Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

अष्टादशः सर्गः

Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः।मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे।।।।

atoṣayan mahārājam akurvan vā pitur vacaḥ | muhūrtam api neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe ||

నేను ఎప్పుడైనా మహారాజైన నా తండ్రిని అసంతుష్టుడిని చేశానా, లేదా తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించలేదా, దాంతో రాజు కోపించాడయితే, నేను క్షణమాత్రమైనా జీవించదలచుకోను।

अतोषयन्(I) displeasing
अतोषयन्:
Karta (कर्ता; implied)
TypeAdjective
Rootअ-√तुष् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि; (अहम्) इति अध्याहार्य कर्ता
महाराजम्the great king
महाराजम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहा-राज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; समासः कर्मधारयः (महान् राजा)
अकुर्वन्not doing (disobeying)
अकुर्वन्:
Karta (कर्ता; implied)
TypeAdjective
Rootअ-√कृ (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (अहम्) इति अध्याहार्य; पितुर्वचः इति कर्म
वाor
वा:
Sambandha (विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (or)
पितुःof (my) father
पितुः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन
वचःcommand/word
वचः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
मुहूर्तम्a moment
मुहूर्तम्:
Kāla (काल; duration)
TypeNoun
Rootमुहूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (अत्यन्तसंयोग/काल), एकवचन; कालपरिमाणे (for a moment)
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अल्पार्थक-अव्यय (even)
not
:
Sambandha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
इच्छेयम्would wish
इच्छेयम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√इष्/√इच्छ् (धातु)
Formविधिलिङ् (Potential/Optative), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन
जीवितुम्to live
जीवितुम्:
Prayojana (प्रयोजन/infinitive purpose)
TypeVerb
Root√जीव् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त infinitive (भावे), क्रियार्थक
कुपितेwhen (he is) angry
कुपिते:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकुपित (प्रातिपदिक; √कुप् से क्त)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; नृपे इति विशेषणम्
नृपेwhen the king (is)
नृपे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

If I have (ever) displeased the maharaja, my father or disobeyed his command which has angered him, I do not wish to live for a moment৷৷

R
Rāma
K
Kaikeyī
D
Daśaratha

FAQs

Pitṛ-śuśrūṣā (devotion/obedience to one’s father) is treated as central dharma; Rāma values alignment with his father’s will over his own life.

Rāma expresses anguish that he may have angered Daśaratha by disobedience, and declares he cannot bear living under his father’s displeasure.

Tyāga (self-sacrifice) and niṣṭhā (steadfastness) in duty.