Opening the text

Śāntivrata-vidhiḥ (Ananta-Śeṣa-nāga-pūjā-sahitaḥ)
Ritual-Manual
W ramach ramy nauczania Waraha, Prithiwi przedstawiono otrzymaną instrukcję, w której mędrzec Agastja zwraca się do króla i wykładą Śantiwratę jako praktyczną dyscyplinę dla gospodarzy domowych, mającą zapewnić trwały pokój (śanti). Rozpoczyna się ona piątego dnia księżycowego (pańczami) jasnej połowy miesiąca Karttika i trwa przez jeden rok, z ograniczeniami dietetycznymi wykluczającymi kwaśne potrawy. Każdej nocy praktyk czci Hariego wyobrażanego jako spoczywającego na Śeszy (Anancie), następnie składa szczególną cześć konkretnym naga, rytualnie umieszczając je na częściach ciała od stóp aż do głowy (anganyasa). Rytuał obejmuje kąpienie bóstwa w mleku, ofiarę ogniową z mleka i sezamu, a po upływie roku karmienie braminów i ofiarowanie złotego wizerunku naga. Tekst łączy porządek rytualny ze stabilnością społeczną i zmniejszonym lękiem przed wężami, niejako wiążąc harmonię domową z dobrostanem ziemi.
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि तव राजन् शृणुष्व तत् । येन चीर्णेन शान्तिः स्यात् सर्वदा गृहमेधिनाम् ॥ ६०.१ ॥
Agastja rzekł: "O królu, słuchaj. Wyłożę Śānti-vratę, ślub pokoju; przez jego przestrzeganie pokój powstaje zawsze dla gospodarzy domowych."
Verse 2
पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके मासि सुव्रत । अरभेद् वर्षमेकं तु भुञ्जीयादम्लवर्जितम् ॥ ६०.२ ॥
W piątym dniu księżycowym jasnej połowy miesiąca Kārttika, o ty o dobrych ślubach, należy rozpocząć i przez cały rok żywić się pożywieniem wykluczającym kwaśne potrawy.
Verse 3
नक्तं देवं तु सम्पूज्य हरिं शेषोपरि स्थितम् । अनन्तायेति पादौ तु वासुकायेति वै कटिम् ॥ ६०.३ ॥
W nocy, po należytym oddaniu czci Harimu, boskiemu spoczywającemu na Śeṣy, należy zwracać się do stóp jako do "Ananty" i zaiste do pasa jako do "Vāsuki."
Verse 4
तक्षकाश्येति जठरमुरः कर्कोटकाय च । पद्माय कण्ठं सम्पूज्य महापद्माय दोर्युगम् ॥ ६०.४ ॥
Wypowiadając "(ukłon Takṣace)," należy czcić brzuch; i "Karkoṭace," pierś. Po oddaniu czci gardłu słowami "Padmie," należy czcić parę ramion słowami "Mahāpadmie."
Verse 5
शङ्खपालाय वक्त्रं तु कुटिलायेति वै शिरः । एवं विष्णुगतं पूज्य पृथक्त्वेन च पूजयेत् ॥ ६०.५ ॥
Należy przypisać twarz Śaṅkhapāli, a zaiste głowę Kuṭili. Tak więc, po oddaniu czci temu, co przypisane jest Viṣṇu, należy również czcić każdą część oddzielnie, jako odrębne aspekty.
Verse 6
क्षीरेण स्नपनं कुर्यात् तानुद्दिश्य हरेः पुनः । तदग्रे होमयेत् क्षीरं तिलैः सह विचक्षणः ॥ ६०.६ ॥
Należy wykonać ablucję mlekiem, ponownie dedykując ją tym przeznaczonym odbiorcom w odniesieniu do Hariego. Następnie, przed tym obrzędem, roztropna osoba powinna ofiarować mleko do ognia razem z nasionami sezamu.
Verse 7
एवं संवत्सरस्यान्ते कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । नागं तु काञ्चनं कुर्याद् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६०.७ ॥
Tak więc, na końcu roku, należy urządzić posiłek dla brāhmaṇów; i należy sporządzić złotego węża i ofiarować go brāhmaṇowi.
Verse 8
एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतमेतन्नराधिपः । तस्य शान्तिर्भवेन्नित्यं नागानां न भयṃ तथा ॥ ६०.८ ॥
Tak więc, o władco ludzi, ktoś, kto z oddaniem wykonuje ten ślub, osiąga stały pokój; i podobnie nie ma strachu przed nāgami, istotami wężowymi.
Within the Varāha–Pṛthivī instructional frame, the chapter introduces a transmitted upadeśa: sage Agastya teaches a rājā a practical vrata meant to establish durable śānti for household life, emphasizing time-bound discipline and correct ritual order.
Agastya details the Śāntivrata beginning on Kārttika śuklapakṣa pañcamī and continuing for one year: nakta (night) worship of Hari visualized as reclining on Ananta/Śeṣa, coupled with nāga-aṅganyāsa—mapping specific nāgas onto bodily loci from feet to head—and regular offerings including kṣīra-snāna and a milk-and-sesame homa.
At the completion of the year, the observance culminates in social and apotropaic closure: brāhmaṇa-bhojana (feeding brāhmaṇas) and kāñcana-nāga-dāna (gifting a golden serpent image), sealing the vow’s protective and pacifying intent and aligning household order with reduced fear of serpents and broader stability.
The rite is presented as conferring sustained peace (śānti), domestic harmony, and protection—especially mitigation of nāga-related fear and harm—through disciplined observance, proper worship, and concluding dāna and communal feeding.
No explicit toponyms or regional ecologies are named in these verses. The chapter’s setting is ritual-temporal (Kārttika; śuklapakṣa; pañcamī) rather than geographic; its ecological referent is indirect through nāga symbolism and the household’s harmony with terrestrial forces.
The text frames peace (śānti) as a household virtue cultivated through disciplined, time-bound observance: regulated diet, regular worship, and socially redistributive acts (brāhmaṇa-bhojana and dāna). The underlying logic links ritual order and self-restraint to sustained domestic stability and the mitigation of harms symbolized by nāgas.
The observance begins on pañcamī (the fifth tithi) of the śuklapakṣa (bright fortnight) in the month of Kārttika and is performed for one full year (saṃvatsara). The worship is specified as nakta (night-time) devotion.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter employs nāga symbolism—often associated with subterranean waters, land stability, and liminal terrestrial forces—within a protective and harmonizing rite. By prescribing non-violent, regulated conduct and offerings that culminate in communal feeding and gifting, the text can be read as aligning household practice with the maintenance of social and terrestrial equilibrium.
The speaker identified in the transmitted instruction is the sage Agastya, addressing a rājā (king). No dynastic genealogy is specified in these verses, but the presence of Agastya situates the instruction within a sage-to-king didactic model common to Purāṇic legal-ritual discourse.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.