Bala Kanda

उत्तरकाण्डाचा समग्र भाव-प्रवाह ‘विरह-समाधान’ापासून ‘शान्त-तत्त्वा’कडे पुढे सरकतो. आरंभी अयोध्या आणि भरताचा दीर्घ विरह राम-आगमनाच्या ‘लिटर्जिकल’ उत्कर्षात विरघळतो—करुणेतून हर्ष/आनन्दाकडे. पुढे राज्याभिषेक बाह्य उत्सव न राहता ‘चित्ताभिषेक’ बनतो: राम-सीतेची शोभा (भक्ति-श्रृंगार) आणि सेवक-त्राण (दास्य) यांसह शान्त-रस अधिक गाढ होतो. मध्य-उत्तर भागात अद्भुताचा उभार (माया/ब्रह्माण्ड-दर्शन, भक्ति-प्रताप) साधकाला विस्मयातून वैराग्याकडे वळवतो. अखेरीस कलियुग-वर्णन, अधम-लक्षणांची सूची, आणि ‘बिनु X न Y’ अशा सूत्रांनी शान्त-रसाला नीति-उपदेशाची धार प्राप्त होते—करुणा (भ्रमित जीवावर दया) आणि वैराग्य (असार जगतापासून विरक्ति) यांसह कथेचा निष्कर्ष ‘भक्ति-चिन्तामणि’च्या स्थैर्यात येऊन ठरतो.