Valmiki Ramayana 2.62.2: Ayodhya Kanda, Sarga 62, Shloka 2

अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः · Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall

Setting: अयोध्या (अन्तःपुर/शयनकक्ष)

Devanagari script

चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।

अथ दीर्घीण कालेन संज्ञामाप परन्तपः ॥२॥

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.62.2

Transliteration

cintayitvā sa ca nṛpo mumūha vyākulendriyaḥ |

atha dīrgheṇa kālena saṃjñām āpa parantapaḥ ||2||

Translation

ఆలోచిస్తూ ఆలోచిస్తూ ఇంద్రియాలు కలతచెంది ఆ రాజు మూర్ఛపోయాడు; తరువాత చాలా కాలానికి ఆ పరంతపుడు మళ్లీ స్పృహ పొందాడు।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• चिन्तयित्वा: having reflected
• Type: Verb
• Root: √चिन्त् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund) ‘having thought’
• Role: पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)

• सः: he
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
• Role: कर्ता (Karta/कर्ता)

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
• Role: सम्बन्ध (Connector/सम्बन्ध)

• नृपः: king
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
• Role: कर्ता (Karta/कर्ता)

• मुमोह: fainted, became deluded
• Type: Verb
• Root: √मुह् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
• Role: क्रिया (Verb/क्रिया)

• व्याकुल-इन्द्रियः: with agitated senses
• Type: Adjective
• Root: व्याकुल (प्रातिपदिक) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (कर्मधारय-सदृशः) ‘व्याकुलानि इन्द्रियाणि यस्य’ (sense: bahuvrīhi-like, but form used adjectivally); here functioning as adjective to ‘नृपः’
• Role: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Compound: Tatpurusha

• अथ: then
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (then/thereafter)
• Role: सम्बन्ध (Sequencer/सम्बन्ध)

• दीर्घीण: long (after)
• Type: Adjective
• Root: दीर्घीण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग?—रूपतः नपुंसक-प्रथमा/द्वितीया एकवचन; प्रयोगः ‘दीर्घीण कालेन’ इति—विशेषणरूपेण ‘दीर्घेण’ अर्थे; पाठभेदः सम्भवः (दीर्घेण)
• Role: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)

• कालेन: after a time
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; काल-करणे (time-instrument)
• Role: करण (Karana/करण)

• संज्ञाम्: consciousness
• Type: Noun
• Root: संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
• Role: कर्म (Karma/कर्म)

• आप: obtained, regained
• Type: Verb
• Root: √आप् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
• Role: क्रिया (Verb/क्रिया)

• परन्तपः: tormentor of foes
• Type: Noun
• Root: परन्तप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘परान् तपति’ = ‘tormentor of enemies’; उपाधि/विशेषणरूपेण नृपस्य
• Role: विशेषण (Epithet/विशेषण)
• Compound: Bahuvrihi

Sandhi Notes

• व्याकुलेन्द्रियः → व्याकुल-इन्द्रियः
• संज्ञामाप → संज्ञाम् आप

Context

The king (Dasaratha) tormentor of enemies, for a while, lost his consciousness, his senses bewildered. After a long time he regained his senses.

The teaching

Ethical theme

मानसिक-स्वास्थ्य/धैर्य

Mood and themes

Rasa

Karuna (compassion), with Bhayanaka (fear)

Mood

मूर्च्छा, व्याकुलता, असहायता

Themes

• Dharma
• Itihasa
• Ethics
• Grief
• Kingship

Symbolism

Cross references

Meter and recitation

Characters & Entities

• Daśaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It shows how a ruler’s mind is accountable to dharma: inner turmoil and collapse follow when one is caught between duty, truth, and the consequences of prior actions.

What is the narrative situation?

Daśaratha, overwhelmed by the crisis of Rāma’s exile and his own decisions, loses consciousness and later revives.

Which character virtue is emphasized?

The verse indirectly highlights the gravity of royal responsibility: a king’s decisions carry moral weight that can shake even a powerful person.