Sarga 70

Verses 1-2

भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः ।प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम् ॥१॥समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः ।राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः ॥२॥

Jab Bharat apna sapna bata rahe the, tab daut aaye. Unke ghode thak chuke the. Woh Rajgrih shahar mein gaye, jo bahut sunder tha aur uske aas paas gehri khayi thi. Raja aur rajkumar ne unka swagat kiya. Daut ne raja ke pair chhuye aur Bharat ko baat batayi.

Verse 3

पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥३॥

Purohit aur saare mantri tumhara haal pooch ke bheje hain. Jaldi karo aur wapas chalo. Tumhe ek kaam hai jo turant karna padega.

Verse 4

इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च ।प्रतिगृह्य विशालक्ष मातुलस्य च दापय ॥४॥

Bade aankhon wale rajkumar, yeh mehenge kapde aur gehne le lo. Inko tumhare mama ko bhi bhej dena.

Verse 5

अत्र विशंतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते ।दशकोट्यस्तु सम्पूर्णास्तथैव च नृपात्मज ॥५॥

Rajkumar, raja ke liye bees karod ke tohfe rakhe hain. Aur tumhare mama ke liye bhi poore das karod hain.

Verse 6

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं स्वनुरक्त स्सुहृज्जने ।दूतानुवाच भरतः कामैस्सम्प्रतिपूज्य तान् ॥६॥

Bharata ne woh sab kuch le liya jo unke liye laya gaya tha. Woh apne doston aur rishtedar se bahut pyar karte the. Phir unhone jo log paigham laye the unko samman diya. Unko woh cheezein di jo woh chahte the. Phir unse baat ki.

Verse 7

कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम ।कच्चिच्चारोगता रामे लक्ष्मणे च महात्मनि ॥७॥

Bharata ne poocha, kya mera baap Dasharatha theek hain? Raja hain woh. Aur kya Ram theek hain? Lakshman bhi theek hain na? Woh dono bade log hain. Main sabki khabar lena chahta hoon.

Verse 8

आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ।अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः ॥८॥

Kausalya maa theek hain na? Woh badi aurat hai, dharam mein lagi rehti hai. Dharam ko jaanti hai, dharam ke hisaab se chalti hai. Rama ki maa hai, woh bhi dimaag wale bete ki.

Verse 9

कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या ।शत्रुघ्नस्य च वीरस्य साऽरोगा चापि मध्यमा ॥९॥

Sumitra bhi theek hain na? Woh bhi dharam jaanti hai. Lakshman aur Shatrughn ki maa hai, dono bahadur bete hain. Woh beech wali rani hai, koi bimari toh nahi?

Verse 10

आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी ।अरोगा चापि मे माता कैकेयी किमुवाच ह ॥१०॥

Aur meri maa Kaikeyi ne kya kaha? Woh toh hamesha apni marzi chalati hai. Gussa bahut jaldi aata hai, aur khud ko samajhdaar samajhti hai. Batao, woh bimar toh nahi hai na?

Verse 11

एवमुक्तास्तु ते दूताः भरतेन महात्मना ।ऊचुस्सप्रश्रयं वाक्यमिदं तं भरतं तदा ॥११॥

Bharat ne jo kaha, uske baad woh aadmi usse milne aaye. Bharat bada aadmi hai, isliye woh log izzat se baat karte hain. Unhone Bharat ko saaf saaf jawab diya.

Verse 12

कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि ।श्रीश्च त्वां वृणुते पद्मा युज्यतां चापि ते रथः ॥१२॥

Arre sher, jinke baare mein tum pooch rahe ho, woh sab theek hain. Lakshmi tumpe khush ho rahi hai. Aur tumhara rath bhi taiyaar ho raha hai.

Verse 13

भरतश्चापि तान् दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत ।आपृच्चेऽहं महाराजं दूतास्सन्त्वरयन्ति माम् ॥१३॥

Bharat ne un dooton ko jawab diya. Bola, main raja se milke aata hoon. Yeh doot mujhe jaldi karne bol rahe hain.

Verse 14

एवमुक्त्वा तु तान् दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः ।दूतै स्सञ्चोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह ॥१४॥

Bharat ne dooton ki baat sunke unhe jawab diya. Phir woh apne nana ke paas gaya. Doot log usko jaldi kar rahe the, toh woh nana se baat karne laga.

Verse 15

राजन् पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः ।पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि ॥१५॥

Raja sahab, doot log mujhe jaldi kar rahe hain, toh main apne papa ke paas ja raha hoon. Jab bhi aap mujhe yaad karenge, main phir aa jaunga.

Verse 16

भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा ।तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम् ॥१६॥

Bharat ki baat sunke raja, jo uska nana tha, uske sir pe kiss kiya. Phir usse acchi baatein boli.

Verse 17

गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयीसुप्रजास्त्वया ।मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परन्तप ॥१७॥

Beta, ab tum ja sakte ho, main tumhe jaane deta hoon. Kaikeyi khush kismat hai jiska beta tum jaisa ho. Dushmanon ko harane wale, tum apni mata aur pita dono ko mera salaam kehna.

Verse 18

पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः ।तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥१८॥

Apne purohit ko bhi mera salaam kehna. Jo bhi brahmin hain un sabko bhi. Aur beta, tumhare do bhai bhi hain, Ram aur Lakshman, jo dhanush chalane mein bade achhe hain, unko bhi mera sandesh dena.

Verse 19

तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च ।अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ ॥१९॥

Raja ne Bharat ka bahut izzat kiya. Phir unhone Bharat ko bahut saara dhan diya. Achhe achhe haathi, rang birangi kambal aur hiran ki khaal bhi di.

Verse 20

रुक्मनिष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च ।सत्कृत्य कैकयीपुत्रं केकयो धनमादिशत् ॥२०॥

Raja ne Kaikeyi ke bete Bharat ka izzat kiya. Phir unhone bahut saara dhan diya. Do hazaar sone ke sikke aur solah sau ghore bhi diye.

Verse 21

तथाऽमात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान् ।ददावश्वपतिः क्षिप्रं भरतायानुयायिनः ॥२१॥

Ashvapati ne Bharata ko kuch log diye jo saath chalein. Yeh log theek lagte the, bharose layak the, aur achche gun the unmein. Ashvapati jaldi se yeh sab bhej diya.

Verse 22

ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान् ।खरान् श्रीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ ॥२२॥

Mausa ne bhi Bharata ko dhan diya. Unhone hathi diye, Airavata aur Indrashira naam ke, jo ache dikhte the. Gadhe bhi diye jo tez chalte the aur jaldi mein jude.

Verse 23

अन्तःपुरेऽति संवृद्धान् व्याघ्रवीर्यबलान्वितान् ।दंष्ट्राऽऽयुधान्महाकायान् शुनश्चोपायनं ददौ ॥२३॥

Ek tohfa aur bhi diya, kutte jo ghar ke andar pale the. Yeh bade shareer wale the, sher jaisi taakat thi unmein. Unke daant aise the jaise hathiyar.

Verse 24

स दत्तं केकयेन्द्रेण धनं तन्नाभ्यनन्दत ।भरतः कैकयीपुत्रो गमनत्वरया तदा ॥२४॥

Bharat, Kaikeyi ka beta, jaldi mein tha ravan ke liye. Kekaya ke raja ne jo dhan diya tha usme usko koi khushi nahi hui.

Verse 25

बभूव ह्यस्य हृदये चिन्ता सुमहती तदा ।त्वरया चापि दूतानां स्वप्नस्यापि च दर्शनात् ॥२५॥

Uske dil mein tab badi chinta ho gayi. Do wajah thi, ek to duto ne jaldi jaldi bheja, aur doosra usne ek sapna dekha tha.

Verse 26

स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंवृतम् ।प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान्राजमार्गमनुत्तमम् ॥२६॥

Bharata ne apna ghar chhoda aur bahar nikla. Rasta itna accha tha, logon se bhara hua tha. Haathi aur ghode bhi wahan the.

Verse 27

अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तःपुरमुदारधीः ।ततस्तद्भरतश्श्रीमानाविवेशानिवारितः ॥२७॥

Aage badh ke Bharata ne andar ki taraf mahal dekha. Kisi ne usse roka nahi, woh seedha andar chala gaya.

Verse 28

स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम् ।रथमारुह्य भरतश्शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥२८॥

Bharata ne apne nana aur mama Yudhajit se permission li. Shatrughna bhi uske saath tha. Dono rath mein baithe aur chale gaye.

Verse 29

रथान्मण्डल चक्रांश्च योजयित्वा परश्शतम् ।उष्ट्र गोऽश्वबलैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः ॥२९॥

Naukro ne sau se zyada rath taiyaar kiye. Unke pahiye acche se lagaye the. Oont, gaay aur ghode bhi saath the. Sab Bharata ke peeche peeche chale.

Verse 30

बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्याऽत्मसमैरमात्यैः ।आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात् ॥३०॥

Bharata bade log the. Sena ke saath woh apne dada ke ghar se nikle. Shatrughna ko saath liya. Mantri bhi saath the, jo khud ke jaise hi the. Koi dushman nahi bacha tha. Aise nikle jaise koi siddha swarg se jata hai.