తన శిరస్సుపై ఉంచి, భయంతో తడబడుతూ తొందరగా అక్షరాలు జార్చుతూ పలికింది.

Verse 12

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते।याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया।।।।

ప్రసన్నుడవండి, దేవా! శిరస్సు వంచి నేను వేడుకుంటున్నాను; మీ ముందు నేలపై పడి ఉన్నాను. కానీ, ఓ రాజా, వేడుకోవలసి వచ్చిందనే బాధతో నేను గాయపడినదానిని; నిజానికి నేను మీచేత క్షమింపబడవలసినవాడిని కాను.

Verse 13

नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता।उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते।।।।

హే వీరా! ప్రశంసనీయుడూ బుద్ధిమంతుడైన భర్త చేత కూడా మనవి చేసి సంతృప్తి పరచబడవలసిన స్త్రీ, ఇహలోక పరలోకాలలో నిజమైన క్షేమాన్ని పొందదు।

Verse 14

जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम्।पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम्।।।।

హే ధర్మజ్ఞా! నేను ధర్మాన్ని తెలుసుకున్నదానిని; మిమ్మల్ని సత్యవాదిగా కూడా తెలుసు. కానీ పుత్రశోకంతో బాధపడుతూ నేను ఏదో అనుచితంగా పలికాను।

Verse 15

शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्।शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः।।।।

శోకం ధైర్యాన్ని నాశనం చేస్తుంది, శోకం శ్రుతిజ్ఞానాన్ని నాశనం చేస్తుంది; శోకం అన్నిటినీ నాశనం చేస్తుంది—శోకానికి సమానమైన శత్రువు లేదు।

Verse 16

शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः।सोढुंमापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते।।।।

శత్రువు చేతి నుండి అకస్మాత్తుగా వచ్చిన దెబ్బను భరించవచ్చు; కాని అకస్మాత్తుగా వచ్చిన శోకం—అతి సూక్ష్మమైనదైనా—భరించలేము।

Verse 17

धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः।यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः।।।।

ఓ వీరా! ధర్మజ్ఞులు, శ్రుతిశాస్త్రపారంగతులు, ధర్మార్థసంశయాలు తొలగిన యతులుకూడా శోకంతో మోహితచిత్తులై మూర్ఛించిపోతారు।

Verse 18

वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते।य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम।।।।

ఈ రోజు రాముని వనవాసానికి ఐదవ రాత్రిగా లెక్కించబడుతుంది; కాని శోకము నా హర్షాన్ని హతమార్చినందున నాకు ఈ కాలం ఐదు సంవత్సరాలవలె అనిపిస్తుంది।

Verse 19

तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते।नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत्।।।।

ఆయననే తలచుకొనుచుండగా నా హృదయంలో ఈ శోకం మరింతగా పెరుగుతోంది—నదుల వేగంతో మహాసముద్ర జలం ఉప్పొంగి పెరిగినట్లు।

Verse 20

एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः।मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।।।

కౌసల్య ఇట్లా శుభమయమైన మృదువచనాలు పలుకుచుండగా సూర్యుని కిరణాలు మందమయ్యాయి, రాత్రి సమీపించింది।

Verse 21

तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः।शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान्।।।।

ఇలా దేవి కౌసల్య వచనాలతో ప్రసన్నుడైన రాజు, శోకంతో ఆవరించబడి ఉన్నప్పటికీ నిద్ర వశమైపోయినట్లుగా కనిపించాడు।