Adhyaya 61: The Observance for the Fulfilment of Desires: Worship of Keśava in the Form of Guha (Kumāra)
Kāmavrata (Guha-rūpeṇa Keśava-pūjā) Vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) / Royal-Ethics (Kingship restoration motif)
अस्मिन्नध्याये वराह–पृथिवीसंवादे अगस्त्यऋषिणा नृपाय कामसिद्ध्यर्थं कामव्रतविधिः प्रदर्श्यते। वर्षपर्यन्तं फलाशनं वाग्यतत्वं च कृत्वा पौषशुक्लपक्षस्य तिथिषु नियमानुष्ठानं विधीयते। अग्निकार्यं कृत्वा गुहरूपेण केशवस्य पूजनं, षण्मुख–स्कन्द–कार्त्तिकेयसम्बद्धनामावलिजपश्च निर्दिश्यते। अन्ते ब्राह्मणभोजनं, सुवर्णषण्मुखप्रतिमादानं, मन्त्रपूर्वकदानं च; नलादिराजानां दृष्टान्तैः ऐश्वर्यवंशप्रतिष्ठाराज्यस्थैर्यप्राप्तिः, पृथिव्याः सामाजिकसम्यगवस्थारक्षणं च सूचितम्।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 61
Verse 1
अगस्त्य उवाच । कामव्रतं महाराज शृणु मे गदतोऽधुना । येन कामाः समृद्ध्यन्ते मनसा चिन्तिता अपि ॥ ६१.१ ॥
अगस्त्य उवाच—महाराज, इदानीं मम वचनात् कामव्रतं शृणु। येन मनसा चिन्तिता अपि कामाः समृद्धिं यान्ति॥
Verse 2
षष्ठ्यां फलाशनो यस्तु वर्षमेकं व्रतं चरेत् । पौषमाससिते पक्षे चतुर्थ्यां कृतभोजनः ॥ ६१.२ ॥
यः षष्ठ्यां फलाशनः सन् वर्षमेकं व्रतं चरेत्, तथा पौषमासस्य सिते पक्षे चतुर्थ्यां कृतभोजनः—एष विधिः।
Verse 3
षष्ठ्यां तु पारयेद् धीमान् प्रथमं तु फलं नृप । ततो भुञ्जीत यत्नेन वाग्यतः शुद्धमोदनम् ॥ ६१.३ ॥
षष्ठ्यां तु धीमान् पारयेत्, नृप, प्रथमं फलम्। ततः यत्नेन वाग्यतः शुद्धमोदनं भुञ्जीत॥
Verse 4
ब्राह्मणैः सह राजेन्द्र अथवा केवलैः फलैः । तमेेकं दिवसं स्थित्वा सप्तम्यां पारयेन्नृप ॥ ६१.४ ॥
राजेन्द्र, ब्राह्मणैः सह अथवा केवलफलाहारेण, एकं दिवसं व्रतं स्थित्वा, सप्तम्यां तद्व्रतं पारयेत्, नृप।
Verse 5
अग्निकार्यं तु कुर्वीत गुहारूपेण केशवम् । पूजयित्वाभिधानॆन वर्षमेकं व्रतं चरेत् ॥ ६१.५ ॥
अग्निकार्यं तु कुर्वीत; ‘गुहारूप’ इति नाम्ना केशवं पूजयित्वा, वर्षमेकं व्रतं चरेत्।
Verse 6
षड्वक्त्र कार्त्तिक गुह सेनानी कृत्तिकासुत । कुमार स्कन्द इत्येवं पूज्यो विष्णुः स्वनामभिः ॥ ६१.६ ॥
षड्वक्त्रः, कार्त्तिकः, गुहः, सेनानी, कृत्तिकासुतः, कुमारः, स्कन्दः—इत्येवं स्वनामभिः विष्णुः पूज्यः।
Verse 7
समाप्तौ तु व्रतस्यास्य कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । षण्मुखं सर्वसौवर्णं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६१.७ ॥
अस्य व्रतस्य समाप्तौ ब्राह्मणभोजनं कुर्यात्; सर्वसौवर्णं षण्मुखं ब्राह्मणाय निवेदयेत्।
Verse 8
सर्वे कामाः समृद्ध्यन्तां मम देव कुमारक । त्वत्प्रसादादिमं भक्त्या गृह्यतां विप्र माचिरम् ॥ ६१.८ ॥
मम सर्वे कामाः समृद्ध्यन्ताम्, हे देवकुमारक; त्वत्प्रसादात्, हे विप्र, इदं भक्त्या गृह्यतां मा चिरम्।
Verse 9
अनेन दत्त्वा मन्त्रेण ब्राह्मणाय सयुग्मकम् । ततः कामाः समृद्ध्यन्ते सर्वे वै इह जन्मनि ॥ ६१.९ ॥
अनेन मन्त्रेण सयुग्मकं दत्त्वा ब्राह्मणाय, ततः सर्वे कामाः इहैव जन्मनि समृद्धिं यान्ति ॥
Verse 10
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ ६१.१० ॥
अपुत्रो पुत्रं लभते, अधनो धनं लभते; भ्रष्टराज्योऽपि राज्यं लभेत—अत्र विचारणा न कार्या ॥
Verse 11
एतद् व्रतं पुरा चीर्णं नलेन नृपसत्तम । ऋतुपर्णस्य विषये वसता व्रतचर्यया ॥ ६१.११ ॥
एतद् व्रतं पुरा नलेन नृपसत्तम, ऋतुपर्णस्य विषये वसता व्रतचर्यया चीर्णम् ॥
Verse 12
तथा राज्यच्युतैरन्यैर्बहुभिर्नृपसत्तमैः । पौराणिकं व्रतं चैव सिद्ध्यर्थं नृपसत्तम ॥ ६१.१२ ॥
तथा राज्यच्युतैः अन्यैः बहुभिः नृपसत्तमैः, सिद्ध्यर्थं पौराणिकं व्रतं चैतदपि समाचरितम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames disciplined self-regulation (dietary restraint, controlled speech, and calendrically ordered practice) as a means to stabilize personal aims and social order; it further presents dāna and feeding brāhmaṇas as completion acts that redistribute resources, supporting communal equilibrium understood as beneficial to Pṛthivī’s sustained order.
The vrata is to be observed for one year (varṣam ekaṃ). Specific tithis are named: ṣaṣṭhī (as a key fasting/fruit regimen day and also as a concluding marker), caturthī in the śukla pakṣa of Pauṣa (Pauṣamāsa-site pakṣe) with kṛta-bhojana, and saptamī as a completion/transition point (pārayet).
Although it does not explicitly discuss landscapes or ecology in the provided verses, the text implicitly links Pṛthivī’s balance to human conduct: regulated consumption (phala-āhāra), restraint (vāg-yama), and structured giving (dāna, brāhmaṇa-bhojana) are presented as practices that reduce excess, formalize resource circulation, and reinforce social stability—an indirect model of terrestrial stewardship within the Purāṇic ethic.
Agastya appears as the instructing sage. The exemplum cites King Nala (nṛpa-sattama) and mentions Ṛtuparṇa (as the ruler in whose domain Nala resided), along with a generalized reference to other kings who had lost their kingdoms (rājya-cyuta) and sought success through the vrata.