Sarga 83

Verse 1

तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् ।प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया ॥१॥

అనంతరం ఉదయాన్నే లేచి భరతుడు శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని అధిరోహించాడు. శ్రీరామ దర్శనాభిలాషతో అతడు వేగంగా ప్రయాణమయ్యాడు॥

Verse 2

अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः ।अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान् ॥२॥

అతని ముందుగా సమస్త మంత్రులు, పురోహితులు బయలుదేరారు; వారు గుర్రాలతో కట్టిన, సూర్యరథంలా ప్రకాశించే రథాలపై అధిరోహించారు।

Verse 3

नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि ।अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥३॥

విధివిధానముల ప్రకారం సన్నద్ధపరచబడిన తొమ్మిది వేల గజరాజులు, ఇక్ష్వాకుకులానందకరుడైన భరతుడు ప్రయాణమయ్యెదనగా అతని వెనుక వెనుక అనుసరించిరి।

Verse 4

षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः ।अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥४॥

ధనుర్ధరులై నానావిధ ఆయుధధారులైన అరవై వేల రథములు, యశస్వి రాజపుత్రుడైన భరతుడు ప్రయాణమగుచుండగా అతనిని అనుసరించిరి।

Verse 5

शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् ।अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥५॥

ఆరోహకులతో కూడిన లక్ష అశ్వములు, సత్యసంకల్పుడూ జితేంద్రియుడైన భరతుడు ప్రయాణమగుచుండగా అతనిని అనుసరించిరి।

Verse 6

कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी ।रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता ॥६॥

రాముని తిరిగి తీసికొనివచ్చెదమనే ఆశతో హర్షితులైన కైకేయి, సుమిత్ర, యశస్వినీ కౌసల్య—ప్రకాశవంతమైన యానమున ప్రయాణముచేసిరి।

Verse 7

प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् ।तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः ॥७॥

గౌరవనీయ పౌరుల సమూహములు కూడా లక్ష్మణసహిత రాముని దర్శించుటకు బయలుదేరిరి; హర్షితమనస్సులతో ఆయన మహనీయ గాథలను విచిత్రముగా చెప్పుకొనుచు సాగిరి।

Verse 8

मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् ।कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम् ॥८॥

మేఘశ్యాముడు, మహాబాహువు, స్థిరసత్త్వుడు, దృఢవ్రతుడు—జగత్తు శోకాన్ని నశింపజేసే శ్రీరాముని మేమెప్పుడు దర్శించగలము?

Verse 9

दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः ।तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः ॥९॥

రాఘవుని కేవలం దర్శనమే శోకాన్ని తొలగిస్తుంది—ఉదయించే సూర్యుడు సమస్త లోకపు చీకటిని తొలగించినట్లే.

Verse 10

इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः ।परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः ॥१०॥

ఇలా శుభకథలను చెప్పుకుంటూ నగరవాసులు ఎంతో ఆనందించారు. వారు పరస్పరం ఆలింగనం చేసుకుంటూ ముందుకు సాగారు॥

Verse 11

ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः ।रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥११॥

అక్కడ ఉన్న ఇతరులందరూ—గౌరవనీయ నగరవాసులు, వ్యాపారులు—అలాగే సమస్త ప్రజలూ ఆనందంతో శ్రీరాముని వైపు బయలుదేరారు॥

Verses 12-15

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः ।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः ॥१२॥मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा ।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः ॥१३॥सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः ।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा ॥१४॥रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः ।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा ॥१५॥

మణికారులు, అందమైన కుంభకారులు, నూలుపనివారు మరియు ఆయుధవృత్తితో జీవించే వారు; మయూరపింఛాల అలంకారాలు చేసే వారు, కర్రచీల్చే కర్రచీలికలు (సా) చేసే వారు, చిన్న అలంకారాలు తయారు చేసే వారు, రంధ్రాలు చేసే వారు; దంతకారులు, సున్నం పనివారు, సుగంధ ద్రవ్యాల విక్రేతలు; ప్రసిద్ధ స్వర్ణకారులు, దుప్పట్లు కడిగేవారు; ఉష్ణస్నానం చేయించే సేవకులు, వైద్యులు, ధూపం అమ్మేవారు, మద్యవిక్రేతలు; రజకులు, దర్జీలు, గ్రామ-ఘోష పెద్దలు; స్త్రీలతో కూడిన నటులు మరియు మత్స్యకారులు—ఇవన్నీ భరతుని అనుసరించి శ్రీరామ దర్శనాభిలాషతో సాగిపోయారు॥

Verse 16

समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः ।गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः ॥१६॥

మనస్సు సమాహితమైన, వేదవిద్యలో నిపుణులైన, సద్ఆచారంతో గౌరవింపబడిన బ్రాహ్మణులు—వేల సంఖ్యలో ఎద్దుగాడ్లపై ప్రయాణిస్తూ భరతుని అనుసరించారు।

Verse 17

सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः ।सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः ॥१७॥

సుందర వేషధారులు, శుద్ధ వస్త్రధారులు, మెరుగుగా రుబ్బిన తాంబ్రవర్ణ చందనలేపనంతో అనులిప్తులు—వారందరూ వివిధ వాహనాలలో నెమ్మదిగా భరతుని అనుసరించారు।

Verse 18

प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम् ।भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम् ॥१८॥

ఆనందోత్సాహాలతో ఉల్లసించిన ఆ సేన, అన్నపై అపార ప్రేమగల కైకేయీపుత్రుడు భరతుడు అన్నను తిరిగి తీసుకురావడానికి బయలుదేరగా అతని వెంట సాగింది।

Verses 19-20

ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः ।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति ॥१९॥यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः ।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन् ॥२०॥

రథాలు, వాహనాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులతో దీర్ఘ మార్గం ప్రయాణించి, వారు తరువాత శృంగీబేరపురం వైపు గంగానదిని చేరుకున్నారు।

Verse 21

उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम् ।व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी ॥२१॥

చక్రవాక పక్షులతో అలంకృతమైన గంగాతీరాన్ని చేరి, భరతుని అనుసరించిన ఆ సేన అక్కడే నిలిచింది।

Verse 22

निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् ।भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥२२॥

తన వెంట వచ్చిన సేనను, శుభజలమయమైన గంగను చూచి, వాక్చాతుర్యమున్న భరతుడు సమస్త మంత్రులను ఉద్దేశించి పలికాడు।

Verse 23

निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः ।विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम् ॥२३॥

సైన్యాన్ని వారి సౌకర్యానుసారంగా చుట్టూ శిబిరం వేయనివ్వండి. ఇప్పుడు విశ్రాంతి తీసుకుని రేపు ఈ నదిని దాటుదాం।

Verse 24

दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः ।और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् ॥२४॥

స్వర్గస్థుడైన మహారాజుని ఔర్ధ్వదేహిక కర్మార్థంగా, ఇప్పుడే నేను నదిలో దిగిపోయి తర్పణజలాన్ని అర్పించదలచుకున్నాను।

Verse 25

तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः ।न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् ॥२५॥

అతడు ఇలా పలికినప్పుడు, సమాహితులైన మంత్రులు ‘తథాస్తు’ అని అంగీకరించి, తమ తమ సౌకర్యానుసారంగా వేర్వేరుగా సేనాశిబిరాలను ఏర్పాటు చేశారు।

Verse 26

निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम् ।उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् ॥२६॥

మహానది గంగ తీరాన రాజచిహ్నాలతో శోభించే ఆ మహాసేనను విధివిధానాలతో శిబిరం వేయించి, భరతుడు అప్పుడు మహాత్ముడైన రాముని తిరిగి తీసుకురావడం గురించి ఆలోచిస్తూ అక్కడే నివసించాడు।