Adhyaya 101: Vrata-Ṣaṣṭhī: The Sixty Sacred Vows (Nandikeśvara’s Teaching to Nārada)

Verse 1

*नन्दिकेश्वर उवाच अथातः सम्प्रवक्ष्यामि व्रतषष्ठीमनुत्तमाम् रुद्रेणाभिहितां दिव्यां महापातकनाशनम् //

नन्दिकेश्वर उवाच—अथातः सम्प्रवक्ष्यामि व्रतषष्ठीमनुत्तमाम्। रुद्रेणाभिहितां दिव्यां महापातकनाशनम्॥

Verse 2

नक्तमब्दं चरित्वा तु गवा सार्धं कुटुम्बिने हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्याद्विप्राय वाससी //

नक्तमब्दं चरित्वा तु गवा सार्धं कुटुम्बिने। हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्याद्विप्राय वाससी॥

Verse 3

शिवरूपस्ततो ऽस्माभिः शिवलोके स मोदते एतद्देवव्रतं नाम महापातकनाशनम् //

शिवरूपस्ततोऽस्माभिः शिवलोके स मोदते। एतद्देवव्रतं नाम महापातकनाशनम्॥

Verse 4

यस्त्वेकभक्तेन समां शिवं हैमवृषान्वितम् धेनुं तिलमयीं दद्यात् स पदं याति शांकरम् एतद्रुद्रव्रतं नाम पापशोकविनाशनम् //

यस्त्वेकभक्तेन समां शिवं हैमवृषान्वितम्। धेनुं तिलमयीं दद्यात् स पदं याति शांकरम्। एतद्रुद्रव्रतं नाम पापशोकविनाशनम्॥

Verse 5

यस्तु नीलोत्पलं हैमं शर्करापात्रसंयुतम् एकान्तरितनक्ताशी समान्ते वृषसंयुतम् स वैष्णवं पदं याति लीलाव्रतमिदं स्मृतम् //

यस्तु नीलोत्पलं हैमं शर्करापात्रसंयुतम्। एकान्तरितनक्ताशी समान्ते वृषसंयुतम्। स वैष्णवं पदं याति लीलाव्रतमिदं स्मृतम्॥

Verse 6

आषाढादिचतुर्मासम् अभ्यङ्गं वर्जयेन्नरः भोजनोपस्करं दद्यात् स याति भवनं हरेः जने प्रीतिकरं नॄणां प्रीतिव्रतमिहोच्यते //

आषाढादिचतुर्मासे चातुर्मास्ये नरः अभ्यङ्गं वर्जयेत्। भोजनोपस्करं दद्यात्; तेन स हरिभवनं याति। जनप्रीतिकरत्वात् एतत् प्रीतिव्रतमिहोच्यते॥

Verse 7

वर्जयित्वा मधौ यस्तु दधिक्षीरघृतैक्षवम् दद्याद्वस्त्राणि सूक्ष्माणि रसपात्रैश्च संयुतम् //

मधुं वर्जयित्वा यस्तु दधिक्षीरघृतैक्षवं दद्यात्। सूक्ष्मवस्त्राणि च रसपात्रैः संयुतानि दद्यात्॥

Verse 8

सम्पूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रीयतामिति एतद्गौरीव्रतं नाम भवानीलोकदायकम् //

विप्रमिथुनं सम्यक् सम्पूज्य ‘गौरी मे प्रीयताम्’ इति प्रार्थयेत्। एतद् गौरीव्रतं नाम भवानीलोकदायकम्॥

Verse 9

पुष्यादौ यस्त्रयोदश्यां कृत्वा नक्तं मधौ पुनः अशोकं काञ्चनं दद्याद् इक्षुयुक्तं दशाङ्गुलम् //

पुष्यादौ त्रयोदश्यां यः नक्तं कृत्वा, मधौ पुनः। अशोकं काञ्चनं दद्याद् इक्षुयुक्तं दशाङ्गुलम्॥

Verse 10

विप्राय वस्त्रसंयुक्तं प्रद्युम्नः प्रीयतामिति कल्पं विष्णुपदे स्थित्वा विशोकः स्यात्पुनर्नरः एतत् कामव्रतं नाम सदा शोकविनाशनम् //

विप्राय वस्त्रसंयुक्तं दत्त्वा ‘प्रद्युम्नः प्रीयताम्’ इति। कल्पं विष्णुपदे स्थित्वा नरः पुनर्विशोकः स्यात्। एतत् कामव्रतं नाम सदा शोकविनाशनम्॥

Verse 11

आषाढादिव्रतं यस्तु वर्जयेन्नखकर्तनम् वार्ताकं च चतुर्मासं मधुसर्पिर्घटान्वितम् //

आषाढादिव्रतं यः कुर्यात् स नखकर्तनं वर्जयेत्। चतुर्मासपर्यन्तं वार्ताकं परित्यज्य मधुसर्पिर्घटयुतं व्रतमाचरेत्॥

Verse 12

कार्त्तिक्यां तत्पुनर्हैमं ब्राह्मणाय निवेदयेत् स रुद्रलोकमाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् //

तत् पुनः कार्त्तिक्यामासि हेममेतद् ब्राह्मणाय निवेदयेत्। एवं कृत्वा स रुद्रलोकमाप्नोति; इदं शिवव्रतं स्मृतम्॥

Verse 13

वर्जयेद्यस्तु पुष्पाणि हेमन्तशिशिरावृतू पुष्पत्रयं च फाल्गुन्यां कृत्वा शक्त्या च काञ्चनम् //

हेमन्तशिशिरयोः काले यः पुष्पाणि वर्जयेत्, स फाल्गुन्याम् पुष्पत्रयं कृत्वा यथाशक्ति काञ्चनमपि दद्यात्॥

Verse 14

दद्याद्द्विकालवेलायां प्रीयेतां शिवकेशवौ दत्त्वा परं पदं याति सौम्यव्रतमिदं स्मृतम् //

द्विकालवेलायां दानं दद्याद् येन शिवकेशवौ प्रीयेताम्। एवं दत्त्वा परं पदं याति; इदं सौम्यव्रतं स्मृतम्॥

Verse 15

फाल्गुन्यादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत् समाप्ते शयनं दद्याद् गृहं चोपस्करान्वितम् //

फाल्गुन्यादितृतीयायां यः लवणं वर्जयेत्। व्रतसमाप्तौ शयनं दद्याद् गृहं चोपस्करान्वितम्॥

Verse 16

सम्पूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति गौरीलोके वसेत्कल्पं सौभाग्यव्रतमुच्यते //

सम्पूज्य विप्रमिथुनं “भवानी प्रीयताम्” इति वदन्, गौरीलोके कल्पपर्यन्तं वसेत्; एतत् सौभाग्यव्रतम् उच्यते।

Verse 17

संध्यामौनं ततः कृत्वा समान्ते घृतकुम्भकम् वस्त्रयुग्मं तिलान्घण्टां ब्राह्मणाय निवेदयेत् //

सन्ध्यामौनं ततः कृत्वा, समान्ते घृतकुम्भकं वस्त्रयुग्मं तिलैः सह घण्टां च ब्राह्मणाय निवेदयेत्।

Verse 18

सारस्वतं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् एतत्सारस्वतं नाम रूपविद्याप्रदायकम् //

सारस्वतं पदं याति, यतः पुनरावृत्तिः दुर्लभा; एतत् “सारस्वतम्” इति नाम, रूपविद्याप्रदायकम्।

Verse 19

लक्ष्मीमभ्यर्च्य पञ्चम्याम् उपवासी भवेन्नरः समान्ते हेमकमलं दद्याद्धेनुसमन्वितम् //

पञ्चम्यां लक्ष्मीमभ्यर्च्य, उपवासी भवेन्नरः; समान्ते हेमकमलं दद्याद् धेनुसमन्वितम्।

Verse 20

स वैष्णवं पदं याति लक्ष्मीवाञ्जन्मजन्मनि एतत् सम्पद्व्रतं नाम सदा पापविनाशनम् //

स वैष्णवं पदं याति, लक्ष्मीवान् जन्मजन्मनि; एतत् सम्पद्व्रतं नाम, सदा पापविनाशनम्।

Verse 21

कृत्वोपलेपनं शम्भोर् अग्रतः केशवस्य च यावदब्दं पुनर्दद्याद् धेनुं जलघटान्विताम् //

शम्भोः केशवस्य चाग्रतः उपलेपनं कृत्वा, यावदब्दं पुनः पुनः जलघटान्वितां धेनुं दद्यात्।

Verse 22

जन्मायुतं स राजा स्यात् ततः शिवपुरं व्रजेत् एतद् आयुर्व्रतं नाम सर्वकामप्रदायकम् //

स जन्मायुतं राजा भवेत्; ततः शिवपुरं व्रजेत्। एतद् ‘आयुर्व्रतम्’ नाम सर्वकामप्रदायकम्।

Verse 23

अश्वत्थं भास्करं गङ्गां प्रणम्यैकत्र वाग्यतः एकभक्तं नरः कुर्याद् अब्दमेकं विमत्सरः //

अश्वत्थं भास्करं गङ्गां च प्रणम्य, एकत्र वाग्यतः, विमत्सरः नरः अब्दमेकं एकभक्तं कुर्यात्।

Verse 24

व्रतान्ते विप्रमिथुनं पूज्यं धेनुत्रयान्वितम् वृक्षं हिरण्मयं दद्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् एतत् कीर्तिव्रतं नाम भूतिकीर्तिफलप्रदम् //

व्रतान्ते विप्रमिथुनं धेनुत्रयान्वितं पूजयित्वा, हिरण्मयं वृक्षं दद्यात्; स अश्वमेधफलं लभेत्। एतत् ‘कीर्तिव्रतम्’ नाम भूतिकीर्तिफलप्रदम्।

Verse 25

घृतेन स्नपनं कुर्याच् छम्भोर् वा केशवस्य च अक्षताभिः सुपुष्पाभिः कृत्वा गोमयमण्डलम् //

शम्भोः केशवस्य वा घृतेन स्नपनं कुर्यात्; अक्षताभिः सुपुष्पैश्च गोमयमण्डलं कृत्वा।

Verse 26

तिलधेनुसमोपेतं समान्ते हेमपङ्कजम् शुद्धमष्टाङ्गुलं दद्याच् छिवलोके महीयते सामगाय ततश्चैतत् सामव्रतमिहोच्यते //

तिलधेनुदानसमन्वितः समापनकाले शुद्धं हेमपङ्कजमष्टाङ्गुलप्रमाणं दद्यात्। एवं कृत्वा सामगायकः शिवलोके महीयते; अत एतत् सामव्रतमिहोच्यते॥

Verse 27

नवम्यामेकभक्तं तु कृत्वा कन्याश्च शक्तितः भोजयित्वासनं दद्याद् धैमकञ्चुकवाससी //

नवम्यां एकभक्तं कृत्वा शक्तितः कन्याः भोजयित्वा, ताभ्य आसनं दद्याद् धैमकञ्चुकवाससी च॥

Verse 28

हैमं सिंहं च विप्राय दत्त्वा शिवपदं व्रजेत् जन्मार्बुदं सुरूपः स्याच् छत्रुभिश्चापराजितः एतद्वीरव्रतं नाम नारीणां च सुखप्रदम् //

हैमं सिंहं विप्राय दत्त्वा शिवपदं व्रजेत्। जन्मार्बुदं सुरूपः स्यात् शत्रुभिश्चापराजितः। एतद्वीरव्रतं नाम नारीणां च सुखप्रदम्॥

Verse 29

यावत्समा भवेद्यस्तु पञ्चदश्यां पयोव्रतः समान्ते श्राद्धकृद्दद्यात् पञ्च गास्तु पयस्विनीः //

यः पञ्चदश्यां पयोव्रतं कृत्वा यावत्समा भवेद्यावदभिप्रेतं तावत् पालयेत्। तासां समापनकाले श्राद्धं कृत्वा पञ्च पयस्विनीर्गा दद्यात्॥

Verse 30

वासांसि च पिशङ्गानि जलकुम्भयुतानि च स याति वैष्णवं लोकं पितॄणां तारयेच्छतम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् पितृव्रतम् इदं स्मृतम् //

पिशङ्गानि वासांसि जलकुम्भयुतानि च यो ददाति स वैष्णवं लोकं याति, पितॄणां शतं तारयेत्। कल्पान्ते राजराजः स्यात्; इदं पितृव्रतमिति स्मृतम्॥

Verse 31

चैत्रादिचतुरो मासाञ् जलं दद्यादयाचितम् व्रतान्ते मणिकं दद्याद् अन्नवस्त्रसमन्वितम् //

चैत्रादिमासारभ्य चतुर्मासपर्यन्तं जलं याचितमपि विना स्वयमेव दद्यात्। व्रतसमाप्तौ मणिं अन्नवस्त्रसमेतं दद्यात्॥

Verse 32

तिलपात्रं हिरण्यं च ब्रह्मलोके महीयते कल्पान्ते भूपतिर्नूनम् आनन्दव्रतमुच्यते //

तिलपात्रं हिरण्यं च ब्रह्मलोके पूज्यते। कल्पान्ते नूनं राजा आनन्दव्रतं नाम फलमवाप्नोति॥

Verse 33

पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वा संवत्सरं विभोः वत्सरान्ते पुनर्दद्याद् धेनुं पञ्चामृतेन हि //

पञ्चामृतेन विभोः स्नपनं कृत्वा संवत्सरपर्यन्तम्। वत्सरान्ते पुनः पञ्चामृतसहितां धेनुं दद्यात्॥

Verse 34

विप्राय दद्याच्छङ्खं च स पदं याति शांकरम् राजा भवति कल्पान्ते धृतिव्रतमिदं स्मृतम् //

विप्राय शङ्खं दत्त्वा शांकरं पदं याति। कल्पान्ते राजा भवति; इदं धृतिव्रतमिति स्मृतम्॥

Verse 35

वर्जयित्वा पुमान्मांसम् अब्दान्ते गोप्रदो भवेत् तद्वद्धेममृगं दद्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् अहिंसाव्रतमित्युक्तं कल्पान्ते भूपतिर्भवेत् //

मांसं वर्जयित्वा पुमानब्दान्ते गोप्रदो भवेत्। तथैव हेममृगं दद्यात्, तेनाश्वमेधफलं लभेत्। अहिंसाव्रतमित्युक्तं; कल्पान्ते भूपतिर्भवेत्॥

Verse 36

माघमास्युषसि स्नानं कृत्वा दाम्पत्यमर्चयेत् भोजयित्वा यथाशक्त्या माल्यवस्त्रविभूषणः सूर्यलोके वसेत्कल्पं सूर्यव्रतमिदं स्मृतम् //

माघमास्युषसि स्नात्वा दाम्पत्यं पूजयेद् बुधः। यथाशक्ति च तौ भोजयित्वा माल्यवस्त्रविभूषणैः सम्मानयेत्। तेन सूर्यलोके कल्पं वसेदिति सूर्यव्रतमिदं स्मृतम्॥

Verse 37

आषाढादिचतुर्मासं प्रातःस्नायी भवेन्नरः विप्रेषु भोजनं दद्यात् कार्त्तिक्यां गोप्रदो भवेत् स वैष्णवं पदं याति विष्णुव्रतमिदं शुभम् //

आषाढादिचतुर्मासं प्रातःस्नायी नरो भवेत्। विप्रेषु भोजनं दद्यात् कार्त्तिक्यां गोप्रदो भवेत्। स वैष्णवं पदं याति विष्णुव्रतमिदं शुभम्॥

Verse 38

अयनादयनं यावद् वर्जयेत्पुष्पसर्पिषी तदन्ते पुष्पदामानि घृतधेन्वा सहैव तु //

अयनादयनं यावत् पुष्पसर्पिषी परित्यजेत्। तदन्ते पुष्पदामानि घृतधेन्वा सहार्पयेत्॥

Verse 39

दत्त्वा शिवपदं गच्छेद् विप्राय घृतपायसम् एतच्छीलव्रतं नाम शीलारोग्यफलप्रदम् //

विप्राय घृतपायसं दत्त्वा शिवपदं गच्छेत्। एतच्छीलव्रतं नाम शीलारोग्यफलप्रदम्॥

Verse 40

संध्यादीपप्रदो यस्तु समां तैलं विवर्जयेत् समान्ते दीपिकां दद्याच् चक्रशूले च काञ्चने //

संध्यायां दीपप्रदो यस्तु समां तैलं विवर्जयेत्। समान्ते काञ्चनीं दीपिकां दद्याच् चक्रशूलचिह्निताम्॥

Verse 41

वस्त्रयुग्मं च विप्राय तेजस्वी स भवेदिह रुद्रलोकमवाप्नोति दीप्तिव्रतमिदं स्मृतम् //

विप्राय वस्त्रयुग्मदानात् स एविह तेजस्वी भवति, रुद्रलोकं चावाप्नोति। एषा दीप्तिव्रतसंज्ञा दीप्तिदायिनी स्मृता॥

Verse 42

कार्त्तिक्यादितृतीयायां प्राश्य गोमूत्रयावकम् नक्तं चरेदब्दमेकम् अब्दान्ते गोप्रदो भवेत् //

कार्त्तिकमासस्य तृतीयातिथित आरभ्य गोमूत्रयावकं प्राश्य, नक्तव्रतं संवत्सरमेकं चरेत्। वर्षान्ते गोदानकर्ता भवेत्॥

Verse 43

गौरीलोके वसेत्कल्पं ततो राजा भवेदिह एतद्रुद्रव्रतं नाम सदा कल्याणकारकम् //

गौरीलोके कल्पं वसेत्, ततः परं इह लोके राजा भवेत्। एतद् रुद्रव्रतं नाम सदा कल्याणकारकम्॥

Verse 44

वर्जयेच्चैत्रमासे च यश्च गन्धानुलेपनम् शुक्तिं गन्धभृतां दत्त्वा विप्राय सितवाससी वारुणं पदमाप्नोति दृढव्रतमिदं स्मृतम् //

चैत्रमासे यः गन्धानुलेपनं वर्जयेत्, तथा गन्धभृतां शुक्तिं सितवाससी च विप्राय दद्यात्, स वारुणं पदमाप्नोति। एष दृढव्रत इति स्मृतम्॥

Verse 45

वैशाखे पुष्पलवणं वर्जयित्वाथ गोप्रदः भूत्वा विष्णुपदे कल्पं स्थित्वा राजा भवेदिह एतत्कान्तिव्रतं नाम कान्तिकीर्तिफलप्रदम् //

वैशाखमासे पुष्पलवणं वर्जयित्वा, गोप्रदः सन् विष्णुपदे कल्पं तिष्ठति; ततः इह लोके राजा भवेत्। एतत् कान्तिव्रतं नाम कान्तिकीर्तिफलप्रदम्॥

Verse 46

ब्रह्माण्डं काञ्चनं कृत्वा तिलराशिसमन्वितम् त्र्यहं तिलप्रदो भूत्वा वह्निं संतर्प्य सद्विजम् //

काञ्चनं ब्रह्माण्डं निर्माय तिलराशिभिः समन्वितम्। त्र्यहं तिलप्रदो भूत्वा वह्निं सद्विजं च संतर्पयेत्॥

Verse 47

सम्पूज्य विप्रदाम्पत्यं माल्यवस्त्रविभूषणैः शक्तितस्त्रिपलादूर्ध्वं विश्वात्मा प्रीयतामिति //

विप्रदाम्पत्यं माल्यवस्त्रविभूषणैः सम्पूज्य। शक्तितस्त्रिपलादूर्ध्वं दद्यात्—“विश्वात्मा प्रीयताम्” इति॥

Verse 48

पुण्ये ऽह्नि दद्यात्स परं ब्रह्म यात्यपुनर्भवम् एतद्ब्रह्मव्रतं नाम निर्वाणपददायकम् //

पुण्येऽह्नि दत्ते स परं ब्रह्म यात्यपुनर्भवम्। एतद् ब्रह्मव्रतं नाम निर्वाणपददायकम्॥

Verse 49

यश्चोभयमुखीं दद्यात् प्रभूतकनकान्विताम् दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेत् स याति परमं पदम् एतद्धेनुव्रतं नाम पुनरावृत्तिदुर्लभम् //

य उभयमुखीं प्रभूतकनकान्वितां धेनुं दद्यात्। दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेत् स याति परमं पदम्; एतद्धेनुव्रतं नाम पुनरावृत्तिदुर्लभम्॥

Verse 50

त्र्यहं पयोव्रते स्थित्वा काञ्चनं कल्पपादपम् पलादूर्ध्वं यथाशक्त्या तण्डुलैस् तूपसंयुतम् दत्त्वा ब्रह्मपदं याति कल्पव्रतमिदं स्मृतम् //

त्र्यहं पयोव्रते स्थित्वा काञ्चनं कल्पपादपम्। पलादूर्ध्वं यथाशक्त्या तण्डुलैस्तूपसंयुतैः दत्त्वा ब्रह्मपदं याति; कल्पव्रतमिदं स्मृतम्॥

Verse 51

मासोपवासी यो दद्याद् धेनुं विप्राय शोभनाम् स वैष्णवं पदं यति भीमव्रतमिदं स्मृतम् //

यो मासोपवासी सन् विप्राय शोभनां धेनुं ददाति, स वैष्णवं पदं याति; इदं भीमव्रतमिति स्मृतम्।

Verse 52

दद्याद् विंशत्पलादूर्ध्वं महीं कृत्वा तु काञ्चनीम् दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेद् रुद्रलोके महीयते धराव्रतमिदं प्रोक्तं सप्तकल्पशतानुगम् //

विंशत्पलादूर्ध्वभारां काञ्चनीं महीं कृत्वा दद्यात्; ततः दिनं पयोव्रतस्तिष्ठन् रुद्रलोके महीयते। इदं धराव्रतं प्रोक्तं सप्तकल्पशतानुगम्।

Verse 53

माघे मासे ऽथवा चैत्रे गुडधेनुप्रदो भवेत् गुडव्रतस्तृतीयायां गौरीलोके महीयते महाव्रतमिदं नाम परमानन्दकारकम् //

माघे वा चैत्रे वा गुडधेनुप्रदो भवेत्; तृतीयायां गुडव्रतं कृत्वा गौरीलोके महीयते। इदं महाव्रतनाम परमानन्दकारकम्।

Verse 54

पक्षोपवासी यो दद्याद् विप्राय कपिलाद्वयम् ब्रह्मलोकमवाप्नोति देवासुरसुपूजितम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् प्रभाव्रतमिदं स्मृतम् //

यो पक्षोपवासी सन् विप्राय कपिलाद्वयं ददाति, स देवासुरसुपूजितं ब्रह्मलोकमवाप्नोति; कल्पान्ते च राजराजो भवति। इदं प्रभाव्रतमिति स्मृतम्।

Verse 55

वत्सरं त्वेकभक्ताशी सभक्ष्यजलकुम्भदः शिवलोके वसेत्कल्पं प्राप्तिव्रतमिदं स्मृतम् //

यो वत्सरं एकभक्ताशी सन् सभक्ष्यं जलकुम्भं ददाति, स शिवलोके कल्पं वसेत्; इदं प्राप्तिव्रतमिति स्मृतम्।

Verse 56

नक्ताशी चाष्टमीषु स्याद् वत्सरान्ते च धेनुदः पौरंदरं पुरं याति सुगतिव्रतमुच्यते //

अष्टमीषु नक्ताशी स्यात्; वत्सरान्ते धेनुं दत्त्वा पौरन्दरं पुरं याति। एषः सुगतिव्रत इति कथ्यते॥

Verse 57

विप्रायेन्धनदो यस्तु वर्षादिचतुरस्त्वृतून् घृतधेनुप्रदो ऽन्ते च स परं ब्रह्म गच्छति वैश्वानरव्रतं नाम सर्वपापविनाशनम् //

यो वर्षादिचतुरः ऋतून् विप्राय इन्धनं ददाति, अन्ते च घृतधेनुं प्रददाति, स परं ब्रह्म गच्छति। एतद् वैश्वानरव्रतं नाम सर्वपापविनाशनम्॥

Verse 58

एकादश्यां च नक्ताशी यश्चक्रं विनिवेदयेत् समान्ते वैष्णवं हैमं स विष्णोः पदमाप्नुयात् एतत् कृष्णव्रतं नाम कल्पान्ते राज्यभाग्भवेत् //

एकादश्यां नक्ताशी यः हैमं चक्रं विष्णवे विनिवेदयेत्, समान्ते स विष्णोः पदमाप्नुयात्। एतत् कृष्णव्रतं नाम; कल्पान्ते राज्यभाग्भवेत्॥

Verse 59

पायसाशी समान्ते तु दद्याद्विप्राय गोयुगम् लक्ष्मीलोकमवाप्नोति ह्य् एतद् देवीव्रतं स्मृतम् //

पायसाशी व्रतकालं; समान्ते विप्राय गोयुगं दद्यात्। लक्ष्मीलोकमवाप्नोति; एतद् देवीव्रतं स्मृतम्॥

Verse 60

सप्तम्यां नक्तभुग्दद्यात् समान्ते गां पयस्विनीम् सूर्यलोकमवाप्नोति भानुव्रतमिदं स्मृतम् //

सप्तम्यां नक्तभुक् स्यात्; समान्ते पयस्विनीं गां दद्यात्। सूर्यलोकमवाप्नोति; इदं भानुव्रतं स्मृतम्॥

Verse 61

चतुर्थ्यां नक्तभुग्दद्याद् अब्दान्ते हेमवारणम् व्रतं वैनायकं नाम शिवलोकफलप्रदम् //

चतुर्थ्यां नक्तभोजनं कृत्वा संवत्सरान्ते हेममयं वारणं दद्यात्। एतद् वैनायकं नाम व्रतं शिवलोकप्रदं फलदं भवति॥

Verse 62

महाफलानि यस्त्यक्त्वा चतुर्मासं द्विजातये हैमानि कार्त्तिके दद्याद् गोयुगेन समन्वितम् एतत् फलव्रतं नाम विष्णुलोकफलप्रदम् //

यः चतुर्मासं महाफलानि परित्यज्य कार्त्तिके मासि द्विजातये हैमानि दानानि गोयुगेन समन्वितानि ददाति, तत् ‘फलव्रतं’ नाम विष्णुलोकप्रदं फलदं भवति॥

Verse 63

यश्चोपवासी सप्तम्यां समान्ते हैमपङ्कजम् गाश्च वै शक्तितो दद्याद् धेमान्नघटसंयुताः एतत् सौरव्रतं नाम सूर्यलोकफलप्रदम् //

यः सप्तम्यां उपवासी सन् समान्ते हैमपङ्कजं दद्यात्, तथा शक्तितः गाः धेमान्नघटसंयुताः दद्यात्—एतत् ‘सौरव्रतं’ नाम सूर्यलोकप्रदं फलदं भवति॥

Verse 64

द्वादश द्वादशीर्यस्तु समाप्योपोषणेन च गोवस्त्रकाञ्चनैर्विप्रान् पूजयेच्छक्तितो नरः परमं पदं प्राप्नोति विष्णुव्रतमिदं स्मृतम् //

यो द्वादश द्वादशीर्व्रतानि उपोषणेन समाप्य, शक्तितः गोवस्त्रकाञ्चनैः विप्रान् पूजयति, स परमं पदं प्राप्नोति। इदं विष्णुव्रतं स्मृतम्॥

Verse 65

कार्त्तिक्यां च वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत् शैवं पदमवाप्नोति वार्षव्रतमिदं स्मृतम् //

कार्त्तिक्यां वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत्। तेन शैवं पदमवाप्नोति; इदं वार्षव्रतं स्मृतम्॥

Verse 66

कृच्छ्रान्ते गोप्रदः कुर्याद् भोजनं शक्तितः पदम् विप्राणां शांकरं याति प्राजापत्यमिदं व्रतम् //

कृच्छ्रव्रतसमाप्तौ गोप्रदः शक्तितो विप्रान् भोजयेत्; अनेन प्राजापत्यव्रतेन शांकरं पदं प्राप्नोति।

Verse 67

चतुर्दश्यां तु नक्ताशी समान्ते गोधनप्रदः शैवं पदमवाप्नोति त्रैयम्बकमिदं व्रतम् //

चतुर्दश्यां नक्ताशी स्यात्, व्रतान्ते गोधनं दद्यात्; अनेन त्रैयम्बकव्रतेन शैवं पदमवाप्नोति।

Verse 68

सप्तरात्रोषितो दद्याद् घृतकुम्भं द्विजातये घृतव्रतमिदं प्राहुर् ब्रह्मलोकफलप्रदम् //

सप्तरात्रं व्रतमुषित्वा द्विजातये घृतपूर्णं कुम्भं दद्यात्; एतद् घृतव्रतमुच्यते, ब्रह्मलोकफलप्रदम्।

Verse 69

आकाशशायी वर्षासु धेनुमन्ते पयस्विनीम् शक्रलोके वसेन्नित्यम् इन्द्रव्रतमिदं स्मृतम् //

वर्षासु आकाशशायी सन्, वत्ससहितां पयस्विनीं धेनुं दत्त्वा, शक्रलोके नित्यं वसति; इदमिन्द्रव्रतमिति स्मृतम्।

Verse 70

अनग्निपक्कम् अश्नाति तृतीयायां तु यो नरः गां दत्त्वा शिवमभ्येति पुनरावृत्तिदुर्लभम् इह चानन्दकृत्पुंसां श्रेयोव्रतमिदं स्मृतम् //

तृतीयायां यो नरः अनग्निपक्कं भुङ्क्ते, ततः गां दत्त्वा शिवं पदमभ्येति, यतः पुनरावृत्तिर्दुर्लभा; इहापि जनानां आनन्दकरं, श्रेयोव्रतमिदं स्मृतम्।

Verse 71

हैमं पलद्वयादूर्ध्वं रथमश्वयुगान्वितम् ददत्कृतोपवासः स्याद् दिवि कल्पशतं वसेत् कल्पान्ते राजराजः स्याद् अश्वव्रतमिदं स्मृतम् //

यः कृतोपवासः सन् पलद्वयातिरिक्तस्वर्णनिर्मितं अश्वयुगयुक्तं रथं ददाति, स दिवि कल्पशतं वसति; कल्पान्ते च राजराजो भवति। इदं अश्वव्रतमिति स्मृतम्॥

Verse 72

तद्वद्धेमरथं दद्यात् करिभ्यां संयुतं नरः सत्यलोके वसेत्कल्पं सहस्रमथ भूपतिः भवेदुपोषितो भूत्वा करिव्रतमिदं स्मृतम् //

तद्वत् नरः कृतोपवासः सन् करिद्वयसंयुक्तं हेमरथं दद्यात्। ततः सत्यलोके सहस्रकल्पं वसेत्, अनन्तरं भूपतिर् भवति। इदं करिव्रतमिति स्मृतम्॥

Verse 73

उपवासं परित्यज्य समान्ते गोप्रदो भवेत् यक्षाधिपत्यमाप्नोति सुखव्रतमिदं स्मृतम् //

उपवासं समाप्य समान्ते गोदानं कुर्यात्। अनेन यक्षाधिपत्यं प्राप्नोति; इदं सुखव्रतमिति स्मृतम्॥

Verse 74

निशि कृत्वा जले वासं प्रभाते गोप्रदो भवेत् वारुणं लोकमाप्नोति वरुणव्रतमुच्यते //

निशि जले वासं कृत्वा प्रभाते गोदानं कुर्यात्। तेन वारुणं लोकं प्राप्नोति; इदं वरुणव्रतमुच्यते॥

Verse 75

चान्द्रायणं च यः कुर्याद् धैमं चन्द्रं निवेदयेत् चन्द्रव्रतमिदं प्रोक्तं चन्द्रलोकफलप्रदम् //

यः चान्द्रायणं विधिवत् करोति, हेमनिर्मितं चन्द्रप्रतिमां निवेदयति, तत् चन्द्रव्रतमिति प्रोक्तं चन्द्रलोकफलप्रदम्॥

Verse 76

ज्येष्ठे पञ्चतपाः सायं हेमधेनुप्रदो दिवम् यात्यष्टमीचतुर्दश्यो रुद्रव्रतमिदं स्मृतम् //

ज्यैष्ठमासे सायंकाले पञ्चतपाः कृत्वा हेमधेनुं दत्त्वा स्वर्गं याति। अष्टम्यां चतुर्दश्यां च कर्तव्यं रुद्रव्रतमिदं स्मृतम्॥

Verse 77

सकृद्वितानकं कुर्यात् तृतीयायां शिवालये समान्ते धेनुदो याति भवानीव्रतमुच्यते //

तृतीयायां शिवालये सकृदेव वितानकं स्थापयेत्। समान्ते धेनुं दत्त्वा याति; एतद् भवानीव्रतमुच्यते॥

Verse 78

माघे निश्यार्द्रवासाः स्यात् सप्तम्यां गोप्रदो भवेत् दिवि कल्पमुषित्वेह राजा स्यात्पवनं व्रतम् //

माघमासे निश्यार्द्रवस्त्रधारी स्यात्। सप्तम्यां गोप्रदानं कृत्वा दिवि कल्पं निवस्येह राजत्वं प्राप्नोति; एतत् पवनव्रतमुच्यते॥

Verse 79

त्रिरात्रोपोषितो दद्यात् फाल्गुन्यां भवनं शुभम् आदित्यलोकमाप्नोति धामव्रतमिदं स्मृतम् //

फाल्गुन्यां त्रिरात्रोपोषितः शुभं भवनं दद्यात्। अनेन आदित्यलोकं प्राप्नोति; इदं धामव्रतमिति स्मृतम्॥

Verse 80

त्रिसंध्यं पूज्य दाम्पत्यम् उपवासी विभूषणैः अन्नं गाश्च समाप्नोति मोक्षमिन्द्रव्रतादिह //

त्रिसन्ध्यं पूजयित्वा दाम्पत्यं सम्मान्योपवासी भूत्वा विभूषणैः समन्वितः। अन्नं गाश्च प्राप्नोति, इहैव इन्द्रव्रतेन मोक्षं च लभते॥

Verse 81

दत्त्वा सितद्वितीयायाम् इन्दोर्लवणभाजनम् समान्ते गोप्रदो याति विप्राय शिवमन्दिरम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् सोमव्रतमिदं स्मृतम् //

शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां तिथौ इन्दोः प्रीत्यर्थं लवणभाजनं दत्त्वा, व्रतसमाप्तौ गोदानं कृत्वा, शिवमन्दिरे विप्रं प्रति गच्छेत्। कल्पान्ते स राजराजो भवति—इदं सोमव्रतं स्मृतम्॥

Verse 82

प्रतिपद्येकभक्ताशी समान्ते कपिलाप्रदः वैश्वानरपदं याति शिवव्रतमिदं स्मृतम् //

प्रतिपदि आरभ्य एकभक्ताशी सन्, व्रतसमाप्तौ कपिलां गां दत्त्वा, वैश्वानरपदं याति—इदं शिवव्रतं स्मृतम्॥

Verse 83

दशम्याम् एकभक्ताशी समान्ते दशधेनुदः दिशश्च काञ्चनैर्दद्याद् ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् एतद् विश्वव्रतं नाम महापातकनाशनम् //

दशम्यां तिथौ एकभक्ताशी सन्, व्रतसमाप्तौ दश धेनूः दद्यात्, दिशश्च काञ्चनैः पूजयेत्। स ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत्। एतद् विश्वव्रतं नाम महापातकनाशनम्॥

Verse 84

यः पठेच्छृणुयाद्वापि व्रतषष्टिम् अनुत्तमाम् मन्वन्तरशतं सो ऽपि गन्धर्वाधिपतिर्भवेत् //

यः एतां व्रतषष्टिं अनुत्तमां पठेत् शृणुयाद्वा, स अपि मन्वन्तरशतं गन्धर्वाधिपतिर्भवेत्॥

Verse 85

षष्टिव्रतं नारद पुण्यमेतत् तवोदितं विश्वजनीनमन्यत् श्रोतुं तवेच्छा तदुदीरयामि प्रियेषु किं वाकथनीयम् अस्ति //

नारद, एतत् षष्टिव्रतं पुण्यं त्वयोदितं विश्वजनीनं च। श्रोतुमिच्छसि यतः, तस्माद् अन्यदपि व्रतम् उदीरयामि; प्रियेषु वाक्यं किमर्थं निगृह्यते॥