Shloka 6

अष्टादशः सर्गः

Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration

Devanagari script

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।2.18.5।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।2.18.6।।

Transliteration

indriyair aprahṛṣṭais taṁ śokasantāpakarśitam | niśśvasantaṁ mahārājaṁ vyathitākulacetasam || ūrmimālinam akṣobhyaṁ kṣubhyantam iva sāgaram | upaplutaṁ ivādityam uktānṛtam ṛṣiṁ yathā ||

Translation

ఇంద్రియాలు హర్షరహితమై, శోకసంతాపాలతో క్షీణించిన ఆ మహారాజు దీర్ఘనిశ్వాసాలు విడుస్తూ, మనస్సు వ్యథతో కలతచెందినవాడై ఉన్నాడు. స్వభావతః అక్షోభ్యుడైనప్పటికీ, తరంగమాలలతో కిరీటధారిగా ఉన్న సముద్రంలా కల్లోలమై, గ్రహణగ్రస్త సూర్యునిలా ఆవరించబడి, అసత్యవాక్యంతో పతితుడైన ఋషిలా దిగులుగా కనిపించాడు।

Word by Word

• अचिन्त्यकल्पम्: inconceivable in magnitude
• अचिन्त्यकल्पम्: कर्म (Karma; with शोकम्)
• Type: Adjective
• Root: अचिन्त्य + कल्प (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय: अचिन्त्यः कल्पः यस्य/यथा; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; शोकम् इत्यस्य विशेषणम्

• हि: indeed
• हि: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: हेतौ/निश्चयार्थक-निपात (indeed/for)

• पितुः: of (his) father
• पितुः: सम्बन्ध (Sambandha)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• तम्: that
• तम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; शोकम् इत्यस्य विशेषण-निर्देशः

• शोकम्: grief
• शोकम्: कर्म (Karma; of उपधारयन्)
• Type: Noun
• Root: शोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उपधारयन्: considering/reflecting on
• उपधारयन्: कर्ता (Karta; participial predicate)
• Type: Verb
• Root: उप+धृ (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृ-सम्बद्ध (Rama)

• बभूव: became
• बभूव: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट् (perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• संरब्धतरः: more agitated
• संरब्धतरः: कर्ता (Karta; predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: संरब्ध + तर (प्रातिपदिक; √रभ्)
• Form: क्त (past participle) + तरप् (comparative); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• समुद्रः: ocean
• समुद्रः: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमान

• इव: like
• इव: उपमान (Upamā marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय

• पर्वणि: on the full-moon day/tide-time
• पर्वणि: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Noun
• Root: पर्वन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; काल-अधिकरण (time-locative)

Context

This is why the king with his face tortured by tears and (his heart) overwhelmed with compassion for you, is unable to look at you.

Characters & Entities

• Dasaratha
• Rama

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights the ethical cost of departing from satya: inner turmoil manifests outwardly, and even a powerful ruler is undone when truth and duty are compromised.

What is the narrative situation?

Daśaratha is shown physically and mentally shattered as he faces the consequences of the boons promised to Kaikeyī and the impending separation from Rāma.

Which character virtue is emphasized?

By contrast, the verse underscores the ideal of steadfastness in truth—implied through the king’s suffering when that steadiness is lost.