Sarga 70
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ 70-ാം സർഗത്തിൽ കേകയദേശത്തിൽ നിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കുള്ള ഭരതന്റെ പ്രസ്ഥാനത്തിന് മുന്നോടിയായ സംഭവങ്ങൾ വികാരഗൗരവത്തോടെ വരുന്നു. ഭരതൻ ഒരു അശുഭസ്വപ്നം വിവരിക്കുന്നു. അതേസമയം അയോധ്യയിൽ നിന്നുള്ള അശ്വാരോഹി ദൂതന്മാർ പരിഖാവൃതമായ രാജഗൃഹ നഗരത്തിലെത്തി; കേകയരാജനും യുവരാജൻ യുധാജിത്തും അവരെ ആദരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് അവർ വിനയത്തോടെ ഭരതനെ സമീപിച്ച് സന്ദേശം അറിയിക്കുന്നു. ഭരതൻ ബന്ധുധർമ്മപ്രകാരം കുശലാന്വേഷണം നടത്തുന്നു—ദശരഥൻ, ശ്രീരാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, കൂടാതെ കൗസല്യ, സുമിത്ര, കൈകേയി എന്നീ രാജ്ഞിമാരുടെ ആരോഗ്യവും ധർമ്മസ്ഥിതിയും അന്തഃപുരസ്ഥിരതയും ചോദിക്കുന്നു. ദൂതന്മാർ രാജകാര്യത്തിന് അത്യാവശ്യമായ അടിയന്തരതയുണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞ് ഉടൻ മടങ്ങണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു; കേകയരാജനും യുധാജിത്തിനുമായി അയച്ച വിലയേറിയ ഉപഹാരങ്ങളും അവർ സമർപ്പിക്കുന്നു. ഭരതൻ അവ സ്വീകരിച്ച് ദൂതന്മാരെ യഥോചിതമായി ആദരിക്കുന്നു. പിന്നീട് ഭരതൻ മാതാമഹനായ കേകയരാജനോട് യാത്രാനുമതി തേടുന്നു. രാജാവ് അനുമതി നൽകി ഭരതനെ കൈകേയിയുടെ യോഗ്യപുത്രനെന്ന് പ്രശംസിക്കുകയും വസിഷ്ഠനോടും രാജകുമാരന്മാരോടും വന്ദനസന്ദേശം അയയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആന, കുതിര, സ്വർണം, വസ്ത്രം, ചർമ്മം മുതലായവയും രാജമന്ദിരത്തിൽ വളർത്തിയ നായകൾവരെ ഉൾപ്പെടുന്ന ദാന-വിനിമയം നടക്കുന്നു; എങ്കിലും ഭരതന് സന്തോഷമില്ല—സ്വപ്നഭീതിയും ദൂതന്മാരുടെ അതിവേഗവും അവന്റെ ആശങ്ക വർധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം മന്ത്രിമാരും സൈന്യരക്ഷയും വലിയ സംഘവും ചേർന്ന് ഭരതൻ പുറപ്പെടുന്നു—പുറമേ മംഗളമായ യാത്ര, ഉള്ളിൽ അനിഷ്ടശങ്കയുടെ നിഴൽ.
Shlokas
Verse 1
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः।प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम्।।2.70.1।।समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः।।2.70.2।।
ഭരതൻ സ്വപ്നം വിവരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ക്ഷീണിച്ച വാഹനങ്ങളോടുകൂടിയ ആ ദൂതന്മാർ കടക്കാനാകാത്ത പരിഖയാൽ കാവലുള്ള മനോഹരമായ രാജഗൃഹനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 2
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः।प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम्।।2.70.1।।समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः।।2.70.2।।
ഭരതൻ സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ, ക്ഷീണിച്ച വാഹനങ്ങളോടുകൂടിയ ആ ദൂതന്മാർ അഗാധമായ പരിഖയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മനോഹരമായ രാജഗൃഹനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവിനെയും രാജപുത്രനെയും കണ്ടു സത്കാരം ലഭിച്ചു; പിന്നെ രാജപാദങ്ങൾ പിടിച്ച് വന്ദിച്ച് ഭരതനോടു സന്ദേശവചനം അറിയിച്ചു.
Verse 3
पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.70.3।।
പുരോഹിതനും എല്ലാ മന്ത്രിമാരും നിന്റെ കുശലക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു; നീ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെടുക—നിനക്കാൽ തന്നെ നിർവഹിക്കേണ്ട അത്യന്തം അടിയന്തരമായ കര്ത്തവ്യം ഉണ്ട്.
Verse 4
इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च।प्रतिगृह्य विशालक्ष मातुलस्य च दापय।।2.70.4।।
ഹേ വിശാലനേത്രാ! ഈ അതിമൂല്യ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും സ്വീകരിക്ക; കൂടാതെ അവയെ മാതുലനു കൂടി അർപ്പിക്കുവാൻ ഏർപ്പെടുത്തുക.
Verse 5
अत्र विशंतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते।दशकोट्यस्तु सम्पूर्णास्तथैव च नृपात्मज।।2.70.5।।
ഹേ രാജകുമാരാ, ഇവിടെ നിന്റെ മാതുലനായ രാജാവിന്നായി ഇരുപത് കോടി സമ്മാനങ്ങളുണ്ട്; അതുപോലെ നിന്റെ മാതുലർക്കും പൂർണ്ണമായ പത്ത് കോടി ഉണ്ട്.
Verse 6
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं स्वनुरक्त स्सुहृज्जने।दूतानुवाच भरतः कामैस्सम्प्रतिपूज्य तान्।।2.70.6।।
സ്വജനസുഹൃത്തുകളോടു അത്യന്തം സ്നേഹമുള്ള ഭരതൻ കൊണ്ടുവന്നതെല്ലാം സ്വീകരിച്ചു; ദൂതന്മാരെ അവരുടെ ഇഷ്ടാനുസൃത ദാനങ്ങളാൽ ആദരിച്ചു പിന്നെ അവരോടു സംസാരിച്ചു.
Verse 7
कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम।कच्चिच्चारोगता रामे लक्ष्मणे च महात्मनि।।2.70.7।।
“എന്റെ പിതാവായ രാജാ ദശരഥൻ സുഖകുശലമാണോ? ശ്രീരാമനും മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണനും ആരോഗ്യവാന്മാരാണോ?”
Verse 8
आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः।।2.70.8।।
ധർമ്മനിഷ്ഠയും ധർമ്മജ്ഞയും ധർമ്മമാർഗദർശിനിയുമായ ആ ആര്യയായ കൗസല്യ—ധീമാനായ ശ്രീരാമന്റെ മാതാവ്—അവൾ നിർരോഗിയാണോ?
Verse 9
कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या।शत्रुघ्नस्य च वीरस्य साऽरोगा चापि मध्यमा।।2.70.9।।
ധർമ്മജ്ഞയായ സുമിത്ര—ലക്ഷ്മണന്റെ ജനനിയും വീരനായ ശത്രുഘ്നന്റെ മാതാവുമായ മധ്യമരാജ്ഞി—അവളും നിർരോഗിയാണോ?
Verse 10
आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी।अरोगा चापि मे माता कैकेयी किमुवाच ह।।2.70.10।।
എപ്പോഴും സ്വേച്ഛാനുസാരിണി, കടുത്ത സ്വഭാവമുള്ള, ക്രോധശീലയായും സ്വന്തം ബുദ്ധിയിൽ അഭിമാനിക്കുന്നതുമായ എന്റെ മാതാവ് കൈകേയി എന്ത് പറഞ്ഞു? അവൾ എങ്കിലും രോഗമില്ലാതെ സുഖമാണോ?
Verse 11
एवमुक्तास्तु ते दूताः भरतेन महात्मना।ऊचुस्सप्रश्रयं वाक्यमिदं तं भरतं तदा।।2.70.11।।
മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, ആ ദൂതന്മാർ അപ്പോൾ ഭരതനോട് വിനയവും ആദരവും ചേർത്ത് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 12
कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि।श्रीश्च त्वां वृणुते पद्मा युज्यतां चापि ते रथः।।2.70.12।।
നരവ്യാഘ്രനേ! നീ കുശലം അന്വേഷിക്കുന്നവർ എല്ലാവരും ക്ഷേമത്തിലാണ്. പദ്മാസനയായ ശ്രീ—പദ്മാ (ലക്ഷ്മി)—നിനക്കു പ്രസാദിക്കട്ടെ; നിന്റെ രഥവും കെട്ടി സജ്ജമാകട്ടെ.
Verse 13
भरतश्चापि तान् दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत।आपृच्चेऽहं महाराजं दूतास्सन्त्वरयन्ति माम्।।2.70.13।।
ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ ഭരതൻ ദൂതന്മാരോട് പറഞ്ഞു: “ഞാൻ മഹാരാജനോട് വിടപറയും; ദൂതന്മാർ എന്നെ വേഗം പോകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.”
Verse 14
एवमुक्त्वा तु तान् दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः।दूतै स्सञ्चोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह।।2.70.14।।
ദൂതന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, രാജപുത്രനായ ഭരതൻ അവരുടെ അടിയന്തരതയാൽ പ്രേരിതനായി തന്റെ മാതാമഹനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 15
राजन् पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः।पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि।।2.70.15।।
രാജാവേ! ദൂതന്മാരുടെ പ്രേരണയാൽ ഞാൻ പിതാവിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു പോകുന്നു. നീ എപ്പോഴെങ്കിലും എന്നെ സ്മരിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ വീണ്ടും വരും.
Verse 16
भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा।तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम्।।2.70.16।।
ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മാതാമഹനായ രാജാവ് ആ രാഘവന്റെ തല ചുംബിച്ച് അവനോട് മംഗളകരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 17
गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयीसुप्रजास्त्वया।मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परन्तप।।2.70.17।।
പോകുക, താതാ; ഞാൻ നിന്നെ അനുമതിയിക്കുന്നു. നിന്നുപോലൊരു സുതനാൽ കൈകേയി ധന്യയാകുന്നു. ഹേ പരന്തപ, എന്റെ കുശലവാർത്ത നിന്റെ മാതാവിനും പിതാവിനും അറിയിക്കണം.
Verse 18
पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः।तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.70.18।।
പുരോഹിതനോടും മറ്റു ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരോടും എന്റെ കുശലവാർത്ത അറിയിക്കണം. അതുപോലെ, താതാ, ആ രണ്ടു മഹേഷ്വാസ സഹോദരന്മാരായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും കൂടി.
Verse 19
तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च।अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ।।2.70.19।।
അവനെ യഥോചിതമായി സത്കരിച്ച ശേഷം, കൈകേയരാജാവ് ഭരതനു ധനം നൽകി—ഉത്തമ ഗജങ്ങൾ, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള കമ്പിളികൾ, അജിനങ്ങൾ (മൃഗചർമ്മങ്ങൾ) കൂടെ.
Verse 20
रुक्मनिष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च।सत्कृत्य कैकयीपुत्रं केकयो धनमादिशत्।।2.70.20।।
കൈകേയീപുത്രനെ സത്കരിച്ച് കേക്കയരാജാവ് അവനു ധനം അനുവദിച്ചു—രണ്ടായിരം രുക്മനിഷ്കങ്ങളും പതിനാറുനൂറ് കുതിരകളും കൂടി.
Verse 21
तथाऽमात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान्।ददावश्वपतिः क्षिप्रं भरतायानुयायिनः।।2.70.21।।
അതുപോലെ അശ്വപതി ഭരതന്റെ യാത്രയ്ക്കു അനുയായികളായി, പ്രീതികരരും വിശ്വസനീയരുമായ ഗുണസമ്പന്നരായ അമാത്യന്മാരെ ക്ഷിപ്രമായി ഏല്പിച്ചു.
Verse 22
ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान्।खरान् श्रीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ।।2.70.22।।
അവന്റെ മാതുലൻ അവനു ധനവും നൽകി—ഐരാവതവും ഐന്ദ്രശിരവും എന്ന വംശത്തിലെ പ്രിയദർശനങ്ങളായ ആനകളെയും, അതിവേഗവും നന്നായി പരിശീലിതവുമായ, എളുപ്പം കെട്ടിയിടാൻ യോജ്യമായ കഴുതകളെയും അർപ്പിച്ചു.
Verse 23
अन्तःपुरेऽति संवृद्धान् व्याघ्रवीर्यबलान्वितान्। दंष्ट्राऽऽयुधान्महाकायान् शुनश्चोपायनं ददौ।।2.70.23।।
അന്തഃപുരത്തിൽ അതിയായി വളർത്തപ്പെട്ട, വ്യാഘ്രസമമായ വീര്യവും ബലവും ഉള്ള, ദംഷ്ട്രകളെ ആയുധമാക്കിയ മഹാകായ ശ്വാനങ്ങളെയും അവൻ ഉപഹാരമായി അർപ്പിച്ചു.
Verse 24
स दत्तं केकयेन्द्रेण धनं तन्नाभ्यनन्दत।भरतः कैकयीपुत्रो गमनत्वरया तदा।।2.70.24।।
കേകയരാജൻ നൽകിയ ആ ധനം, പുറപ്പെടാനുള്ള അതിവേഗത്തിൽ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതന് സന്തോഷം നൽകുകയില്ലായിരുന്നു.
Verse 25
बभूव ह्यस्य हृदये चिन्ता सुमहती तदा।त्वरया चापि दूतानां स्वप्नस्यापि च दर्शनात्।।2.70.25।।
അപ്പോൾ അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അതിമഹത്തായ ആശങ്ക ഉദിച്ചു—ദൂതന്മാരുടെ അതിവേഗം കൊണ്ടും, സ്വപ്നദർശനം കൊണ്ടും.
Verse 26
स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंवृतम्।प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान्राजमार्गमनुत्तमम्।।2.70.26।।
സ്വഗൃഹം വിട്ട്, മനുഷ്യരും ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞിരുന്ന, ശ്രീമാൻ ഭരതൻ അതുല്യമായ രാജപഥത്തിലെത്തി.
Verse 27
अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तःपुरमुदारधीः।ततस्तद्भरतश्श्रीमानाविवेशानिवारितः।।2.70.27।।
മുന്നോട്ട് ചെന്ന ഉദാരബുദ്ധിയുള്ള ഭരതൻ അന്തഃപുരം കണ്ടു; തുടർന്ന് ശ്രീമാൻ ഭരതൻ തടസ്സമില്ലാതെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 28
स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम्।रथमारुह्य भरतश्शत्रुघ्नसहितो ययौ।।2.70.28।।
അവൻ മാതാമഹനോടും മാതുലനായ യുധാജിത്തിനോടും വിട വാങ്ങി; ശത്രുഘ്നനോടുകൂടെ ഭരതൻ രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു.
Verse 29
रथान्मण्डल चक्रांश्च योजयित्वा परश्शतम्।उष्ट्र गोऽश्वबलैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः।।2.70.29।।
വൃത്താകാര ചക്രങ്ങളുള്ള നൂറിലധികം രഥങ്ങൾ കെട്ടിപ്പിണക്കി, ഒട്ടക-ഗോ-അശ്വസേനകളോടുകൂടെ ഭൃത്യർ പുറപ്പെട്ട ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
Verse 30
बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्याऽत्मसमैरमात्यैः।आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात्।।2.70.30।।
സേനയുടെ കാവലിൽ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ, ശത്രുവില്ലാത്തവനായി, തനിക്കു തുല്യരായ അമാത്യന്മാരോടുകൂടെ ശത്രുഘ്നനെയും കൂട്ടി, ആര്യക പിതാമഹന്റെ ഭവനത്തിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രലോകം വിട്ടുപോകുന്ന സിദ്ധനെപ്പോലെ പുറപ്പെട്ടു.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s immediate prioritization of ātyayika-kṛtya (urgent public duty) over hospitality and wealth: despite lavish gifts and familial affection in Kekaya, he chooses prompt departure to answer Ayodhyā’s summons.
The sarga contrasts external auspiciousness (honors, gifts, praise) with inner discernment: Bharata’s lack of delight in riches and his rising anxiety model a dharmic sensitivity to omens and responsibility beyond personal comfort.
Rājagṛha is presented as a fortified, aesthetically praised city with an impassable moat; culturally, the chapter emphasizes courtly etiquette—honoring envoys, touching elders’ feet, formal leave-taking, and gift-exchange as political-social infrastructure.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.