Khanda 2

Verse 2.1

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...

आता मुद्गलोपनिषदेत पुरुषसूक्ताचे वैभव सविस्तर सांगितले आहे. वासुदेवांनी इंद्राला भगवज्ज्ञानाचा उपदेश करून, सूक्ष्म श्रवणाची इच्छा बाळगून नम्र झालेल्या इंद्राला पुन्हा पुरुषसूक्ताच्या दोन खंडांद्वारे परम रहस्य उपदेशिले—दोन खंड असे सांगितले जातात. हा मुक्त पुरुष, नाम-रूपाच्या ज्ञानाच्या पलीकडील व संसार्‍यांना अत्यंत दुर्ज्ञेय असा विषय टाकून, क्लेशांनी पीडित देवतादींचा उद्धार करण्याच्या हेतूने, सहस्र कलांनी युक्त कल्याणमय अवयवांचा असा वेष धारण करतो की ज्याचे केवळ दर्शनही मोक्ष देणारे आहे. त्या वेषाने तो भूमीपासून आरंभ होणाऱ्या लोकांना व्यापून अनंत योजनांनी त्यांपलीकडे स्थित झाला. पुरुष नारायण भूत, वर्तमान व भविष्य—सर्वस्व आहे; तो महिमेत सर्वांहून श्रेष्ठ आहे, म्हणून त्याहून श्रेष्ठ कोणी नाही. महापुरुषाने स्वतःला चार भागांत विभागले; त्रिपादाने तो परमे व्योमात स्थित राहिला, आणि उरलेल्या चतुर्थ पादाने—अनिरुद्ध नारायणाने—सर्व विश्व प्रकट झाले. त्या पाद-नारायणाने जगत्सृष्टीसाठी प्रकृती उत्पन्न केली. समृद्ध देह असूनही त्याने स्वतः सृष्टीकर्म केले नाही; त्या अनिरुद्ध नारायणाने त्याला सृष्टीचा उपदेश केला—“हे ब्रह्मन्, तुझी इंद्रिये याजक मानून ध्यान कर; कोशरूप दृढ, ग्रंथियुक्त देहाला हवि मानून ध्यान कर; मला हविर्भुज (हविभोजी) मानून ध्यान कर; वसंताला आज्य, ग्रीष्माला इध्म (इंधन), शरदाला रस मानून ध्यान कर; अशा प्रकारे अग्नीत आहुती दिल्यावर अंगस्पर्शाने देह वज्रासारखा दृढ होतो. मग स्वस्व कार्यांनुसार सर्व प्राणीजीवांची सृष्टी झाल्यावर पश्वादी प्रकट होतील; नंतर स्थावर-जंगमात्मक जगत् होईल.” याने जीवात्मा व परमात्मा यांच्या योगाने मोक्षाचा प्रकारही सांगितला आहे—असा अन्वय करावा. जो हा सृष्टी-यज्ञ व मोक्ष-प्रकार जाणतो, तो पूर्ण आयुष्य प्राप्त करतो॥