Adhyaya 179: Enumeration of Ritual Offenses and Their Expiations; The Sacred Merit of Saukara and Mathurā Pilgrimage
Aparādha-nirdeśaḥ prāyaścitta-vidhiś ca; Saukara–Mathurā-tīrtha-māhātmyaṃ
Ritual-Manual and Sacred-Geography (Prāyaścitta + Tīrtha-māhātmya)
पृथिव्या धर्मकर्मव्यवस्थाविषये चिन्तया ‘अपराधः कथं जायते, अशुद्धाचारात् पूजाफलं कथं नश्यति’ इति प्रश्नः कृतः। वराहः त्रयस्त्रिंशदपराधान् निर्दिशति—निषिद्धाहाराः, स्पर्शदोषाः, देवालयेऽनाचारः, भक्ताचारभङ्गाश्च। ततः प्रायश्चित्तविधानं वदति—उपवासाः, पञ्चगव्य-पञ्चामृतादिशोधनानि, प्राजापत्य-चान्द्रायण-पराकादिव्रतानि, येन विष्णुपूजायामधिकारः पुनर्लभ्यते। सर्वत्र मानुषदोषबहुलतां दृष्ट्वा पृथिवी उपायं याचते; वराहः वार्षिकं देशविशेषशुद्धिं च उपदिशति—सौकरतीर्थे तथा मथुरायां स्नान-व्रतादिभिः सञ्चितपापक्षयः, भूमेः समाजस्य च सम्यगवस्था पुनः प्रतिष्ठाप्यते इति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 179
Verse 1
धरण्युवाच ॥ तवापराधाद्देवेश वर्ज्योऽयं वैष्णवेन च ॥ विनापराधो मनुजः सापराधश्च जायते ॥
धरण्युवाच—देवेश, तवापराधात् अयं वैष्णवेनापि वर्जनीयः। निरपराधो मनुजः अपराधेनैव सापराधो भवति॥
Verse 2
कर्मणाचरणेनैव करणेन जुगुप्सितः ॥ तच्च पूजाफलं सर्वं ज्ञायते तद्वदस्व मे ॥
कर्मणैवाचरणेन करणेन च जनो जुगुप्सितो भवति। तेन पूजाफलं सर्वं बाध्यते; तदेतद् मे वदस्व॥
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ कर्मणा मनसा वाचा ये पापरुचयो जनाः ॥ भक्षणं दन्तकाष्ठस्य राजान्नस्य तु भोजनम् ॥
श्रीवराह उवाच—कर्मणा मनसा वाचा ये पापरुचयो जनाः। ते दन्तकाष्ठभक्षणं राजान्नभोजनं च कुर्वन्ति॥
Verse 4
मैथुनं शवसंस्पर्शं पुरीषोत्सर्गमेव च ॥ सूतकीउदक्याप्रेक्षा च स्पर्शनं मेहनं तथा ॥
मैथुनं शवसंस्पर्शं पुरीषोत्सर्गमेव च। सूतकीउदक्याप्रेक्षा स्पर्शनं मेहनं तथा॥
Verse 5
अभाष्य भाषणं चैव पिण्याकस्य च भक्षणम् ॥ रक्तपारक्यमलिनवस्त्रधारित्वनीलिजम् ॥
अभाष्यस्य भाषणं पिण्याकभक्षणं च; रक्तपारक्यसम्बद्धमलिनवस्त्रधारणं नील्यादिदोषसम्बन्धश्च॥
Verse 6
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः पतितान्नस्य भक्षणम् ॥ अभक्ष्य भक्षणं चैव तण्डुलीयविभीतकम् ॥
गुरौ चालीकनिर्बन्धः पतितान्नभक्षणं तथा; अभक्ष्यभक्षणं च, तण्डुलीयविभीतकादीनां च निषिद्धत्वेन ग्रहणम्॥
Verse 7
अदानं तुवरान्नस्य जालपादवराकयोः ॥ भक्षणं देवतागारे सोपानत्कोपसर्पणम् ॥
तुवरान्नस्यादानं, जालपादवराकादीनां भक्षणं च; देवतागारे सोपानान्तं गमनं/सर्पणं च अत्रानुचितत्वेन निर्दिष्टम्॥
Verse 8
तथैव देवपूजायां निषिद्धकुसुमार्च्चनम् ॥ अनुत्तार्य च निर्माल्यं पूजा क्षीणान्धकारयोः ॥
देवपूजायां निषिद्धकुसुमार्चनं दोषः; निर्माल्यमनुत्तार्य पूजा च दोषा; क्षीणान्धकारावस्थायां पूजा च नियमानुसारेण परिगणिता॥
Verse 9
पानं सुराया देवस्य अन्धकारे प्रबोधनम् ॥ तावत्कर्मार्च्चने विष्णोरनमस्करणं तथा
सुरापानं, अन्धकारे देवस्य प्रबोधनं, तथा विष्णोरर्चने तावत्कर्मणि अनमस्करणं—एते पूजादोषा निरूपिताः॥
Verse 10
दूरस्थो न नमस्कारं कुर्यात्पूजा तु राक्षसी ॥ एकरात्रं द्विरात्रं वा त्रिरात्रं स्नानमेव च ॥ सवासाः पञ्चगव्याशी मलसंवस्त्रकं क्रमात् ॥ नीलिरक्षापनॊदार्थं गोमयेन प्रघर्षणम् ॥ प्राजापत्येन शुद्धिः स्यान्नीलिवस्त्रस्य धारणात्
दूरस्थो न नमस्कारं कुर्यात्; तथा कृतापूजा राक्षसी स्मृता। एकरात्रं द्विरात्रं वा त्रिरात्रं स्नानं कुर्यात्। सवासाः पञ्चगव्यं पीत्वा मलिनवस्त्रं क्रमात् शोधयेत्। नीलिदोषापनयार्थं गोमयेन प्रघर्षणं कुर्यात्। नीलिवस्त्रधारणे प्राजापत्यव्रतेन शुद्धिः स्यात्।
Verse 11
चान्द्रायणद्वयं कुर्याद्गुरोः क्षयितमुत्तमम् ॥ चान्द्रायणं पराकं च पतितान्नस्य भक्षणात्
गुरोः क्षयितविषये उत्तमं प्रायश्चित्तं चान्द्रायणद्वयं कुर्यात्। पतितान्नभक्षणे चान्द्रायणं पराकं च कुर्यात्।
Verse 12
चान्द्रायणं पराकं च प्राजापत्यं तथैव च ॥ गोप्रदानं च भोज्यं च अभक्ष्यस्य च भक्षणे
अभक्ष्यभक्षणे चान्द्रायणं पराकं प्राजापत्यं च कुर्यात्; गोप्रदानं च कुर्यात्, भोज्यं च दद्यात्।
Verse 13
उपवासस्तु पञ्चाहं पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ सोपानत्कश्चरेत्पाद कॄच्छ्रस्य द्विरभोजनम्
पञ्चाहोपवासः पञ्चगव्येन शुद्ध्यति। कॄच्छ्रस्य पादं सोपानत्कः चरेत्, द्विरभोजनं विधिना।
Verse 14
पुष्पाभावेऽर्च्चनं स्नानं देवस्पर्शं च कारयन् ॥ अनिर्माल्यनमस्कारं स्नानं पञ्चामृतॆन तु
पुष्पाभावे स्नानेनार्चनं देवस्पर्शं च कारयेत्। अनिर्माल्यनमस्कारे पञ्चामृतेन स्नानं विधीयते।
Verse 15
सुरापाने द्विजातीनां चान्द्रायणचतुष्टयम् ॥ तथैव द्वादशाब्दं तु प्राजापत्यत्रयं चरेत्
द्विजातीनां सुरापाने चान्द्रायणचतुष्टयं विधीयते। तथैव द्वादशाब्दं तपश्चर्यां कृत्वा प्राजापत्यत्रयं चरेत्।
Verse 16
ब्रह्मकूर्च्चेन शुद्धिः स्याद्गोप्रदानत्रयेण च ॥ त्रयाणामेकरात्रेण पञ्चामृतनिषेवणात्
ब्रह्मकूर्च्चव्रतेन शुद्धिः स्यात्, गोप्रदानत्रयेण च। एतेषां त्रयाणां तु एकरात्रव्रतेन पञ्चामृतनिषेवणेन शुद्धिः।
Verse 17
मुच्यते त्वपराधैस्तु तथा विष्णोः स्तवं पठन् ॥ एतत्ते कथितं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
तथाविधैः अपराधैः स मुच्यते विष्णोः स्तवं पठन्। एतत्ते गुह्यं कथितं; किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि?
Verse 18
मुहूर्तमात्रे सा देवी संज्ञां प्राप्येदमब्रवीत् ॥ अपराधे कृते देव सूतकी हि प्रजायते
मुहूर्तमात्रे सा देवी संज्ञां प्राप्येदमब्रवीत्— ‘अपराधे कृते देव, सूतकी हि प्रजायते।’
Verse 19
प्रायश्चित्तानि भूरीणि कृतानि तु नरैः सदा ॥ तेन मे मनसो मोहः दुःखदो यः समभ्ययात् ॥
‘प्रायश्चित्तानि भूरीणि नरैः सदा कृतानि। तेन मे मनसो मोहः दुःखदः समभ्ययात्।’
Verse 20
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन त्वं नृषु तुष्यसि ॥ पूजितः सफलश्चासि अपराधविशोधनम् ॥
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन त्वं नृषु तुष्यसि। पूजितः सफलश्चासि अपराधविशोधनम्॥
Verse 21
श्रीवराह उवाच ॥ संवत्सरस्य मध्ये तु तीर्थे सौकरवे मम ॥ कृतोपवासः स्नानेन गङ्गायां शुद्धिमाप्नुयात् ॥
श्रीवराह उवाच। संवत्सरस्य मध्ये तु तीर्थे सौकरवे मम। कृतोपवासः स्नानेन गङ्गायां शुद्धिमाप्नुयात्॥
Verse 22
मथुरायां तथाप्येवं सापराधः शुचिर्भवेत् ॥ अनयोस्तीर्थयोरेवं यः सेवेत सकृन्नरः ॥
मथुरायां तथाप्येवं सापराधः शुचिर्भवेत्। अनयोस्तीर्थयोरेवं यः सेवेत सकृन्नरः॥
Verse 23
सहस्रजन्मसु कृतानपराधाञ्जहाति सः ॥ स्नानात्पानात्तथा ध्यानात्कीर्तनाद्धारणात्तथा ॥
सहस्रजन्मसु कृतानपराधाञ्जहाति सः। स्नानात्पानात्तथा ध्यानात्कीर्तनाद्धारणात्तथा॥
Verse 24
श्रवणान्मननाच्चैव दर्शनाद्याति पातकम् ॥ पृथिव्युवाच ॥ मथुरा सूकरं चैव द्वावेतौ तव वल्लभौ ॥
श्रवणान्मननाच्चैव दर्शनाद्याति पातकम्। पृथिव्युवाच। मथुरा सूकरं चैव द्वावेतौ तव वल्लभौ॥
Verse 25
विशिष्टमनयोः किं च सत्यं ब्रूहि सुरेश्वर ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च ॥
विशिष्टमनयोः किं च सत्यं ब्रूहि सुरेश्वर ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च ॥
Verse 26
कुब्जाम्रकं प्रशंसन्ति सदा मद्भावभाविताः ॥ तस्मात्कोटिगुणं गुह्यं सौकरतीर्थमुत्तमम् ॥
कुब्जाम्रकं प्रशंसन्ति सदा मद्भावभाविताः ॥ तस्मात्कोटिगुणं गुह्यं सौकरतीर्थमुत्तमम् ॥
Verse 27
गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं माथुरं मम मण्डलम् ॥ फलं परार्द्धगुणितं सिततीर्थान्न संशयः ॥
गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं माथुरं मम मण्डलम् ॥ फलं परार्द्धगुणितं सिततीर्थान्न संशयः ॥
Verse 28
अटित्वा सर्वतीर्थानि कुब्जाम्रादीनि नित्यशः ॥ अघं विनश्यते क्षिप्रं मथुरामागतस्य च ॥
अटित्वा सर्वतीर्थानि कुब्जाम्रादीनि नित्यशः ॥ अघं विनश्यते क्षिप्रं मथुरामागतस्य च ॥
Verse 29
विश्रमणाच्च विश्रान्तिस्तेन संज्ञा वरा मम ॥ सारात्सारतरं स्नानं गुह्यानां गुह्यमुत्तमम्
विश्रमणाच्च विश्रान्तिस्तेन संज्ञा वरा मम ॥ सारात्सारतरं स्नानं गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् ॥
Verse 30
गतिरन्वेषणीयानां मथुरा परमा गतिः ॥ कुब्जाम्रके सौकरे च मथुरायां विशेषतः
अन्वेषणीयानां साधकानां मथुरा परमा गतिः। कुब्जाम्रके सौकरे च, विशेषतः मथुरायां एव।
Verse 31
विना सांख्येन योगेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ या गतिर्योगयुक्तस्य ब्राह्मणस्य मनीषिणः
सांख्येन योगेन च विना मोक्षो न लभ्यते, अत्र संशयो नास्ति। योगयुक्तस्य मनीषिणो ब्राह्मणस्य या गतिः—
Verse 32
सा गतिस्त्यजतः प्राणान्मथुरायां न संशयः ॥ एतत्ते कथितं सारं मया सत्येन सुव्रते ॥ न तीर्थं मथुराया हि न देवः केशवात्परः
सा एव गतिः मथुरायां प्राणान् त्यजतः प्राप्यते, न संशयः। एतत् ते सारं मया सत्येन कथितं, सुव्रते। मथुरायाः समं तीर्थं न, केशवात् परो देवो न।
Verse 33
अपराधास्त्रयस्त्रिंशत्समाख्याता मया धरे ॥ एभिर्युक्तस्तु पुरुषो विष्णुं नैव प्रपश्यति
अपराधाः त्रयस्त्रिंशत् मया कथिताः, हे धरे। एभिर्युक्तः पुरुषो विष्णुं न एव प्रपश्यति।
Verse 34
पुनः पुनरुवाचेदं देवदेवो जनार्दनः ॥ मोहङ्गता तु शृणुते नष्टसंज्ञेव लक्ष्यते
पुनः पुनः देवदेवो जनार्दनः एतद् उवाच। मोहगतः तु शृणुते, नष्टसंज्ञ इव लक्ष्यते।
Verse 35
एकाहं मार्गशीर्ष्यां च द्वादश्यां सितवैष्णवम् ॥ गङ्गासागरिकं नाम पुराणेषु च पठ्यते
मार्गशीर्षमासे एकादश्यां तथा शुक्लद्वादश्यां वैष्णवव्रतम् उच्यते; ‘गङ्गासागरिकम्’ इति नाम च पुराणेषु पठ्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical life as disciplined eligibility (adhikāra) for worship: improper conduct becomes aparādha that obscures devotional perception, while regulated expiation (prāyaścitta) restores social-ritual order. Through Pṛthivī’s anxiety about widespread human error, the narrative links personal discipline to broader terrestrial stability, implying that correct conduct and purification practices help sustain a balanced human–earth relationship.
The text specifies an annual timing (“within the year,” saṃvatsarasya madhye) for observance at Saukara tīrtha, and mentions Mārgaśīrṣa with a Vaiṣṇava dvādaśī (bright fortnight, śukla/sita dvādaśī) in connection with the Gaṅgā-sāgarika designation. It also uses counted-night observances (eka-rātra, dvi-rātra, tri-rātra) and longer vow-frames such as dvādaśābda (twelve-year) prescriptions in certain cases.
By placing Pṛthivī as the questioner and emotional barometer, the chapter treats ritual-ethical disorder as a burden on the earth: widespread aparādha produces social impurity and distress, while tīrtha-based bathing, fasting, and regulated conduct function as mechanisms for restoring harmony. The elevation of specific landscapes (Saukara, Mathurā, Gaṅgā-sāgara) presents the environment as an active moral-ecological resource—sites where human behavior can be recalibrated toward cleanliness, restraint, and renewal.
The chapter does not invoke explicit royal dynasties or named sage lineages in this excerpt. The principal figures are Varāha (as teacher and locus of tīrtha authority) and Pṛthivī (as the terrestrial interlocutor). Social categories appear indirectly through references to dvijāti conduct and guru-related offenses, indicating normative Brahmanical disciplinary contexts rather than specific historical genealogies.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.