Sarga 83
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
अयोध्याकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ പ്രഭാതത്തിൽ ഉത്തമരഥത്തിൽ ആരൂഢനായി, രാമദർശനത്തിനുള്ള അത്യന്തം ആകാംക്ഷയാൽ പ്രേരിതനായി പുറപ്പെടുന്നു. മുൻപിൽ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും സൂര്യസമാന ദീപ്തിയുള്ള രഥങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ കൃത്യമായ എണ്ണവും രേഖപ്പെടുത്തുന്നു—ഗജങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ, അശ്വാരോഹികൾ—ഇത് രാജശക്തിയുടെ ഈ നീക്കം ജയയാത്രയ്ക്കല്ല, രാമനോടുള്ള സമാധാനത്തിനും ധർമ്മപുനഃസ്ഥാപനത്തിനുമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൈകേയി, സുമിത്ര, കൗസല്യ എന്നിവർ ഭംഗിയാർന്ന വാഹനത്തിൽ യാത്രചെയ്യുന്നു; നഗരജനങ്ങളും ഉത്സാഹപൂർണ്ണ ഐക്യത്തോടെ അനുഗമിച്ച് രാമഗുണങ്ങളെ പാടിപ്പറഞ്ഞ് കൂട്ടശോകത്തിന് ഔഷധമാക്കുന്നു. ഇവിടെ ശില്പികൾ, വ്യാപാരികൾ, സേവാവൃത്തി ചെയ്യുന്നവർ, കലാകാരൻമാർ, മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ മുതലായ പല തൊഴിൽസമൂഹങ്ങളെയും പ്രത്യേകം പരാമർശിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അയോധ്യയുടെ സാമൂഹികവ്യാപ്തി തെളിയുന്നു. രഥങ്ങൾ, വണ്ടികൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവയോടെ ദീർഘയാത്ര കഴിഞ്ഞ് അവർ ശൃംഗീബേരപുരത്തിന് സമീപമുള്ള ഗംഗാതീരത്ത് ഗുഹയുടെ ദേശത്തെത്തുന്നു; ഗുഹയെ ജാഗ്രതയുള്ള, സുസ്ഥിരഭരണക്കാരനായ രാമമിത്രനായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. പക്ഷികളാൽ മനോഹരമായ നദീതീരത്ത് സൈന്യം താവളം ഇടുന്നു; മന്ത്രിമാർക്ക് സൗകര്യപ്രകാരം പാളയം ഒരുക്കാൻ ഭരതൻ ആജ്ഞാപിച്ച്, അടുത്ത ദിവസം കടക്കാൻ നിശ്ചയിച്ച്, ദിവംഗതനായ രാജാവിന് ജലതർപ്പണം അർപ്പിക്കാനുള്ള സംकल्पം ചെയ്യുന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ ഭരതൻ രാമനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാനുള്ള മാർഗങ്ങൾ ആലോചിക്കുന്നു—രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തിയും അവനിൽ ധാർമ്മിക പുനഃസ്ഥാപനത്തിന്റെ വഴിയായി മാറുന്നു.
Shlokas
Verse 1
तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम्।प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया।।2.83.1।।
പിന്നീട് പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ഉത്തമമായ രഥത്തിൽ കയറി, ശ്രീരാമദർശനത്തിനുള്ള ആകാംക്ഷയോടെ ഭരതൻ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 2
अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः।अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान्।।2.83.2।।
അവന്റെ മുമ്പിൽ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും പുറപ്പെട്ടു; കുതിരകൾ കെട്ടിയ, സൂര്യരഥത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായ രഥങ്ങളിൽ കയറി.
Verse 3
नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि।अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्।।2.83.3।।
വിധിപൂർവ്വം ക്രമീകരിച്ച ഒമ്പതിനായിരം ഗജങ്ങൾ, ഇക്ഷ്വാകുകുലാനന്ദനായ ഭരതൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ അവനെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 4
षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः।अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्।।2.83.4।।
ധനുർധരരും നാനാവിധ ആയുധധാരികളും ആയ അറുപതിനായിരം രഥങ്ങൾ, യശസ്വിയായ രാജപുത്രൻ ഭരതൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ അവനെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 5
शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम्।अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम्।।2.83.5।।
ഓരോന്നിലും സവാരിയോടെ ഒരു ലക്ഷത്തോളം അശ്വങ്ങൾ, സത്യസന്ധനും ഇന്ദ്രിയജയിയും ആയ ഭരതൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ അവനെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 6
कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी।रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता।।2.83.6।।
കൈകേയി, സുമിത്ര, യശസ്വിനിയായ കൗസല്യ—രാമനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുമെന്ന പ്രത്യാശയിൽ ആനന്ദിതരായി—ദീപ്തമായ യാനത്തിൽ യാത്ര ചെയ്തു.
Verse 7
प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्।तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः।।2.83.7।।
ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമനെ ദർശിക്കാനായി ആചാര്യജനസമൂഹവും പുറപ്പെട്ടു; ഹർഷിതമനസ്സോടെ അവന്റെ അത്ഭുതകരമായ കഥകൾ അവർ പറഞ്ഞു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 8
मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्।कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम्।।2.83.8।।
മേഘശ്യാമനും മഹാബാഹുവും സ്ഥിരസത്ത്വനും ദൃഢവ്രതനും ആയ—ലോകത്തിന്റെ ശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന ശ്രീരാമനെ നാം എപ്പോൾ ദർശിക്കും?
Verse 9
दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः।तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः।।2.83.9।।
രാഘവൻ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ ശോകം അകറ്റും—ഉദയസൂര്യൻ സർവ്വലോകത്തിന്റെ അന്ധകാരം നീക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 10
इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः।परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः।।2.83.10।।
ഇങ്ങനെ മംഗളകരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, സന്തോഷത്തോടെ നഗരവാസികൾ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 11
ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः।रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा।।2.83.11।।
അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന മറ്റെല്ലാവരും—മാന്യരായ നഗരവാസികളും വ്യാപാരികളും—അതുപോലെ എല്ലാ പ്രജകളും സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
Verse 12
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
മണിക്കാരും മനോഹരമായ കുംഭകാരരും, നൂൽപ്പണി ചെയ്യുന്ന നെയ്ത്തുകാരും ആയുധവൃത്തിയാൽ ജീവിക്കുന്ന കരകൗശലക്കാരും; മയൂരപ്പിഞ്ച് അലങ്കാര നിർമ്മാതാക്കൾ, അറപ്പുകാർ, ചെറു അലങ്കാരവസ്തു നിർമ്മാതാക്കൾ, തുളയ്ക്കുന്നവർ; ദന്തകാരർ, ചുണ്ണാമ്പുപണി ചെയ്യുന്നവർ, സുഗന്ധവ്യാപാരികൾ; പ്രസിദ്ധ സ്വർണ്ണക്കാർ, കമ്പളം കഴുകുന്നവർ; ഉഷ്ണജലസ്നാന സേവകർ, വൈദ്യർ, ധൂപവ്യാപാരികൾ, മദ്യവ്യാപാരികൾ; അലക്കുകാർ, തുന്നൽക്കാർ, ഗ്രാമ-ഘോഷങ്ങളുടെ മുതിർന്നവർ; സ്ത്രീകളോടുകൂടെ നടന്മാരും മത്സ്യതൊഴിലാളികളും—ഇവരെല്ലാം ഭരതനെ അനുഗമിച്ച് ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 13
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
മണിക്കാരും മനോഹരമായ കുംഭകാരരും, നൂൽപ്പണി ചെയ്യുന്ന നെയ്ത്തുകാരും ആയുധവൃത്തിയാൽ ജീവിക്കുന്ന കരകൗശലക്കാരും; മയൂരപ്പിഞ്ച് അലങ്കാര നിർമ്മാതാക്കൾ, അറപ്പുകാർ, ചെറു അലങ്കാരവസ്തു നിർമ്മാതാക്കൾ, തുളയ്ക്കുന്നവർ; ദന്തകാരർ, ചുണ്ണാമ്പുപണി ചെയ്യുന്നവർ, സുഗന്ധവ്യാപാരികൾ; പ്രസിദ്ധ സ്വർണ്ണക്കാർ, കമ്പളം കഴുകുന്നവർ; ഉഷ്ണജലസ്നാന സേവകർ, വൈദ്യർ, ധൂപവ്യാപാരികൾ, മദ്യവ്യാപാരികൾ; അലക്കുകാർ, തുന്നൽക്കാർ, ഗ്രാമ-ഘോഷങ്ങളുടെ മുതിർന്നവർ; സ്ത്രീകളോടുകൂടെ നടന്മാരും മത്സ്യതൊഴിലാളികളും—ഇവരെല്ലാം ഭരതനെ അനുഗമിച്ച് ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 14
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
മണിക്കാരും മനോഹരമായ കുംഭകാരരും, നൂൽപ്പണി ചെയ്യുന്ന നെയ്ത്തുകാരും ആയുധവൃത്തിയാൽ ജീവിക്കുന്ന കരകൗശലക്കാരും; മയൂരപ്പിഞ്ച് അലങ്കാര നിർമ്മാതാക്കൾ, അറപ്പുകാർ, ചെറു അലങ്കാരവസ്തു നിർമ്മാതാക്കൾ, തുളയ്ക്കുന്നവർ; ദന്തകാരർ, ചുണ്ണാമ്പുപണി ചെയ്യുന്നവർ, സുഗന്ധവ്യാപാരികൾ; പ്രസിദ്ധ സ്വർണ്ണക്കാർ, കമ്പളം കഴുകുന്നവർ; ഉഷ്ണജലസ്നാന സേവകർ, വൈദ്യർ, ധൂപവ്യാപാരികൾ, മദ്യവ്യാപാരികൾ; അലക്കുകാർ, തുന്നൽക്കാർ, ഗ്രാമ-ഘോഷങ്ങളുടെ മുതിർന്നവർ; സ്ത്രീകളോടുകൂടെ നടന്മാരും മത്സ്യതൊഴിലാളികളും—ഇവരെല്ലാം ഭരതനെ അനുഗമിച്ച് ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 15
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
മണിക്കാരും മനോഹരമായ കുംഭകാരരും, നൂൽപ്പണി ചെയ്യുന്ന നെയ്ത്തുകാരും ആയുധവൃത്തിയാൽ ജീവിക്കുന്ന കരകൗശലക്കാരും; മയൂരപ്പിഞ്ച് അലങ്കാര നിർമ്മാതാക്കൾ, അറപ്പുകാർ, ചെറു അലങ്കാരവസ്തു നിർമ്മാതാക്കൾ, തുളയ്ക്കുന്നവർ; ദന്തകാരർ, ചുണ്ണാമ്പുപണി ചെയ്യുന്നവർ, സുഗന്ധവ്യാപാരികൾ; പ്രസിദ്ധ സ്വർണ്ണക്കാർ, കമ്പളം കഴുകുന്നവർ; ഉഷ്ണജലസ്നാന സേവകർ, വൈദ്യർ, ധൂപവ്യാപാരികൾ, മദ്യവ്യാപാരികൾ; അലക്കുകാർ, തുന്നൽക്കാർ, ഗ്രാമ-ഘോഷങ്ങളുടെ മുതിർന്നവർ; സ്ത്രീകളോടുകൂടെ നടന്മാരും മത്സ്യതൊഴിലാളികളും—ഇവരെല്ലാം ഭരതനെ അനുഗമിച്ച് ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 16
समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः।गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः।।2.83.16।।
മനസ്സിൽ സമാഹിതരായി, വേദവിദ്യയിൽ നിപുണരും സദാചാരത്തിൽ പ്രശസ്തരുമായ ബ്രാഹ്മണർ കാളവണ്ടികളിൽ കയറി, ആയിരങ്ങളായി പുറപ്പെട്ട ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 17
सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः।सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः।।2.83.17।।
സുന്ദരവേഷധാരികളായി, ശുദ്ധവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, തിളങ്ങുന്ന താമ്രവർണ്ണ ചന്ദനലേപനം പൂശി, അവർ എല്ലാവരും വിവിധ യാനങ്ങളിൽ മന്ദഗതിയിൽ ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 18
प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम्।भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम्।।2.83.18।।
ആനന്ദോന്മാദത്തോടെ നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യം, സഹോദരസ്നേഹിയായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതൻ സഹോദരനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, അവനെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 19
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।
രഥങ്ങളും വാഹനങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും കൊണ്ട് ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച ശേഷം അവർ ഗംഗാതീരത്ത് ശ്രീംഗീബേരപുരത്തേക്കു എത്തി—അവിടെ രാമന്റെ സുഹൃത്തായ വീരൻ ഗുഹൻ ബന്ധുക്കൾ ചുറ്റിനിന്ന്, ജാഗ്രതയോടെ ആ ദേശത്തെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു വസിച്ചിരുന്നു.
Verse 20
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।
രഥങ്ങളും വാഹനങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും കൊണ്ട് ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച ശേഷം അവർ ഗംഗാതീരത്ത് ശ്രീംഗീബേരപുരത്തേക്കു എത്തി—അവിടെ രാമന്റെ സുഹൃത്തായ വീരൻ ഗുഹൻ ബന്ധുക്കൾ ചുറ്റിനിന്ന്, ജാഗ്രതയോടെ ആ ദേശത്തെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു വസിച്ചിരുന്നു.
Verse 21
उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम्।व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी।।2.83.21।।
ചക്രവാകപ്പക്ഷികൾ അലങ്കരിച്ച ഗംഗാതീരത്തെ സമീപിച്ച്, ഭരതനെ അനുഗമിച്ചിരുന്ന ആ സൈന്യം അവിടെ തങ്ങി നിന്നു.
Verse 22
निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम्।भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः।।2.83.22।।
തന്നെ അനുഗമിച്ച സൈന്യത്തെയും ശുഭജലമുള്ള ഗംഗയെയും കണ്ടിട്ട്, വാക്ചാതുര്യമുള്ള ഭരതൻ എല്ലാ മന്ത്രിമാരോടും സംസാരിച്ചു.
Verse 23
निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः।विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम्।।2.83.23।।
എന്റെ സൈന്യത്തെ സൗകര്യമനുസരിച്ച് എല്ലാദിക്കുകളിലും പാളയമിറക്കുക. എല്ലാവരും വിശ്രമിച്ച ശേഷം നാളെ നാം ഈ നദി കടക്കും.
Verse 24
दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः।और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम्।।2.83.24।।
ഇപ്പോൾ സ്വർഗ്ഗസ്ഥനായ മഹാരാജാവിന്റെ ഔർധ്വദേഹിക കർമ്മാർത്ഥമായി നദിജലത്തിൽ ഇറങ്ങി തർപ്പണമായി ജലാഞ്ജലി അർപ്പിക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 25
तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः।न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक्।।2.83.25।।
അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മന്ത്രിമാർ ശാന്തചിത്തരായി ‘തഥാസ്തു’ എന്നു സമ്മതിച്ച്, തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സൗകര്യമനുസരിച്ച് വേർവേറായി പാളയം ക്രമപ്പെടുത്തി.
Verse 26
निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम्।उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम्।।2.83.26।।
മഹാനദിയായ ഗംഗയുടെ തീരത്ത് രാജചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ഭംഗിയാർന്ന സൈന്യത്തെ യഥാവിധി പാളയമിറക്കി, മഹാത്മാവായ രാമനെ മടക്കി കൊണ്ടുവരാനുള്ള ചിന്തയിൽ ഭാരതൻ അവിടെ പാർത്തു.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s state-backed journey framed not as coercion but as ethical retrieval—mobilizing royal power to restore rightful order by seeking Rama, while also honoring the deceased king through prescribed water-libations.
Legitimate authority is shown as grounded in restraint, speech-competence, and ritual responsibility: Bharata pauses to rest the army, schedules a lawful crossing, and prioritizes ancestral rites—modeling governance as disciplined dharma rather than impulsive force.
The Gaṅgā riverbank near Śṛṅgīberapura is central, along with Guha’s vigilantly governed territory; culturally, the sarga highlights civic guild participation and the rite of offering water (udaka) for the departed king’s aurdhva-deha welfare.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.