Sarga 62

Verse 1

एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया।श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः।।।।

രാമമാതാവിന്റെ ക്രോധവും ശോകവും നിറഞ്ഞ കഠിനവാക്കുകൾ കേൾക്കേണ്ടിവന്ന രാജാവ്, ദുഃഖിതനായി വ്യാകുലചിന്തയിൽ മുങ്ങി.

Verse 2

चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः।अथ दीर्घीण कालेन संज्ञामाप परन्तपः।।।।

ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച ശേഷം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായ ആ രാജാവ് മൂർച്ചയിൽ വീണു; ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം ആ പരന്തപൻ വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിച്ചു.

Verse 3

स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन्।कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत्।।।।

ബോധം ലഭിച്ച ഉടനെ അവൻ ദീർഘവും ഉഷ്ണവുമായ നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു; സമീപത്ത് കൗസല്യയെ കണ്ടപ്പോൾ അവൻ വീണ്ടും ആശങ്കാഭരിതമായ ചിന്തയിൽ മുങ്ങി.

Verse 4

तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम्।यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना।।।।

അവൻ ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, തന്റെ ഒരു ദുഷ്കൃത്യം പെട്ടെന്ന് ഓർമ്മയിൽ തെളിഞ്ഞു—അജ്ഞാനവശാൽ ശബ്ദം മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി മുമ്പ് ചെയ്ത പ്രവൃത്തി.

Verse 5

अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः।द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत।।।।

മഹാരാജാവേ, ആ ദുഃഖത്താലും രാമവിയോഗജന്യ ദുഃഖത്താലും മനസ്സു തകർന്ന പ്രഭുവായ രാജാവ്, ആ രണ്ടു ശോകങ്ങളാൽ ഒരുമിച്ച് പീഡിതനായി.

Verse 6

दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः।वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः।।।।

ശോകത്തിന്റെ ഇരട്ട ദാഹത്തിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഭൂപതി കൗസല്യയോട് സംസാരിച്ചു; വിറച്ചുകൊണ്ട്, തല താഴ്ത്തി, കൂപ്പുകൈയോടെ പ്രസാദവും ക്ഷമയും അപേക്ഷിച്ചു.

Verse 7

प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः।वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि।।।।

ഹേ കൗസല്യേ, നിന്നെ പ്രസന്നയാക്കാൻ ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു—നിന്റെ കൃപയ്ക്കായി ഞാൻ ഈ കൂപ്പുകൈ അർപ്പിക്കുന്നു. നീ എപ്പോഴും വാത്സല്യവതിയും അനൃശംസയും ആകുന്നു; വിരോധികളോടും നീ ഒരിക്കലും കഠിനയല്ല.

Verse 8

भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा।धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम्।।।।

ദേവീ, ധർമ്മം വിചാരിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾക്കു ഭർത്താവ്—ഗുണവാനായാലും ഗുണഹീനനായാലും—പ്രത്യക്ഷ ദൈവതുല്യനായി പൂജ്യനാകുന്നു.

Verse 9

सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा।नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम्।।।।

നീ എപ്പോഴും ധർമ്മപരായണയും ലോകത്തിന്റെ ഉയർച്ചയും താഴ്ചയും കണ്ടവളുമാകയാൽ, നീ ദുഃഖിതയായിരുന്നാലും അതിലും അധികം ശോകത്തിൽ തകർന്നവനോട് കടുത്ത വാക്കുകൾ പറയുന്നത് നിനക്കു യോജ്യമല്ല.

Verse 10

तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम्।कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम्।।।।

ദീനാവസ്ഥയിൽ രാജാവ് പറഞ്ഞ കരുണവാക്കുകൾ കേട്ട കൌസല്യ, പുതുമഴവെള്ളം ഒഴുകുന്ന ചാലുപോലെ കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കി.

Verse 11

सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम्।सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः।।।।

കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന കൌസല്യ, രാജാവിന്റെ താമരപോലെയുള്ള കൂപ്പിയ കൈകളെ ആവേശത്തോടെ തന്റെ തലയിൽ വെച്ചു; ഭീതിയും വ്യാകുലതയും കൊണ്ട് അവൾ തിടുക്കത്തിൽ ഇടറുന്ന അക്ഷരങ്ങളായി സംസാരിച്ചു.

Verse 12

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते।याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया।।।।

പ്രസന്നനാകണമേ, പ്രഭോ! തലകുനിച്ച് ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ ഭൂമിയിൽ വീണിരിക്കുന്നു. ദേവരാജാ, അപേക്ഷിക്കേണ്ടിവന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ വേദനിതയായി; എനിക്ക് നിന്നിൽ നിന്ന് ക്ഷമ തേടേണ്ടവളല്ല ഞാൻ.

Verse 13

नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता।उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते।।।।

ഹേ വീരാ! പ്രശംസനീയനും ധീമാനുമായ ഭർത്താവിനാൽ പോലും വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടിവരുന്ന സ്ത്രീ, ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും യഥാർത്ഥ ക്ഷേമം പ്രാപിക്കുന്നില്ല.

Verse 14

जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम्।पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम्।।।।

ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! ഞാൻ ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നു; നിങ്ങളെ സത്യവാദിയെന്നുമറിയുന്നു. എന്നാൽ പുത്രശോകത്തിൽ ആർത്തയായി ഞാൻ എന്തോ അനുപയോഗമായ വാക്ക് പറഞ്ഞു പോയി.

Verse 15

शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्।शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः।।।।

ശോകം ധൈര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു; ശോകം ശ്രുതി-വിദ്യയെ നശിപ്പിക്കുന്നു; ശോകം എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നു—ശോകത്തോളം ശത്രു മറ്റൊന്നുമില്ല.

Verse 16

शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः।सोढुंमापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते।।।।

ശത്രുവിന്റെ കൈയിൽ നിന്നുള്ള പെട്ടെന്നുള്ള പ്രഹാരം സഹിക്കാം; എന്നാൽ പെട്ടെന്ന് വന്ന ശോകം—അത്യല്പമായാലും—സഹിക്കാനാവില്ല.

Verse 17

धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः।यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः।।।।

വീരനേ, ധർമ്മജ്ഞരും ശ്രുതിശാസ്ത്രപണ്ഡിതരുമായ, ധർമ്മവും അർത്ഥവും സംബന്ധിച്ച സംശയങ്ങൾ മുറിഞ്ഞ യതികളും പോലും—ശോകം ചിത്തത്തെ മൂടുമ്പോൾ—മോഹിതരായി വഴിതെറ്റുന്നു.

Verse 18

वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते।य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम।।।।

ഇന്ന് രാമന്റെ വനവാസത്തിന്റെ അഞ്ചാം രാത്രിയായി എണ്ണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ശോകം സന്തോഷത്തെ കൊന്നെറിഞ്ഞ എനിക്ക് ഈ കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾ അഞ്ചു വർഷംപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 19

तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते।नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत्।।।।

ഞാൻ അവനെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ, ഈ ശോകം ഹൃദയത്തിൽ വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു—നദികളുടെ പ്രചണ്ഡവേഗം കൊണ്ട് മഹാസമുദ്രജലം ഉയർന്നു പൊങ്ങുന്നതുപോലെ.

Verse 20

एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः।मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।।।

കൗസല്യ ഇങ്ങനെ മൃദുവും മംഗളകരവുമായ വാക്കുകൾ പറയുമ്പോൾ, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോയി; രാത്രിയും അടുത്തുവന്നു.

Verse 21

तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः।शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान्।।।।

ദേവി കൗസല്യയുടെ വാക്കുകളാൽ ഇങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ട രാജാവ്—ശോകം കൊണ്ടും ഇപ്പോഴും ആകുലനായിരുന്നെങ്കിലും—ഉറക്കിന്റെ അധീനതയിലേക്കു പോകുന്നവനെപ്പോലെ തോന്നി.