Adhyaya 180: The Glory of Dhruva-Tīrtha: Rules of Ancestor Libations and Śrāddha, and the Consequences of Lineage-Continuity
Dhruvatīrtha-māhātmyaṃ: Pitṛ-tarpaṇa-śrāddha-vidhiḥ santati-prabhāvaś ca
Ritual-Manual (Śrāddha/Tarpaṇa) with Ethical-Discourse on social conduct and lineage-responsibility
वराहः पृथिवीं प्रति ध्रुवतीर्थे घटितं वृत्तान्तं कथयति, यत्र पितृतृप्तेः स्वरूपं प्रदर्श्यते। चन्द्रसेनराजा श्राद्ध-तिलोदक-तर्पणादिकं करोति; त्रिकालज्ञो मुनिः पश्यति यथा सन्ततिभिः कृतश्राद्धतर्पणानुसारं पितरः समागच्छन्ति निवर्तन्ते च। मच्छरवत् कीटैः पीड्यमानः कश्चित् दुःखितः प्राणी योनिसङ्करात् सन्तत्यभावाच्च स्वस्य श्राद्धतर्पणाभावेन गतिरुद्धिं निवेदयति। ततः मुनिः तिलमिश्रजल-दर्भ-गोत्रनामोच्चारण-क्रमेण पितृमातृ-परपितृणां तर्पणविधिं, तथा काले देशे पात्रे च दोषे सति कर्मणो निष्फलतां च उपदिशति। कुलपरम्परायां उपेक्षिता स्त्री सम्यग्विधिना कर्म कृत्वा तस्य मोक्षं साधयति; ध्रुवतीर्थं कुलधर्म-व्यवस्थायाः पृथिव्याः सामाजिकसन्तुलनस्य च शिक्षास्थानं भवतीति प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 180
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे
श्रीवराह उवाच— पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि पितॄणां तृप्तिकारकम्; ध्रुवतीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे।
Verse 2
अस्यां पुर्यां तु राजा आसीद्धार्मिकः सत्यविक्रमः ॥ चन्द्रसेनेति नाम्ना च यज्वा दानहिते रतः
अस्यां पुर्यां राजा आसीत् धार्मिकः सत्यविक्रमः; चन्द्रसेनेति नाम्ना यज्वा दानहिते रतः।
Verse 3
तस्य नार्यः शते द्वे तु कुलशीलवयोयुते ॥ तासां मध्येऽधिका चैका पतिव्रतपरायणा
तस्य नार्यः शते द्वे तु कुलशीलवयोयुताः; तासां मध्येऽधिका चैका पतिव्रतपरायणा।
Verse 4
नाम्ना चन्द्रप्रभा चैव वीरसूर्वीरपुत्रका ॥ तस्या दासीशतस्यैका दासी नाम्ना प्रभावती ॥
सा चन्द्रप्रभा नाम्ना वीरसूर्वीरपुत्रिका; तस्या दासीशतस्यैका दासी प्रभावती नाम्ना।
Verse 5
स्वदोषैः पतिताः सर्वे नरकं प्रति भामिनि ॥ सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य हि ॥
हे भामिनि, स्वदोषैः पतिताः सर्वे नरकं प्रति यान्ति। कुलघ्नानां तु कुलस्य सङ्करोऽपि नरकायैव भवति॥
Verse 6
कदाचिदपि तस्याथो भ्रष्टः प्राणिजनो महान् ॥ सूक्ष्मः प्राणिसमूहो हि ध्रुवतीर्थे तदापतत् ॥
कदाचित् तस्याथो भ्रष्टः प्राणिजनो महान्। सूक्ष्मः प्राणिसमूहो हि ध्रुवतीर्थे तदापतत्॥
Verse 7
कृष्णरूपाश्चङ्क्रमन्तो मशकाकारसन्निभाः ॥ दृष्टास्ते ऋषिणा तत्र त्रिकालज्ञेन भामिनि ॥
कृष्णरूपाश्चङ्क्रमन्तो मशकाकारसन्निभाः। दृष्टास्ते ऋषिणा तत्र त्रिकालज्ञेन भामिनि॥
Verse 8
तस्याः परिग्रहास्त्वेकोद्दिष्टाचारविहीनकाः ॥ तस्या पितृगणाः सर्वे अतीताः शतसङ्ख्यया ॥
तस्याः परिग्रहास्त्वेकोद्दिष्टाचारविहीनकाः। तस्या पितृगणाः सर्वे अतीताः शतसङ्ख्यया॥
Verse 9
षष्ठान्नकालभोक्ता पयोव्रतेन महात्मना ॥ मानैर्व्रतेन सा देवी सूर्यगत्या स्थितेन च ॥
षष्ठान्नकालभोक्ता सा पयोव्रतेन महात्मना। मानैर्व्रतेन सूर्यगत्या स्थितेन च स्थिता॥
Verse 10
चतुर्थांशावशेषश्च दिवसः पर्यवर्त्तत ॥ एके तत्र समायान्ति पितरो नभसोऽवनिम् ॥
दिवसस्य चतुर्थांशावशेषे सति दिवसः प्रवृत्तः; तत्र केचन पितरः नभसः अवनिं समाययुः।
Verse 11
अन्ये पूर्वोत्तराद्देशाद्दक्षिणात्पश्चिमात्तथा ॥ केचित्स्वभावतो हृष्टाः केचित्पुत्रैः स्वधाकृताः ॥
अन्ये पूर्वोत्तरदेशात् दक्षिणात् पश्चिमात् च समाययुः। केचित् स्वभावतः हृष्टाः, केचित् पुत्रकृतस्वधाभिः तुष्टाः।
Verse 12
हृष्टास्तुष्टा सुपुष्टाङ्गा गच्छन्तो दिवि सङ्घशः ॥ तपस्विनः स्नानरता रूक्षाः क्षामशरीरिणः ॥
हृष्टाः तुष्टाः सुपुष्टाङ्गाः सङ्घशो दिवि गच्छन्ति। अपरे तपस्विनः स्नानरताः रूक्षाः क्षामशरीरिणः।
Verse 13
वस्त्रालङ्कारपुष्टाङ्गा हृष्टा गच्छन्ति सङ्घशः ॥ तथाऽपरे नग्नदेहाः सुपुष्टा यान्ति तत्र वै ॥
वस्त्रालङ्कारैः सुपुष्टाङ्गाः हृष्टाः सङ्घशो गच्छन्ति। तथाऽपरे नग्नदेहाः सुपुष्टाः अपि तत्रैव यान्ति।
Verse 14
अन्ये यथागतं यान्ति आयान्ति पुनरेव हि ॥ यानैरुच्चावचैः केचिन्नानारूपैः खगैस्तया ॥
अन्ये यथागतं यान्ति, पुनरेव हि आयान्ति। केचित् उच्चावचैः यानैः नानारूपैः खगैः तया पथा वह्यमानाः आयान्ति।
Verse 15
समागच्छन्ति गच्छन्तीरयन्तश्चाशिषो मुदा ॥ केचिद्यथागता यान्ति क्रुद्धाः शापप्रदायिनः ॥
समागच्छन्ति च गच्छन्ति च, मुदा आशिषोऽपि प्रेरयन्ति। केचिद् यथागता एव यान्ति—क्रुद्धाः शापप्रदायिनः॥
Verse 16
निर्गतोदरसूक्ष्माश्च गच्छन्ति सुविमानिताः ॥ सम्मानितास्तथान्ये तु पितरः श्राद्धपूजिताः ॥
केचिद् निर्गतोदरसूक्ष्माः, सुविमानिताः सन्तो गच्छन्ति। अन्ये तु पितरः श्राद्धपूजिताः सम्मानिताः भवन्ति॥
Verse 17
महोत्सवमिवालक्ष्य विस्मितो मुनिरुत्थितः ॥ गते पितृगणे पुत्राः सकलत्रा गृहान्ययुः ॥
महोत्सवमिव तद् आलक्ष्य मुनिर्विस्मित उत्थितः। गते पितृगणे, पुत्राः सकलत्रा गृहान् ययुः॥
Verse 18
निर्जनं ध्रुवतीर्थं तु वृत्तवेलमिवाभवत् ॥ तत्रैकान्ते कृशाङ्गोऽथ क्षुत्क्षामो गतिविह्वलः ॥
तदा ध्रुवतीर्थं निर्जनं, वृत्तवेलमिवाभवत्। तत्रैकान्ते कृशाङ्गोऽथ क्षुत्क्षामो गतिविह्वलः॥
Verse 19
न वाक्च श्रूयते तस्य क्षुद्रपक्षिरवो यथा ॥ को भवान्विकृताकारो वेष्टितो मशकैर्बहु ॥
न तस्य स्पष्टा वाक् श्रूयते, क्षुद्रपक्षिरवो यथा। ‘को भवान् विकृताकारः, मशकैर्बहुभिर्वेष्टितः?’॥
Verse 20
न गच्छसि यथास्थानमागतस्तु निरुद्यमः ॥ यथावत्पृच्छते मह्यं कथयात्मविचेष्टितम् ॥
न गच्छसि स्वस्थानं, आगतः सन् निरुद्यमः। यथावत् पृच्छसि मां, कथयात्मविचेष्टितम्॥
Verse 21
ममाद्य नैत्यकं कर्म तीर्थेऽस्मिन्नश्यतेऽनिशम् ॥ इमानुच्चावचान् जन्तून् दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥
ममाद्य नैत्यकं कर्म तीर्थेऽस्मिन्नश्यतेऽनिशम्। इमानुच्चावचान् जन्तून् दृष्ट्वा मां मोह आविशत्॥
Verse 22
त्वां दृष्ट्वेदृक्स्वरूपं च क्रिया मे सा गता त्वयि ॥ विस्रब्धः कथयास्माकं करोमि च हितं तव ॥
त्वां दृष्ट्वेदृक्स्वरूपं च क्रिया मे सा गता त्वयि। विस्रब्धः कथयास्माकं करोमि च हितं तव॥
Verse 23
जन्तुरुवाच ॥ बृहन्निमित्तमद्यैव पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे च यः श्राद्धं पुनः कुर्यात्तिलोदकम् ॥
जन्तुरुवाच। बृहन्निमित्तमद्यैव पितॄणां तृप्तिकारकम्। ध्रुवतीर्थे च यः श्राद्धं पुनः कुर्यात्तिलोदकम्॥
Verse 24
तिलतृप्ताः दिवं यान्ति पितरस्तेन पुत्रिणः ॥ सोऽहं स्वान्तरिकादत्तस्तृप्त्यर्थस्तु बुभुक्षितः
तिलतृप्ताः दिवं यान्ति पितरस्तेन पुत्रिणः। सोऽहं स्वान्तरिकादत्तस्तृप्त्यर्थस्तु बुभुक्षितः॥
Verse 25
योनिसंकरदोषेण नरकं समुपाश्रितः ॥ आशापाशशतैर्बद्धः शतवर्षैरिहागतः
योनिसंकरदोषेण नरकं समुपाश्रितः। आशापाशशतैर्बद्धः शतवर्षैरिहागतः॥
Verse 26
अगतिर्गमने मे स्यात्ते त्रितापैः समागतः ॥ सन्तानैः पुष्टवपुषो दत्तश्राद्धैः कृतोदकैः
अगतिर्गमने मे स्यात्ते त्रितापैः समागतः। सन्तानैः पुष्टवपुषो दत्तश्राद्धैः कृतोदकैः॥
Verse 27
बलयुक्ता ययुः स्वर्गं निर्बलस्य कुतो गतिः ॥ येषां सन्ततिरक्षय्या तिष्ठत्येवं प्रजावती
बलयुक्ता ययुः स्वर्गं निर्बलस्य कुतो गतिः। येषां सन्ततिरक्षय्या तिष्ठत्येवं प्रजावती॥
Verse 28
दृष्टास्त्वया त्रिकालज्ञ दिव्यदृष्ट्या दिवं गताः ॥ ब्राह्मणानां च वैश्यानां शूद्राणां पितरस्तथा
दृष्टास्त्वया त्रिकालज्ञ दिव्यदृष्ट्या दिवं गताः। ब्राह्मणानां च वैश्यानां शूद्राणां पितरस्तथा॥
Verse 29
प्रतिलोमानुलोमानां शूद्राणां श्राद्धकर्मिणाम् ॥ सर्वेषां च त्वया दृष्टं येषां सन्ततिरव्यया
प्रतिलोमानुलोमानां शूद्राणां श्राद्धकर्मिणाम्। सर्वेषां च त्वया दृष्टं येषां सन्ततिरव्यया॥
Verse 30
एवं पृष्टः स विप्रेण कथयामास कारणम् ॥ पुनः पप्रच्छ तं जन्तुः कौतूहलसमन्वितः
एवं विप्रेण पृष्टः स कारणं कथयामास; ततः पुनः कौतूहलसमन्वितो जन्तुस्तं पप्रच्छ।
Verse 31
तवापि सन्ततिस्तात नास्ति दैवाद्यथोचिताः ॥ यदि कश्चिदुपायोऽत्र मह्यं तव हितैषिणे
तवापि तात दैवयोगात् सन्ततिर्यथोचिताः नास्ति; यदि कश्चिदुपायोऽत्र, तव हितैषिणे मह्यं तं वद।
Verse 32
वद सर्वं करिष्यामि यदि सत्यं वचो मम ॥ ततः स कथयामास दुःस्थः पितृगणैर्वृतः
वद, सर्वं करिष्यामि, यदि मम वचः सत्यं; ततः स दुःस्थः पितृगणैर्वृतः कथयामास।
Verse 33
इमे ये मम देहे तु भवन्ति मशकाः कृशाः ॥ सन्तानप्रक्षयादेते मम देहं समाश्रिताः
इमे कृशा मशकाः ये मम देहे भवन्ति; सन्तानप्रक्षयात् एते मम देहं समाश्रिताः।
Verse 34
तन्तुमन्त्रमहं तेषां मम तन्तुमयी सकृत् ॥ आस्ते नगर्या मध्ये तु चन्द्रसेनस्य वेश्मनि
अहं तेषां तन्तुमन्त्रः; मम देहः सकृत्तन्तुमयो बद्ध इव। सा तु नगर्याः मध्ये चन्द्रसेनस्य वेश्मनि वसति।
Verse 35
महिष्याः प्रेषणे नित्यं दासी नाम्ना प्रभावती ॥ तस्या दासी कर्मकरी विरूपनिधिनामतः
महिष्याः नित्यप्रेषणे प्रभावती नाम दासी आसीत्। तस्याः दास्याः कर्मकरी विरूपनिधि-नाम्नी आसीत्॥
Verse 36
अस्माकं सन्ततेस्तन्तुस्तस्य श्राद्धकृते वयम् ॥ आशया बद्धहृदयाः श्राद्धतर्पणहेतवः
अस्माकं सन्ततेः स एव तन्तुः; तस्य श्राद्धकृते वयं प्रवर्तामहे। आशया बद्धहृदयाः श्राद्धतर्पणहेतवः स्मः॥
Verse 37
श्रुत्वैतत्स त्रिकालज्ञो मोहाविष्टोऽब्रवीदिदम् ॥ कथं निकृष्टयोन्या यद्दत्तं चापद्यते हविः
एतच्छ्रुत्वा स त्रिकालज्ञो मोहाविष्ट इदं अब्रवीत्— ‘कथं निकृष्टयोन्या दत्तं हविः सम्यगापद्यते?’॥
Verse 38
विधिरत्र कथं तस्या येन यूयं स पुत्रिणः ॥ प्रोवाच स त्रिकालज्ञं ज्ञानक्लिष्टं कृपान्वितम्
‘तस्याः विधिः अत्र कथं, येन यूयं पुत्रिणो भवथ?’ इति। ततः स त्रिकालज्ञं ज्ञानक्लिष्टं कृपान्वितं प्रोवाच॥
Verse 39
पूर्वकर्मविपाकेन यां यां गतिमधोमुखीम् ॥ ऊर्ध्वां यां चापि पितरः पुत्रिणः पुत्रमीहते
पूर्वकर्मविपाकेन यां यां गतिमधोमुखीं प्राप्नोति, ऊर्ध्वां यां चापि—पितरः पुत्रिणः सन्तः पुत्रेण याम् ईहन्ते—तत्सर्वं कर्मफलप्रभवम्॥
Verse 40
श्राद्धं पिण्डोदकं दानं नित्यं नैमित्तिकं तथा ॥ नान्या गतिः पितॄणां स्यात्पितरस्तेन पुत्रिणः
श्राद्धं पिण्डोदकं दानं नित्यं नैमित्तिकं तथा। पितॄणां नान्या गतिः स्यात्; तस्मात् पितरः पुत्रिणः स्मृताः॥
Verse 41
अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः
अपि स्यात् स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज् जलाञ्जलिम्। नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः॥
Verse 42
विशेषात्तीर्थमध्ये तु तिलमिश्रं जलाञ्जलिम् ॥ रौप्यजुष्टजलेनाथ नाभिदघ्ने जले स्थितः
विशेषात् तीर्थमध्ये तु तिलमिश्रं जलाञ्जलिम्। रौप्यजुष्टजलेनाथ नाभिदघ्ने जले स्थितः॥
Verse 43
दर्भपाणिस्त्रिस्त्रिगोत्रे पितृन्नाम समुच्चरन् ॥ तृप्यत्वेवं नाम शर्म स्वधाकारमुदाहरन्
दर्भपाणिः त्रिस्त्रिगोत्रे पितॄन्नाम समुच्चरन्। तृप्यत्वेवं नाम शर्म स्वधाकारमुदाहरन्॥
Verse 44
अदावेका॒ञ्जलिर्द्वे तु तिस्रो वै तर्पणे स्मृताः ॥ देवर्षिपितृसङ्घानां क्रमाज्ज्ञेयं विचक्षणैः
अदावेका॒ञ्जलिर्द्वे तु तिस्रो वै तर्पणे स्मृताः। देवर्षिपितृसङ्घानां क्रमाज्ज्ञेयं विचक्षणैः॥
Verse 45
तृप्यध्वमिति चान्ते वै मन्त्रं मन्त्रप्रतिक्रियाः ॥ उदीरतामङ्गिरस आयान्तु न इतीरयेत्
अन्ते वै मन्त्रप्रतिक्रियारूपेण “तृप्यध्वम्” इति मन्त्रं जपेत्। ततः “उदीरताम् अङ्गिरसः, आयान्तु नः” इति चोच्चारयेत्।
Verse 46
एवं मातामहः शर्म गोत्रे पितामहस्तथा ॥ ऊर्ध्वं पितृभ्यो ये चेह ते पितर इहोच्यते
एवं मातामहं ‘शर्म’ नाम्ना गोत्रसहितं, तथा पितामहं अपि गोत्रसहितं पठेत्। ये च पितृभ्य ऊर्ध्वं सन्ति, ये चात्र विधौ सम्बोध्याः, तेऽत्र ‘पितरः’ इति कथ्यन्ते।
Verse 47
मधुवातेति॒ ऋचं तद्वत्पूर्ववत्समुदीरयेत् ॥ पितामहीं प्रपितामहीं पत्याऽ मातृवत्स ह
तद्वत् पूर्ववत् “मधुवाते” इत्याद्यृचं सम्यगुदीरयेत्। पितामहीं प्रपितामहीं च, पत्यासहितां, मातृवत् एव सम्बोधयेत्।
Verse 48
एवं मातामहानां च पूर्ववत्क्रमशो बुधः ॥ नमो व इति मन्त्रेण प्रत्येकं त्रितयं त्रिषु
एवं मातामहानां अपि पूर्ववत् क्रमशो बुधः प्रवर्तेत। “नमो वः” इत्यादिमन्त्रेण त्रिषु स्थानेषु प्रत्येकं त्रितयं समर्पयेत्।
Verse 49
गोत्रोच्चारं प्रकुर्वीत असूर्यान्नाशयामहे ॥ गोत्राय पित्रे महाय शर्मणे चेदमासनम्
गोत्रोच्चारं प्रकुर्वीत—“असूर्यान् नाशयामहे” इति। ततः—“गोत्राय, पित्रे, महाय, शर्मणे च—इदमासनम्” इति आसनं समर्पयेत्।
Verse 50
गोत्रायै मातॄे मह्यै तु देव्यै चासनकर्मणि ॥ गोत्रः पितामहः शर्म गोत्रा मातामही मही
आसनकर्मणि— “गोत्रायै, मातृे, मह्यै देव्यै च” इति वदेत्। गोत्रं निर्दिश्यते; पितामहः ‘शर्मा’; गोत्रा निर्दिश्यते; मातामही ‘मही’ इति।
Verse 51
अर्घ्यपात्रसङ्कल्पे तु पिण्डदानेऽवनेजने ॥ गोत्रस्य पितुर्महस्य शर्मणोक्तस्य कर्मणि
अर्घ्यपात्रसङ्कल्पे, पिण्डदाने, अवनेजने च— गोत्रस्य, पितुर्महस्य, ‘शर्म’नाम्नोक्तस्य कर्मणि एते विनियोगाः।
Verse 52
गोत्रायै मातुर्महायै देव्याश्चाज्ञेयकर्मणि ॥ आवाहने द्वितीया च चतुर्थी पूज्यकर्मणि
गोत्रायै, मातुर्महायै, देव्याश्चाज्ञेयकर्मणि— आवाहने द्वितीया विभक्तिः, पूज्यकर्मणि चतुर्थी विभक्तिः प्रयुज्यते।
Verse 53
प्रथमा चाशिषि प्रोक्ता दत्तस्याक्षय्यकारिका ॥ श्राद्धपक्षे तथा षष्ठी अक्षय्यासनयोः स्मृता
आशिषि प्रथमा विभक्तिः प्रोक्ता, दत्तस्याक्षय्यकारिका। श्राद्धपक्षे तथा षष्ठी विभक्तिरक्षय्यासनयोः स्मृता।
Verse 54
पितुरक्षयकाले तु पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ एवमेतत्तु पुत्रेण भक्तिपूर्वं द्विजेन तु ॥
पितुरक्षयकाले तु पितॄणां दत्तमक्षयं भवति। एवं पुत्रेण भक्तिपूर्वं द्विजेन कृतं सत् स्थिरफलप्रदम्।
Verse 55
कृत्वा श्राद्धं तु पितरो हृष्टा मुमुदिरे सदा ॥ जोषमास्स्व त्रिकालज्ञ गच्छामो नरकाय वै ॥
श्राद्धं प्राप्य पितरः सन्तुष्टाः सदा प्रमुदिता बभूवुः; ऊचुः—“त्रिकालज्ञ, त्वं सुखेन तिष्ठ; वयं तु नरकं प्रति एव गच्छामः।”
Verse 56
पूर्वकर्मविपाकेन चिरं तु वसितुं मुने ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ ये मया चागता दृष्टास्तीर्थेऽस्मिन्पितरोऽथ वै ॥
पूर्वकर्मविपाकेन चिरं वासो भवति, मुने। त्रिकालज्ञ उवाच—ये मया चागता दृष्टाः अस्मिन् तीर्थे पितरः खलु…
Verse 57
बहवः स्वस्थमनसो बहवो दुःस्थमानसाः ॥ पुत्रदत्तं तथा श्राद्धं जग्रासोद्विग्नरूपिणः ॥
बहवः स्वस्थचित्ताः, बहवो दुःखितचित्ताः। केचिद् उद्विग्नरूपिणः पुत्रदत्तं श्राद्धं जगृहुः।
Verse 58
मौनेन गच्छतां तेषां किमेतद्वद निश्चितम् ॥ अगस्तिरुवाच ॥ अत्र यन्निश्चितं श्राद्धे पुत्रस्य विफलं भवेत् ॥
मौनेन गच्छतां तेषां किमेतदिति निश्चितं वद। अगस्तिरुवाच—अत्र श्राद्धे यन्निश्चितं, तेन पुत्रस्य कर्म विफलं भवेत्।
Verse 59
नरस्य करणं किञ्चित्तन्मे निगदतः शृणु ॥ अदेशकाले यद्दत्तं विधिहीनमदक्षिणम् ॥
नरस्य किञ्चित् आचारं मया निगद्यमानं शृणु। अदेशकाले यद्दत्तं विधिहीनं अदक्षिणं च तत् दोषयुक्तम्।
Verse 60
अपात्रे मलिनं द्रव्यं महत्पापाय जायते ॥ अश्रद्धेयमपाङ्क्तेयं दुष्टप्रेक्षितमीक्षितम् ॥
अपात्रे प्रदत्तं मलिनं द्रव्यं महत्पापहेतुर् भवति। अश्रद्धया दत्तम्, अपाङ्क्तेयाय दत्तम्, तथा दुष्टदृष्ट्या निरीक्षितं दानं च दोषकरम्॥
Verse 61
तिलमन्त्रकुशैर्हीनमासुरं तद्भवेदिति ॥ वैरोचनाय देवेन वामनेन विभूतये ॥
तिलमन्त्रकुशैर्हीनं कर्म तदासुरं भवतीति कथ्यते। वैरोचनाय देवेन वामनेन विभूतये (एतदुक्तम्)॥
Verse 62
सच्छूद्रस्य च श्राद्धस्य फलं दत्तं पुरा किल ॥ तथा दाशरथी रामो हत्वा राक्षसमீश्वरम् ॥
सच्छूद्रकृतश्राद्धस्य फलं पुरा किल दत्तमिति श्रूयते। तथा दाशरथी रामो राक्षसेश्वरं हत्वा…॥
Verse 63
रावणं सगणं घोरं तुष्टेन सह सीतया ॥ श्रुत्वा भक्तिं च राक्षस्यास्त्रिजटायास्त्रिलोककृत् ॥
रावणं सगणं घोरं हत्वा, तुष्टया सीतया सह। राक्षस्यास्त्रिजटाया भक्तिं श्रुत्वा त्रिलोककृत् (अभवत्)…॥
Verse 64
क्रोधाविष्टानि दानानि विधिपात्रयुतानि च ॥ पाक्षिशौचमनभ्यङ्गप्रतिश्रयमभोजनम्
क्रोधाविष्टानि दानानि, विधिपात्रयुतानि च, दोषप्रदानीति। तथा पाक्षिशौचम्, अनभ्यङ्गः, प्रतिश्रयव्रतम्, अभोजनं च (विध्यङ्गत्वेनोक्तम्)।
Verse 65
त्रिजटे त्वत्प्रयच्छामि यच्च श्राद्धमदक्षिणम् ॥ तथैव शम्भुना दत्तं नागराजाय भक्तितः
हे त्रिजटे, त्वां प्रति अहं अदक्षिणं श्राद्धं प्रयच्छामि; तथा शम्भुना भक्त्या नागराजाय यद्दत्तं तदिव।
Verse 66
तुष्टेन वै वासुकये तन्मे निगदतः शृणु ॥ अनुज्ञाप्य व्रतं जन्तुर्वार्षिकी सकला क्रिया
वासुकये तुष्टे सति, मया निगद्यमानं शृणु; अनुज्ञाप्य जन्तुर्व्रतं जग्राह, वार्षिकी च सकला क्रिया समाचरिता।
Verse 67
यज्ञस्य योचिताः देया दक्षिणा नाददाद्द्विजः ॥ वृथाशपथकारा या देवब्राह्मणसन्निधौ
यज्ञस्य यथोचिताः दक्षिणा देयाः; द्विजो नाददात्। देवब्राह्मणसन्निधौ या वृथाशपथक्रिया सा निन्द्या।
Verse 68
अश्रोत्रियाणि श्राद्धानि क्रिया मन्त्रैर्विनापि च ॥ रात्रौ सवाससा स्नानं यथासत्त्वस्वरूपतः
अश्रोत्रियेषु कृतानि श्राद्धानि, मन्त्रैर्विनापि क्रियाः; रात्रौ सवाससा स्नानं च—यथासत्त्वस्वरूपतः—एतानि (अत्र) अनियमिताचाराः।
Verse 69
यः शिष्यो न नमेद्भक्त्या गुरुं ज्ञानप्रदायकम् ॥ तथैव प्राकृतं धर्ममग्रे गेयं करिष्यतः
यो शिष्यः भक्त्या ज्ञानप्रदायकं गुरुं न नमेत्, स तथैव प्राकृतं धर्ममग्रे गेयं करिष्यति (केवलं औपचारिकतया)।
Verse 70
सर्वं तुभ्यं मया दत्तं नागराजाय वार्षिकम् ॥ इत्येतद्वै पुराणेषु सेतिहासेषु पठ्यते
सर्वं तुभ्यं मया दत्तं नागराजाय वार्षिकम् । इत्येतद्वै पुराणेषु सेतिहासेषु पठ्यते ॥
Verse 71
तद्वदलिककरणं श्राद्धं दानं व्रतं तथा ॥ नोपतिष्ठति तेषां वै तेन नग्नादयस्त्वमी
तद्वदलिककरणं श्राद्धं दानं व्रतं तथा । नोपतिष्ठति तेषां वै तेन नग्नादयस्त्वमी ॥
Verse 72
मुषिताच्छिद्रकरणैस्तद्दानफलभोक्तृभिः ॥ यथा गतास्तथा ते तु श्राद्धहूतास्तु निष्फलाः
मुषिताच्छिद्रकरणैस्तद्दानफलभोक्तृभिः । यथा गतास्तथा ते तु श्राद्धहूतास्तु निष्फलाः ॥
Verse 73
त्रिकालज्ञ उवाच ॥ षट्काले भोजनं त्वद्य नाहं भोक्तुमिहोत्सहे ॥ यावत्तृप्तिर्न ते भूयाद्दृष्ट्वा हन्त स्थिरो भव
त्रिकालज्ञ उवाच । षट्काले भोजनं त्वद्य नाहं भोक्तुमिहोत्सहे । यावत्तृप्तिर्न ते भूयाद्दृष्ट्वा हन्त स्थिरो भव ॥
Verse 74
तावत्कालं प्रतीक्षस्व यावदागमनं मम ॥ अस्मिंस्तीर्थे सदैवाहं दिवा रात्रमतन्द्रितः ॥
तावत्कालं प्रतीक्षस्व यावदागमनं मम । अस्मिंस्तीर्थे सदैवाहं दिवा रात्रमतन्द्रितः ॥
Verse 75
सोऽहमद्य व्रतं त्यक्त्वा तव कारुण्यपूरितः ॥ गत्वाहमानयिष्यामि त्वयोक्तां तां वरां स्त्रियम् ॥
सोऽहमद्य तव कारुण्यपूरितः स्वव्रतं त्यक्त्वा गत्वा त्वयोक्तां तां वरां स्त्रियम् आनयिष्यामि।
Verse 76
अनया कारयिष्यामि श्राद्धं तु विधिना सह ॥ एवमुक्त्वा स षष्ठाशी मौनवाक्संययौ द्रुतम् ॥ राजा समीपगं दृष्ट्वा अकस्मादागतं ऋषिम् ॥
अनया विधिना सह श्राद्धं कारयिष्यामि। इत्युक्त्वा स षष्ठाशी मौनवाक्संयतः द्रुतं जगाम। राजा तु समीपगं अकस्मादागतं ऋषिं दृष्ट्वा…
Verse 77
क्षित्यास्तले विलुलितः पादौ कृत्वा तु मूर्द्धनि ॥ धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्भवान्गृहमागतः ॥
स क्षित्यास्तले प्रणिपत्य तस्य पादौ मूर्ध्नि कृत्वा उवाच—धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्भवान् गृहमागतः।
Verse 78
सदा यज्ञं करिष्यामि गृहमागमने तव ॥ अद्य मे सफलं जन्म यद्भवांस्त्वमिहागतः ॥
तव गृहमागमने सदा यज्ञं करिष्यामि। अद्य मे जन्म सफलं यद्भवान् त्वमिहागतः।
Verse 79
इदं पाद्यमिदं चार्घ्यं मधुपर्कमिमां च गाम् ॥ गृहाण मुनिशार्दूल येनाहं शान्तिमाप्नुयाम् ॥
इदं पाद्यमिदं चार्घ्यं मधुपर्कमिमां च गाम्। गृहाण मुनिशार्दूल येनाहं शान्तिमाप्नुयाम्।
Verse 80
तस्य तत्प्रतिगृह्याशु स मुनिस्त्वरितोऽब्रवीत् ॥ मदीयागमने राजन् शृणु त्वं कारणं महत् ॥
तस्य तानि प्रतिगृह्य शीघ्रं स मुनिस्त्वरितोऽब्रवीत्— “राजन्, मदीयागमने महत्कारणं शृणु।”
Verse 81
तच्छ्रुत्वा कुरु तत्सर्वं येनाहं तोषितोऽभवम् ॥ एवमुक्तस्तु राजर्षिरब्रवीत्तं तपोधनम् ॥
“तच्छ्रुत्वा तत्सर्वं कुरु येनाहं तोषितो भवामि।” इत्युक्ते राजर्षिः स तपोधनं प्रत्यब्रवीत्।
Verse 82
तस्या दासी वरारोहा प्रभावत्यपि विश्रुता ॥ सापि देव्याः तु सहिता आयातु मम सन्निधौ ॥
“तस्या दासी वरारोहा प्रभावतीति विश्रुता; सापि देव्याः सहिता मम सन्निधौ आयातु।”
Verse 83
ततश्चान्तःपुराद्देवी सदासी तत्र चागता ॥ क्षितौ विलुलिता साध्वी प्रणाममकरोदृषेः ॥
ततः अन्तःपुरात् देवी सदासी तत्रागता; साध्वी क्षितौ विलुलिता ऋषेः प्रणाममकरोत्।
Verse 84
समासीनां च विप्रेन्द्रः प्रोवाच विनताननाम् ॥ ध्रुवतीर्थे मयाश्चर्यं यद्दृष्टं कथयामि वः ॥
समासीनान् विनताननान् दृष्ट्वा विप्रेन्द्रः प्रोवाच— “ध्रुवतीर्थे मयाश्चर्यं यद्दृष्टं तत् वः कथयामि।”
Verse 85
ये केचित्पितरो लोके लोकानां सर्वतः स्थिताः ॥ ये पूजिताः श्राद्धकृद्भिः पुत्रैः प्रीता दिवं ययुः ॥
ये केचित् पितरः लोके सर्वतो लोकस्थिताः; श्राद्धकृद्भिः पुत्रैः पूजिताः ते प्रीताः स्वर्गलोकं यान्ति।
Verse 86
एको वृद्धो नरस्तत्र सूक्ष्मप्राणिभिरावृतः ॥ क्षुत्क्षामदेहः शुष्कास्यो निर्गतोदरसूक्ष्मदृक् ॥
तत्र एको वृद्धो नरः सूक्ष्मप्राणिभिरावृतः; क्षुत्क्षामदेहः शुष्कास्यः निर्गतोदरः सूक्ष्मदृक् आसीत्।
Verse 87
निराशो गन्तुकामश्च पुनः स निरयेऽशुचौ ॥ कारुण्यात्स मया पृष्टः कस्त्वं ब्रूहि किमिच्छसि ॥
निराशः गन्तुकामश्च स पुनः निरयेऽशुचौ इव; कारुण्यात् मया पृष्टः—कस्त्वं ब्रूहि, किमिच्छसि।
Verse 88
तेनात्मकर्मजनितं मम कर्म निवेदितम् ॥ ततस्तत्रैव तच्छ्रुत्वा तस्य कारुण्ययन्त्रितः ॥
तेन मम आत्मकर्मजनितं कर्म निवेदितम्; ततः तत्रैव तच्छ्रुत्वा तस्य कारुण्येनाहं यन्त्रितः।
Verse 89
तव दास्याश्च या दासी तस्यास्तन्तुः किलॊच्यते ॥ नाम्ना विरूपकनिधिस्तामानय वरानने ॥
तव दास्याः या दासी तस्याः तन्तुः इति किल उच्यते; नाम्ना विरूपकनिधिः, तामानय वरानने।
Verse 90
इति श्रुत्वानवद्याङ्गी तस्या आनयनेऽत्वरत् ॥ प्रेषयामास सर्वत्र तस्या आनयने बहून् ॥
इति श्रुत्वा अनवद्याङ्गी सा तस्या आनयनेऽत्वरत् । तस्या आनयनार्थं च सर्वत्र बहून् जनान् प्रेषयामास ॥
Verse 91
सेवकैः सा करे गृह्य आनीता मुनिसन्निधौ ॥ तां दृष्ट्वा मदिरामत्तां स मुनिः प्राह धर्मवित् ॥
सेवकैः सा करे गृह्य आनीता मुनिसन्निधौ । तां दृष्ट्वा मदिरामत्तां स मुनिर्धर्मवित् अब्रवीत् ॥
Verse 92
प्रत्ययार्थं तु तस्या वै मुनिः प्राह क्रियां प्रति ॥ पितॄणां च कृते दत्तं दानं वारि न वा स्वधा ॥
प्रत्ययार्थं तु तस्या वै मुनिः प्राह क्रियां प्रति । पितॄणां कृते दत्तं दानं वारि न वा स्वधा ॥
Verse 93
तर्पणं चापि नो दत्तं पितॄणां चातिमुक्तिदम् ॥ सा नैवमित्युवाचेदं तं मुनिं संशितव्रतम् ॥
तर्पणं चापि नो दत्तं पितॄणां चातिमुक्तिदम् । सा नैवमित्युवाचेदं तं मुनिं संशितव्रतम् ॥
Verse 94
न जानामि पितॄन्स्वान्वै क्रियां कार्यं च वै विभो ॥ इति ब्रुवाणां ता दासीं त्रिकालज्ञोऽभ्युवाच ह ॥
न जानामि पितॄन्स्वान्वै क्रियां कार्यं च वै विभो । इति ब्रुवाणां तां दासीं त्रिकालज्ञोऽभ्युवाच ह ॥
Verse 95
सकौतुकाः महाभागाः श्राद्धदानं च नैव ह ॥ नगरस्थाश्च ते सर्वे ब्राह्मणा भावपूजिताः ॥ १०६ ॥ राज्ञा नीतास्तत्र तीर्थे श्राद्धार्थं मुनिना सह ॥ लोकैः परिवृतो राजा ध्रुवतीर्थं गतः प्रभुः ॥
ते महाभागाः सकौतुकाः श्राद्धदानपरायणाः। नगरस्थाः सर्वे ब्राह्मणाः भावपूजिताः। राज्ञा मुनिना सह श्राद्धार्थं तस्मिन् तीर्थे नीताः। लोकैः परिवृतः प्रभुः राजा ध्रुवतीर्थं गतः।
Verse 96
तत्र दृष्टः स वै जन्तुर्न च तन्तुर्विचेतनः ॥ मशकैर्वेष्टितः क्षुद्रैः क्षुधया चातिपीडितः ॥
तत्र तन्तुर्नाम स जन्तुर्दृष्टः; स विचेतनः। क्षुद्रैर्मशकैर्वेष्टितः, क्षुधया चातिपीडितः।
Verse 97
पत्नी च मथुरेशस्य नृपः सपुरसज्जनः ॥ सर्वे द्रक्ष्यथ माहात्म्यं पितॄणां सन्ततेः फलम् ॥
मथुरेशस्य पत्नी च नृपः सपुरसज्जनः। सर्वे यूयं द्रक्ष्यथ माहात्म्यं पितॄणां सन्ततेः फलम्।
Verse 98
ततः श्राद्धं सरौप्यं च सवस्त्रं सविलेपनम् ॥ अर्चित्वा पिण्डदानेन करोत् वेषा च भक्तितः ॥
ततः सा श्राद्धं सरौप्यं सवस्त्रं सविलेपनम्। अर्चित्वा पिण्डदानेन चकार भक्तितः।
Verse 99
अत्रैव सर्वे स्थित्वा वै माम् ईक्षथ सुखान्वितम् ॥ कारयित्वा यथासर्वं श्राद्धदानं हि तन्तुना ॥
अत्रैव यूयं सर्वे स्थित्वा मां सुखान्वितं पश्यत। तन्तुनिमित्तं यथासर्वं श्राद्धदानं सम्यक् कारयित्वा।
Verse 100
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपत्नी यशस्विनी ॥ कारयामास दास्या वै श्राद्धं सुबहुदक्षिणम् ॥
तस्य वचनं श्रुत्वा यशस्विनी राजपत्नी दास्या श्राद्धं बहुदक्षिणं कारयामास।
Verse 101
पट्टवस्त्रं तथा धूपं कर्पूरागुरुचन्दनम् ॥ तिलोत्तरं तथान्नं च बहुरूपं सपिण्डकम् ॥ ११४ ॥ कृते श्राद्धे पिण्डदाने स जन्तुः सुकृती यथा ॥ दिव्यकान्तिरदीनात्मा तथाभूतैः पृथक् पृथक् ॥ ११५ ॥ वेष्टितः शुशुभेऽतीव दीक्षितोऽवभृथे यथा ॥ स्वर्गागतैर्विमानैश्च छादितं तत्र वै नभः ॥
पट्टवस्त्रं धूपं कर्पूरम् अगुरुचन्दनं तिलोत्तरं नानाविधमन्नं च सपिण्डकं दत्तम्। श्राद्धे पिण्डदाने च कृते स जन्तुः सुकृतीव दिव्यकान्तिरदीनात्मा तथाभूतैः पृथक् पृथक् परिवृतः। एवं वेष्टितः स दीक्षितोऽवभृथे यथाऽतीव शुशुभे; तत्र नभः स्वर्गागतैर्विमानैश्छादितमभवत्।
Verse 102
तेषां मशकगात्राणां सुगात्राणां सुरूपिणाम् ॥ ततस्तुष्टमना जन्तुर्विमानं प्रेक्ष्य चागतम् ॥ ११७ ॥ गन्तुं स्वर्गमुवाचेदं त्रिकालज्ञं मुनिं नृपम् ॥ शृण्वन्तु वचनं सर्वे मदीयं पितृतुष्टिदम् ॥ ११८ ॥ तीर्थानि सरितः श्रेष्ठाः पर्वताश्च सरांसि च ॥ कुरुक्षेत्रं गया चैव स्थानान्यायतनानि च ॥
तेषां पूर्वं मशकगात्राणां इदानीं सुगात्राणां सुरूपिणां मध्ये स जन्तुः तुष्टमना आगतं विमानं प्रेक्ष्य स्वर्गं गन्तुम् त्रिकालज्ञं मुनिं नृपं चोवाच—“सर्वे मदीयं वचनं शृण्वन्तु पितृतुष्टिदम्। तीर्थानि सरितः श्रेष्ठाः पर्वताः सरांसि च, कुरुक्षेत्रं गया चैव अन्यानि स्थानान्यायतनानि च।”
Verse 103
शुक्लप्रतिपदन्तं च तीर्थं प्राप्य ससत्वराः ॥ पितरः श्राद्धपिण्डादा आश्विने ध्रुवमास्थिताः ॥
शुक्लप्रतिपदन्तं तीर्थं ससत्वराः प्राप्य पितरः श्राद्धपिण्डादाः आश्विने ध्रुवमास्थिताः।
Verse 104
कृत्वा प्रेतपुरीं शून्यां स्वर्गपातालमेव च ॥ इहमानाः स्वकं पुत्रं गोत्रतन्तुमथानुजम्
प्रेतपुरीं शून्यां कृत्वा स्वर्गपातालमेव च गत्वापि, इह स्वकं पुत्रं गोत्रतन्तुं तथानुजं च कामयन्ते।
Verse 105
कन्यां गते सवितरि यः श्राद्धं सम्प्रदास्यति ॥ तर्पणं ध्रुवतीर्थे ते पितॄणां षोडशान्तरे
कन्यागते सवितरि यः श्राद्धं विधिवत् प्रदास्यति, ध्रुवतीर्थे च तर्पणं कुर्यात्—स पितॄणां षोडशदिनान्तराले फलदं भवति।
Verse 106
सुतृप्ताः स्मो वयं शश्वद्यास्यामः परमां गतिम् ॥ एष एव प्रभावोऽत्र ध्रुवस्य कथितो मया
‘वयं सुतृप्ताः स्मः; शाश्वतं परमां गतिं प्राप्स्यामः।’ एष एवात्र ध्रुवस्य (तस्य तीर्थस्य च) प्रभावो मया कथितः।
Verse 107
दृष्टो भवद्भिः सर्वं यदस्माकं सुदुरत्ययम् ॥ दुस्तरं तारितं पापं त्वत्प्रसादान्महामुने
भवद्भिः सर्वं दृष्टं यदस्माकं सुदुरत्ययम्; दुस्तरं पापं त्वत्प्रसादात्, महामुने, तारितम्।
Verse 108
इति विश्राव्य वचनं राजानं स ऋषिं जनान् ॥ राजपुत्रीं तथा दासीं स्वां सुतां शिवमस्तु वः
इति वचनं विश्राव्य स राजानं तं ऋषिं जनांश्च, राजपुत्रीं तथा दासीं स्वां सुतां च—‘शिवमस्तु वः’ इत्यब्रवीत्।
Verse 109
आरुह्य वरयानं ते गताः स्वर्गं वृता सुरैः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ ततः स राजशार्दूलः सगणः परिवारकैः
वरयानमारुह्य ते सुरैर्वृताः स्वर्गं गताः। श्रीवराह उवाच—ततः स राजशार्दूलः सगणः परिवारकैः…
Verse 110
दृष्ट्वा तीर्थस्य माहात्म्यं प्रणम्य ऋषिसत्तमम् ॥ प्रविष्टो नगरीं रम्यां संस्मरन्नित्यमच्युतम्
तीर्थस्य माहात्म्यं दृष्ट्वा ऋषिसत्तमं प्रणम्य च, नित्यं अच्युतं संस्मरन् स रम्यां नगरीं प्रविष्टवान्।
Verse 111
एतत्ते कथितं भद्रे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ स्मरणाद्यस्य पापानि नश्यन्ते पूर्वजन्मनि
भद्रे, एतत् मथुराभवं माहात्म्यं ते कथितम्; यस्य स्मरणमात्रेण पूर्वजन्मकृतानि पापानि नश्यन्ति।
Verse 112
एतत्त्वयानाव्रतिने न चाशुश्रूषये तथा ॥ कथनीयं महाभागे यश्च नार्चयते हरिम्
महाभागे, एतत् त्वया अनाव्रतिने न कथनीयं, न च अशुश्रूषवे तथा; यश्च हरिं न अर्चयते तस्मै अपि न कथनीयम्।
Verse 113
तीर्थानां परमं तीर्थं धर्माणां धर्ममुत्तमम् ॥ ज्ञानानां परमं ज्ञानं लाभानां लाभ उत्तमः
तीर्थानां परमं तीर्थं, धर्माणां धर्ममुत्तमम्; ज्ञानानां परमं ज्ञानं, लाभानां लाभ उत्तमः।
Verse 114
कथनीयं महाभागे पुण्यान्भागवतांसदा ॥ सूत उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं धरणी विस्मयान्विता ।
महाभागे, पुण्यान् भागवताः सदा कथनीयाः। सूत उवाच—प्रभोर्वाक्यं श्रुत्वा धरणी विस्मयान्विता अभवत्।
Verse 115
पप्रच्छ मुदिता देवी प्रतिमास्थापनं प्रति ।
मुदिता देवी प्रतिमास्थापनविषये पप्रच्छ।
Verse 116
तस्मिन्क्षणे न च कृतं व्रतं जप्यं विमोहनात् ॥ कृपया परिभूतस्य कौतुकॆन निरीक्षता ।
तस्मिन्क्षणे विमोहनात् न व्रतं कृतं न जप्यं; कृपया परिभूतस्य कौतुकॆन निरीक्षता।
Verse 117
सा चैकान्ते च दिवसे पानमांसरता सदा ॥ पुरुषेण सहासीना शय्यायां मदविह्वला ।
सा दिवसे एकान्ते पुरुषेण सह शय्यायामासीना, पानमांसरता सदा, मदविह्वला।
Verse 118
उवाच ते तदा विप्रोऽभवत्सन्तानजाः स्त्रियः ॥ आनीतास्तव पुष्ट्यार्थं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १०९ ॥ अगस्त्य उवाच ॥ स्नात्वैषा ध्रुवतीर्थे तु ब्रह्मणोक्तक्रमेण च ॥ करोतु तर्पणं चास्मिन्पूर्वोक्तविधिना त्वियम् ।
तदा विप्र उवाच— ‘तव पुष्ट्यार्थं सन्तानजाः स्त्रिय आनीताः; यथेच्छसि तथा कुरु।’ अगस्त्य उवाच— ‘ध्रुवतीर्थे स्नात्वा ब्रह्मणोक्तक्रमेण, पूर्वोक्तविधिना अत्र तर्पणं करोतु।’
Verse 119
पितॄणां मुक्तिदं चान्यन्न भूतं न भविष्यति ॥ आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे प्रतिपत्प्रभृतित्वथ ।
अनेन पितॄणां मुक्तिदं अन्यत् न भूतं न भविष्यति; ततः आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे प्रतिपत्प्रभृतिः।
Verse 120
पठति श्रद्धया युक्तो ब्राह्मणानां च सन्निधौ ॥ स पितॄंस्तर्पयेत्सर्वानभिगम्य गयाशिरे ।
श्रद्धया युक्तः ब्राह्मणानां सन्निधौ एतत् पठति चेत्, स गयाशिरः अभिगम्य सर्वान् पितॄन् तर्पणेन तर्पयेत्।
Verse 121
वेपथुः कोटराक्षश्च पृष्ठलग्नलघूदरः ॥ ऊरुचर्मास्थिरुक् त्रस्तो जृम्भमाणो भृशं कृशः ।
वेपथुयुक्तः कोटराक्षः पृष्ठलग्नलघूदरः, ऊरुचर्मलम्बनः अस्थिरुग्भिः पीडितः, त्रस्तः पुनःपुनर्जृम्भमाणः अत्यन्तं कृशः।
Verse 122
ते स्वधापूजितैः पुत्रैर्गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ अद्य राज्ञस्तु पितरश्चन्द्रसेनस्य पूजिताः ।
स्वधापूजितैः पुत्रैः पूजिताः ते परमां गतिम् गच्छन्ति; अद्य तु राज्ञः चन्द्रसेनस्य पितरः पूजिताः।
Verse 123
स्थिताः एतावदेवं तु कालं यास्यामहेऽम्बुधौ ॥ नरके त्वप्रतिष्ठे तु निराशाः स्वेन कर्मणा ।
एतावन्तं कालं एवम् स्थित्वा वयं अम्बुधौ यास्यामः; अप्रतिष्ठे नरके तु स्वकर्मणा निराशाः (भवन्ति)।
Verse 124
पित्रे प्रथमतॊ दद्यान्मात्रे दद्यादथाचरन् ॥ गोत्रं माता नाम देवी तृप्यत्वेवं स्वदोच्चरन् ॥
प्रथमं पित्रे दद्यात्, ततः मातृे दद्यात् एवम् आचरन्; गोत्रं उच्चार्य—“माता नाम्ना देवी तृप्यतु”—इति, तथा “स्वधा” इति उच्चारयेत्।
Verse 125
वार्यपि श्रद्धया दत्तं तदानन्त्याय कल्पते ॥ श्रद्धया ब्राह्मणेनैव यथा श्राद्धविधिक्रिया ॥
वार्यपि श्रद्धया दत्तं तदानन्त्यफलप्रदं भवति। तथा श्रद्धावता ब्राह्मणेन विधिपूर्वकं श्राद्धविधिः कर्तव्यः॥
Verse 126
सीतावाक्यप्रतुṣ्टेन तस्यै प्रादाद्वरं विभुः ॥ अशुचीनि गृहाण्येव तथा श्राद्धहवींषि च ॥
सीतावाक्यैः प्रीतो विभुस्तस्यै वरं ददौ—अशुचीनि गृहाण्यपि तथा श्राद्धहवींषि च (ग्रहणीयानि)॥
Verse 127
मौनव्रतधरा यान्ति पुनः प्राप्यार्थहेतवे ॥ एवमेतन्महाप्राज्ञ यन्मां त्वां परिपृच्छसि ॥
मौनव्रतधारिणो यान्ति, पुनश्चार्थहेतवे प्राप्नुवन्ति। एवमेतत्, महाप्राज्ञ, यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
Verse 128
किं तद्वद यथाकार्यं येन सिद्धं भवेदिदम् ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ या सा ते राजमहीषी तामानय वराननाम् ॥
किं तत्? वद यथाकार्यं येन सिद्धं भवेदिदम्। त्रिकालज्ञ उवाच—या सा ते राजमहीषी तामानय वराननाम्॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical responsibility through ritual order: descendants are depicted as accountable for sustaining social continuity (santati) and performing properly regulated offerings (tarpaṇa/śrāddha). The narrative uses the suffering being’s condition to argue that neglect, procedural impropriety, and social disorder (expressed via the yoni-saṅkara motif) produce instability, while disciplined, correctly timed and correctly addressed rites restore relational balance between living communities and ancestral lineages.
The text specifies a calendrical window connected with Āṣāḍha: “Āṣāḍhyāḥ pañcame pakṣe” beginning from śukla-pratipad up to the end of the bright fortnight (śukla-pratipad-anta). It also references Aśvin as a period in which pitṛs are described as ‘dhruvam āsthitāḥ’ (stably present) for receiving śrāddha and piṇḍa offerings, indicating seasonally intensified accessibility of pitṛs at Dhruvatīrtha.
Although presented as ritual instruction, the chapter implicitly links Pṛthivī’s stability to orderly human conduct: tīrtha spaces (rivers and crossings) function as managed ecological-religious zones where correct practices regulate community behavior (purity norms, timing, restraint, gifting). By portraying Dhruvatīrtha as a site where disciplined rites transform disorder into resolution, the text can be read as an early model of ‘ritual ecology’—a framework in which social regulation around water-sites contributes to terrestrial balance and communal sustainability.
A royal figure, King Candrasena, anchors the narrative’s administrative setting. The instructing authority is a tri-kāla-jña sage, and the dialogue later includes attribution to Agastya in the didactic section on when rites become ineffective (adeśa-kāla, vidhihīna, apātra). Epic-cultural references appear via Rāma, Sītā, Rāvaṇa, and Trijaṭā, and a Nāga figure Vāsuki is mentioned in an exemplum about ritual validity and permissions, situating the chapter within broader Sanskrit cultural memory.