Adhyaya 181: Ritual Procedure for Installing and Consecrating a Madhūka-Wood Icon
Madhukāṣṭha-pratimāyām arcā-sthāpanavidhiḥ
Ritual-Manual
अध्यायेऽस्मिन् शिक्षाप्रधानसंवादरूपेण वसुधरा क्षेत्रस्य प्रभावं श्रुत्वा विस्मिता सती गुह्यं प्रश्नं पृच्छति—कथं विष्णुः काष्ठे शिलायां मृत्तिकायां ताम्रे कांस्ये रजते सुवर्णे दन्तरत्ने भित्तौ भूमौ च विविधाधारेषु प्रतिष्ठाप्यते, ब्रह्मचारिणा च कथं समुपास्यते इति। वराहः मधूककाष्ठनिर्मितप्रतिमायाः सम्यग्लक्षणयुक्तनिर्माणं, शुद्धिं, विधिवत्प्रतिष्ठां, गन्धानुलेपनाद्युपचारान्, प्राणायामं, प्रतिष्ठामन्त्रजपं, दृष्टिनियमं मनोनिग्रहं, प्रदक्षिणां, दीपप्रज्वालनं, समागतभागवतपूजनं च निर्दिशति। सम्यग्विधेः संसारमोक्षहेतुत्वं तथा पृथिव्यां धर्मधारणोपायत्वं प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 181
Verse 1
अथ मधुकाष्ठप्रतिमायामर्चास्थापनम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं श्रुत्वा परं स्थानं सा मही संहितव्रता ॥ सर्वक्षेत्रविभागेषु यश्च वै परमो विधिः ॥
अथ मधुकाष्ठप्रतिमायामर्चास्थापनम्। सूत उवाच—एवं श्रुत्वा परं स्थानं तथा सर्वक्षेत्रविभागेषु परमो विधिः; सा मही संहितव्रता (संवादं) प्रववृते॥
Verse 2
संश्रुत्य विस्मयाविष्टा प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥ धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रप्रभावो वै यस्त्वया समुदाहृतः ॥
इति श्रुत्वा विस्मयाविष्टा वसुन्धरा प्रत्युवाच। धरण्युवाच—अहो! त्वया समुदाहृतः क्षेत्रप्रभावो वै महानेव।
Verse 3
यं श्रुत्वा देवतत्त्वेन जातास्मि विगतज्वरा ॥ एकं मे परमं गुह्यं यन्नित्यं हृदि वर्त्तते ॥
तत् श्रुत्वा देवतत्त्वेन जातास्मि विगतज्वरा। एकं मे परमं गुह्यं यन्नित्यं हृदि वर्तते।
Verse 4
मम प्रीत्यर्थमखिलं तद्विष्णो वक्तुमर्हसि ॥ कथं तिष्ठसि काष्ठेषु शैलमृन्मयजेषु च ॥
मम प्रीत्यर्थमखिलं तद्विष्णो वक्तुमर्हसि। कथं तिष्ठसि काष्ठेषु शैलमृन्मयजेषु च।
Verse 5
ताम्रे कांस्ये च रौप्ये च तिष्ठसि स्थापितः कथम् ॥ सौवर्णेषु च सर्वेषु तिष्ठसि स्थापितः कथम् ॥
ताम्रे कांस्ये च रौप्ये च तिष्ठसि स्थापितः कथम्। सौवर्णेषु च सर्वेषु तिष्ठसि स्थापितः कथम्।
Verse 6
ब्रह्मचारी समासाद्य कथं तिष्ठसि माधव ॥ दन्तरत्ने समासाद्य कथं सन्तिष्ठते भवान्
ब्रह्मचारी समासाद्य कथं तिष्ठसि माधव। दन्तरत्ने समासाद्य कथं सन्तिष्ठते भवान्।
Verse 7
कथं तिष्ठसि वा सव्ये भित्तिसंस्थो जनार्दनः ॥ भूमिसंस्थो महाभाग विधिदृष्टेन कर्मणा
कथं तिष्ठसि वा सव्ये भित्तिसंस्थो जनार्दनः । भूमिसंस्थो महाभाग विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
Verse 8
एवं धरावचः श्रुत्वा प्रत्युवाचादिसूकरः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ प्रतिमा यस्य कर्तव्या तदानिय वसुन्धरे
एवं धरावचः श्रुत्वा प्रत्युवाचादिसूकरः । श्रीवराह उवाच । प्रतिमा यस्य कर्तव्या तदानिय वसुन्धरे ॥
Verse 9
प्रतिमां कारयेच्चैव लक्षणोक्तां वसुन्धरे ॥ अर्चाशुद्धिं ततः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य विधानतः
प्रतिमां कारयेच्चैव लक्षणोक्तां वसुन्धरे । अर्चाशुद्धिं ततः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य विधानतः ॥
Verse 10
कृत्वा तत्प्रतिमां चैव प्रतिष्ठाविधिनार्च्चयेत् ॥ तांस्तु दद्यात्तु गन्धान्श्च ये मया समुदाहृताः
कृत्वा तत्प्रतिमां चैव प्रतिष्ठाविधिनार्च्चयेत् । तांस्तु दद्यात्तु गन्धान्श्च ये मया समुदाहृताः ॥
Verse 11
कर्पूरं कुङ्कुमं चैव त्वचं चागुरुमेव च ॥ रसं च चन्दनं चैव सिल्हकोशीरकं तथा
कर्पूरं कुङ्कुमं चैव त्वचं चागुरुमेव च । रसं च चन्दनं चैव सिल्हकोशीरकं तथा ॥
Verse 12
एतैर्विलेपनं दद्यादर्चितस्तु विचक्षणः ॥ स्वस्तिकं वर्द्धमानं च श्रीवत्सं कौस्तुभं तथा
एतैः द्रव्यैः पूजितो विचक्षणो भक्तो विलेपनं दद्यात्; स्वस्तिकं वर्द्धमानं च श्रीवत्सं कौस्तुभं तथा अङ्कयेत्।
Verse 13
विधानपूर्वकं चैव मङ्गल्यं चैव पायसम् ॥ वर्तिस्तिलफलं चैव कर्मण्यानि न संशयः
विधानपूर्वकं मङ्गल्यद्रव्याणि पायसं च दद्यात्; वर्तिस्तिलफलानि च—एतानि कर्मण्यानि, न संशयः।
Verse 14
एवं सर्वं ततो दद्यात्पूजायां विहितं शुभम् ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन शुद्धो भागवतः शुचिः
एवं पूजायां विहितं सर्वं शुभं ततः दद्यात्; विधिदृष्टेन कर्मणा भागवतः शुद्धो भवति शुचिः।
Verse 15
प्राणायामं ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ योऽसौ भवान्तिष्ठते च सर्वयोगप्रधानतः
ततः प्राणायामं कृत्वा इमं मन्त्रम् उदीरयेत्—योऽसौ भवान् अत्र तिष्ठति सर्वयोगप्रधानतः।
Verse 16
ससम्भ्रमं लोके सुप्रतीतस्तिष्ठ काष्ठे स त्वं भुवि ॥ एवं संस्थापनं कृत्वा काष्ठस्य प्रतिमासु च
ससम्भ्रमं—लोके सुप्रतीतः तिष्ठ; भुवि काष्ठे त्वं तिष्ठ। एवं काष्ठस्य प्रतिमासु च संस्थापनं कृत्वा।
Verse 17
पुनः प्रदक्षिणीकृत्य शुद्धैर्भागवतैः सह ॥ प्रज्वाल्य दीपं तत्रैव चार्चायाः सम्मुखं स्थितः
पुनः प्रदक्षिणीकृत्य शुद्धैर्भागवतैः सह । तत्रैव दीपं प्रज्वाल्य चार्चायाः सम्मुखं स्थितः ॥
Verse 18
नोर्ध्वं न तिर्यगीक्षेत कामक्रोधविवर्जितः ॥ नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदीरयेत्
कामक्रोधविवर्जितो नोर्ध्वं न तिर्यगीक्षेत । ‘नमो नारायणाय’ इति मन्त्रमिमं मुदीरयेत् ॥
Verse 19
मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजनप्रवीर गतिः प्रभुस्त्वं वससि ह्यमोघ ॥ अनेन मन्त्रेण च लोकनाथ संस्थापितस्तिष्ठ च वासुदेव
मन्त्रः— योऽसौ भवान् सर्वजनप्रवीरः गतिः प्रभुस्त्वं वससि ह्यमोघः । अनेन मन्त्रेण च लोकनाथ संस्थापितस्तिष्ठ च वासुदेव ॥
Verse 20
सर्वामेवं ततः कृत्वा मम संस्थापनक्रियाम् ॥ पूज्या भागवताः सर्वे ये तत्र समुपागताः
सर्वामेवं ततः कृत्वा मम संस्थापनक्रियाम् । पूज्या भागवताः सर्वे ये तत्र समुपागताः ॥
Verse 21
गन्धमाल्यैरर्चयित्वा उपलेपैश्च भोजनैः ॥ कुर्यात्संस्करणं तेषां विधिदृष्टेन कर्मणा
गन्धमाल्यैरर्चयित्वा उपलेपैश्च भोजनैः । कुर्यात्संस्करणं तेषां विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
Verse 22
एतत्कर्मविधानने मधुकाष्ठस्य सुन्दरी ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय एतत्ते कथितं मया
हे सुन्दरी, मधुककाष्ठसम्बद्धेऽस्मिन् कर्मविधानने धर्मसंस्थापनार्थं मया एतत्ते कथितम्।
Verse 23
यस्त्वनेन विधानने अर्च्चां काष्ठस्य स्थापयेत् ॥ स न गच्छति संसारं मम लोकं च गच्छति
यस्त्वनेन विधिना काष्ठमयीं अर्चां स्थापयेत्, स संसारं न गच्छति, मम लोकं च गच्छति।
Verse 24
ततः सम्पूजयेद्देवि संसारभवमुक्तये ॥ तत्र काष्ठेषु मधुकमानिय च वसुन्धरे
ततः सम्पूजयेद्देवि संसारभवमुक्तये; तत्र काष्ठेषु मधुकमानय्य च, हे वसुन्धरे।
Verse 25
कुर्यात्संस्करणं तेषां विधिदृष्टेन कर्मणा
तेषां संस्करणं कुर्यात् विधिदृष्टेन कर्मणा।
Frequently Asked Questions
The chapter’s instruction centers on how correct ritual form (vidhi) mediates divine presence across material supports and how disciplined conduct during worship—restraint from kāma and krodha, regulated attention, and communal honoring of bhāgavatas—supports dharma and is presented as a means toward release from saṃsāra.
No tithi, lunar phase, month, seasonal marker, or calendrical timing is specified in the provided verses; the instructions are procedural (vidhi-based) rather than time-bound.
Environmental framing appears through Pṛthivī as the questioning subject and through Varāha’s stated purpose of the rite as dharma-saṃsthāpana (“establishing dharma”), implying that properly regulated human ritual practice is one mechanism by which terrestrial order and stability are maintained.
No royal dynasties, administrative lineages, or named sages are referenced in this adhyāya; the principal figures are Pṛthivī/Vasundharā and Varāha, with mention of brahmacārin and bhāgavatas as social-religious categories rather than specific historical persons.