Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकाण्ड
అయోధ్యాకాండ 35వ సర్గంలో సుమంత్రుడు రాజసభలో తీవ్ర శోకక్రోధాలతో ఉప్పొంగి మాట్లాడతాడు. దశరథుని అంతర్మనసును గ్రహించి, రాముని వనవాసంపై కైకేయి పట్టుదలను ఎదుర్కొంటాడు. తల ఊపడం, పదేపదే నిట్టూర్పులు, ముష్టులు బిగించడం, పళ్ళు కరచడం వంటి దేహలక్షణాల తరువాత, “వాక్యబాణాలు” మరియు “వజ్రసమ వాక్కు”తో కైకేయిని కఠినంగా నిందిస్తాడు. నీవు భరతుని రాజుగా చేయాలనుకున్నా, ప్రజలు, బ్రాహ్మణులు, సాధువులు నిన్ను విడిచిపెడతారు; రాముని అరణ్యానికి పంపితే పరీవాదం అంతటా వ్యాపిస్తుందని హెచ్చరిస్తాడు. అతడు నానుడులు, ఉపమానాలతో బోధిస్తాడు—మామిడి చెట్టును నరికి వేపను నాటితే తీపి రాదు; పాలతోనూ వేప తీపి కాదు; వేప నుండి తేనె జారదు. స్వభావదోషం, అమర్యాదా లంఘన ఫలితాలు భయంకరమని సూచిస్తాడు. కైకేయి తండ్రికి జంతువుల శబ్దాలు అర్థమయ్యే వరం లభించిన కథను సంక్షిప్తంగా ప్రస్తావించి, ఆమె మొండితనానికి కారణం మరియు దాని పరిణామాన్ని చూపిస్తాడు. తరువాత ఉపదేశంగా—రాజు మాటను స్వీకరించు, భర్త కోరికను నిలుపు, జ్యేష్ఠుడు, దానశీలుడు, నిపుణుడు, ధర్మనిష్ఠుడు, ప్రజారక్షకుడు అయిన రాముని యువరాజుగా స్థాపించు; అప్పుడు దశరథుడు ప్రాచీనాచారానుసారం తరువాత విరమించగలడని చెబుతాడు. సర్గాంతంలో కైకేయి బాహ్యంగా చలించకుండా ఉండటం, ధర్మసంకటంలో వాక్ప్రభావానికి ఉన్న పరిమితిని తెలియజేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
అప్పుడు సుమంత్రుడు అకస్మాత్తుగా తలని మళ్లీ మళ్లీ ఊపి, పదేపదే దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు. చేతిని చేతితో బలంగా నొక్కి, పళ్లను కటకటలాడించాడు. కోపంతో అతని కళ్ళు ఎర్రబడ్డాయి; సహజ వర్ణం మసకబారింది. రోషానికి లోనై అతడు వెంటనే అశుభమైన తాపంలో పడిపోయాడు. దశరథుని మనోభావాన్ని గ్రహించిన ఆ సారథి, కైకేయిని ఉద్దేశించి పలికాడు—తీక్ష్ణ వాక్యబాణాలతో ఆమె హృదయాన్ని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా, అపూర్వ వజ్రసమ వాక్యాలతో ఆమె మర్మస్థానాలను ఛేదిస్తున్నట్లుగా।
Verse 2
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
అప్పుడు సుమంత్రుడు అకస్మాత్తుగా తలని మళ్లీ మళ్లీ ఊపి, పదేపదే దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు. చేతిని చేతితో బలంగా నొక్కి, పళ్లను కటకటలాడించాడు. కోపంతో అతని కళ్ళు ఎర్రబడ్డాయి; సహజ వర్ణం మసకబారింది. రోషానికి లోనై అతడు వెంటనే అశుభమైన తాపంలో పడిపోయాడు. దశరథుని మనోభావాన్ని గ్రహించిన ఆ సారథి, కైకేయిని ఉద్దేశించి పలికాడు—తీక్ష్ణ వాక్యబాణాలతో ఆమె హృదయాన్ని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా, అపూర్వ వజ్రసమ వాక్యాలతో ఆమె మర్మస్థానాలను ఛేదిస్తున్నట్లుగా।
Verse 3
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
అప్పుడు సుమంత్రుడు అకస్మాత్తుగా తలని మళ్లీ మళ్లీ ఊపి, పదేపదే దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు. చేతిని చేతితో బలంగా నొక్కి, పళ్లను కటకటలాడించాడు. కోపంతో అతని కళ్ళు ఎర్రబడ్డాయి; సహజ వర్ణం మసకబారింది. రోషానికి లోనై అతడు వెంటనే అశుభమైన తాపంలో పడిపోయాడు. దశరథుని మనోభావాన్ని గ్రహించిన ఆ సారథి, కైకేయిని ఉద్దేశించి పలికాడు—తీక్ష్ణ వాక్యబాణాలతో ఆమె హృదయాన్ని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా, అపూర్వ వజ్రసమ వాక్యాలతో ఆమె మర్మస్థానాలను ఛేదిస్తున్నట్లుగా।
Verse 4
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
అప్పుడు సుమంత్రుడు అకస్మాత్తుగా తలని మళ్లీ మళ్లీ ఊపి, పదేపదే దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు. చేతిని చేతితో బలంగా నొక్కి, పళ్లను కటకటలాడించాడు. కోపంతో అతని కళ్ళు ఎర్రబడ్డాయి; సహజ వర్ణం మసకబారింది. రోషానికి లోనై అతడు వెంటనే అశుభమైన తాపంలో పడిపోయాడు. దశరథుని మనోభావాన్ని గ్రహించిన ఆ సారథి, కైకేయిని ఉద్దేశించి పలికాడు—తీక్ష్ణ వాక్యబాణాలతో ఆమె హృదయాన్ని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా, అపూర్వ వజ్రసమ వాక్యాలతో ఆమె మర్మస్థానాలను ఛేదిస్తున్నట్లుగా।
Verse 5
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।
హే దేవీ! స్థావర‑చర సమస్త జగత్తుకు భర్తయైన రాజు దశరథుని నీవే పరిత్యజించితివి; అందువల్ల ఇక్కడ నీవు చేయుటకు వెనుకాడే కార్యమేదియు లేదు।
Verse 6
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
నేను నిన్ను పతిఘ్నినిగా భావిస్తున్నాను—చివరకు కులఘ్నినిగానూ; ఎందుకంటే నీవు నీ కర్మలతో దశరథుని బాధింపజేస్తున్నావు—ఇంద్రునివలె అజేయుడైన, పర్వతంవలె కదలనివాడైన, మహాసముద్రంవలె అక్షోభ్యుడైన ఆయనను।
Verse 7
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
నేను నిన్ను పతిఘ్నినిగా భావిస్తున్నాను—చివరకు కులఘ్నినిగానూ; ఎందుకంటే నీవు నీ కర్మలతో దశరథుని బాధింపజేస్తున్నావు—ఇంద్రునివలె అజేయుడైన, పర్వతంవలె కదలనివాడైన, మహాసముద్రంవలె అక్షోభ్యుడైన ఆయనను।
Verse 8
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।
దశరథుని—నీ భర్తను, పోషకుని, వరదాతను—అవమానించకు; ఎందుకంటే స్త్రీలకు భర్త యొక్క ఇచ్ఛ కోటి కుమారులకన్నా కూడా విశిష్టమని చెప్పబడుతుంది।
Verse 9
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।
రాజు మరణించిన తరువాత యువరాజులు వయస్సు క్రమానుసారంగా రాజ్యాన్ని పొందుతారు; అయితే ఇక్ష్వాకు కులనాథుడైన రాముని విషయంలో ఆ మర్యాదను తలకిందులు చేయాలని నీవెందుకు కోరుతున్నావు?
Verse 10
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।
నీ కుమారుడు భరతుడు రాజు కావాలి, భూమిని పాలించాలి; మేమందరం వెళ్లిపోతాము—రాముడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడికే।
Verse 11
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।
ఈ రోజు నీవు మర్యాదలను అతిక్రమించే అటువంటి కార్యం చేయదలచినప్పుడు, నీ రాజ్యంలో ఏ బ్రాహ్మణుడూ నివసించుటకు యోగ్యుడుగా ఉండడు।
Verse 12
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
నిశ్చయంగా మేమందరం రాముడు అనుసరించే అదే మార్గాన్ని అనుసరిస్తాము. బంధువులందరూ, బ్రాహ్మణులు, సద్జనులు సదా నిన్ను విడిచిపెట్టిన తరువాత, ఓ దేవీ, రాజ్యలాభంతో నీకు ఏ ఆనందం కలుగుతుంది? మరి ఎందుకు నీవు మర్యాదలను అతిక్రమించే అటువంటి కార్యం చేయదలచుతున్నావు?
Verse 13
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
నిశ్చయంగా మేమందరం రాముడు అనుసరించే అదే మార్గాన్ని అనుసరిస్తాము. బంధువులందరూ, బ్రాహ్మణులు, సద్జనులు సదా నిన్ను విడిచిపెట్టిన తరువాత, ఓ దేవీ, రాజ్యలాభంతో నీకు ఏ ఆనందం కలుగుతుంది? మరి ఎందుకు నీవు మర్యాదలను అతిక్రమించే అటువంటి కార్యం చేయదలచుతున్నావు?
Verse 14
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।
నీ ప్రవర్తన ఇంతటి దారుణంగా ఉండగా కూడా, భూమి వెంటనే చీలిపోకపోవడం నాకు ఆశ్చర్యంగా కనిపిస్తోంది।
Verse 15
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।
రాముని ప్రవాసంలో నీవు దృఢంగా నిలిచినా, మహాబ్రహ్మర్షులు విడిచినట్లైన జ్వలించే భయంకర ‘ధిక్’ అనే వాగ్దండాలు నిన్నెందుకు దండించవు—ఇది నిజంగా ఆశ్చర్యం।
Verse 16
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।
ఎవడు గొడ్డలితో మామిడి చెట్టును నరికివేసి దాని స్థానంలో వేపచెట్టును పెంచుతాడో—దానిని పాలతో నీరుపోసినా—అది ఎప్పటికీ తీపిగా మారదు।
Verse 17
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।
నీ అభిజాత్యమూ నీ తల్లిదే పోలిక అని నేను భావిస్తున్నాను; లోకంలో చెప్పే మాటే—‘వేపచెట్టునుంచి తేనె కారదు।’
Verse 18
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
నీ తల్లి యొక్క దురాగ్రహ స్వభావాన్ని మేము పూర్వం విన్న ప్రకారమే తెలుసు. నీ తండ్రికి ఒక వరదాత అనుత్తమమైన వరాన్ని ప్రసాదించాడు; ఆ వరం వల్ల భూపతి సమస్త జీవుల రుతధ్వనిని గ్రహించాడు, అలాగే తిర్యగ్గత జీవుల మాట కూడా అతనికి తెలిసింది।
Verse 19
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
నీ తల్లి యొక్క దురాగ్రహ స్వభావాన్ని మేము పూర్వం విన్న ప్రకారమే తెలుసు. నీ తండ్రికి ఒక వరదాత అనుత్తమమైన వరాన్ని ప్రసాదించాడు; ఆ వరం వల్ల భూపతి సమస్త జీవుల రుతధ్వనిని గ్రహించాడు, అలాగే తిర్యగ్గత జీవుల మాట కూడా అతనికి తెలిసింది।
Verse 20
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।
అప్పుడు ‘జృంభ’ శయనస్థానము వద్ద వినిపించిన ధ్వనిని విని, మహాతేజస్సుగల నీ తండ్రి దాని భావాన్ని గ్రహించి అక్కడే పలుమార్లు నవ్వెను।
Verse 21
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।
అప్పుడు నీ జనని కోపంతో, మరణపాశాన్ని కోరినట్లుగా పలికింది—“హే సౌమ్య నృపతీ! మీ ఈ నవ్వుకు కారణం నేను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను।”
Verse 22
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।
రాజు ఆ దేవితో అన్నాడు—“దేవి, నేను నీకు ఇది చెప్పినయెడల నా మరణం వెంటనే సంభవిస్తుంది; ఇందులో సందేహం లేదు।”
Verse 23
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।
అప్పుడు నీ తల్లి కేకయ రాజైన నీ తండ్రితో చెప్పింది—“నాకు చెప్పండి; మీరు బ్రతికినా చనిపోయినా సరే, నన్ను అపహాస్యం చేయరు.”
Verse 24
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।
ప్రియమైన రాణి అలా పలికినందున, భూపతి కేకయ రాజు వరదాతకు సంబంధించిన ఆ సమస్త విషయాన్ని ఆమెకు యథార్థంగా వివరించాడు।
Verse 25
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।
అప్పుడు ఆ పవిత్ర వరదాత సాధువు రాజుతో ఇలా పలికెను— “ఈ స్త్రీ మరణించుగాక లేదా తానే నశించుగాక; కాని ఓ మహీపతే, నీవు ఈ విషయాన్ని వెలికి చెప్పకుము।”
Verse 26
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।
ఆ మాటలు విని రాజు మనస్సు ప్రసన్నమైంది; నీ తల్లిని వెంటనే తొలగించి, కుబేరునివలె నిశ్చింతగా విహరించెను।
Verse 27
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।
అలాగే నీవు కూడా, ఓ పాపదర్శినీ, మోహవశమై ఈ అన్యాయ దురాగ్రహాన్ని పట్టుకొని రాజును దుష్టుల నడకగల మార్గంలో నెట్టుచున్నావు।
Verse 28
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।
ఈ రోజు నాకు ఈ లోకప్రసిద్ధ నానుడి సత్యంగా అనిపిస్తోంది— కుమారులు తండ్రులను అనుసరిస్తారు, కుమార్తెలు తల్లిని అనుసరిస్తారు।
Verse 29
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।
ఇలా చేయకుము. వసుధాధిపతి చెప్పినదాన్ని స్వీకరించుము; ఇక్కడ భర్త ఇచ్ఛను అనుసరించి నిలుచుము, ఈ ప్రజలకు ఆశ్రయముగా నిలువుము।
Verse 30
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।
పాపుల ప్రేరణకు లోనై, దేవరాజసమ తేజస్సుగల లోకభర్త అయిన నీ భర్తపై అధర్మాన్ని ఆపాదించకుము।
Verse 31
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।
దేవీ, రాజీవలోచనే! అనఘుడూ శ్రీమంతుడైన రాజు దశరథుడు నీకు ఇచ్చిన ప్రతిజ్ఞను ఎప్పటికీ అసత్యం చేయడు।
Verse 32
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।
జ్యేష్ఠుడు, దానశీలుడు, కార్యనిపుణుడు, స్వధర్మరక్షణలో స్థిరుడు, సమస్త జీవుల రక్షకుడు, పరాక్రమవంతుడు—అటువంటి రామునికి అభిషేకం జరగుగాక।
Verse 33
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।
దేవీ, రాముడు రాజైన తండ్రిని విడిచి వనానికి వెళితే, లోకమంతటా నీపై మహా అపవాదు వ్యాపించును।
Verse 34
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।
ఆ రాఘవుడే రాజ్యాన్ని రక్షించుగాక; నీవు జ్వరసమానమైన వ్యాకులత నుండి విముక్తుడవు కావాలి. ఈ ఉత్తమ నగరంలో రాముని తప్ప మరెవ్వరూ పాలకుడిగా నివసించుటకు యోగ్యుడు కాదు॥
Verse 35
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।
రాముడు యువరాజ్యస్థుడై స్థాపితుడైనప్పుడు, మహాధనుర్ధరుడైన రాజు దశరథుడు పూర్వాచారాన్ని స్మరించుకొని వనంలో ప్రవేశించును॥
Verse 36
ఇలా రాజసభలో సుమంత్రుడు సాంత్వన వాక్యాలతోనూ, కఠిన వాక్యాలతోనూ కైకేయిని కదిలించుటకు ప్రయత్నించాడు; తరువాత మళ్లీ కృతాంజలిగా నిలిచాడు॥
Verse 37
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
కానీ ఆ దేవి కదలలేదు, పశ్చాత్తాపంతో క్షోభించలేదు; ఆ సమయంలో ఆమె ముఖవర్ణంలో ఏ మార్పూ కనిపించలేదు॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Kaikeyī’s demand to exile Rāma and elevate Bharata can be justified against dynastic custom, ministerial counsel, and public dharma; Sumantra frames it as amaryādā that will damage both the king and the moral fabric of the realm.
The sarga teaches that political outcomes cannot be separated from moral legitimacy: vows, succession norms, and public trust constrain power, and persuasive speech (nīti) must aim at restoring dharma even when the listener remains unresponsive.
The chapter foregrounds the royal assembly of Ayodhyā as a cultural institution of deliberation, invokes the forest (vana) as the counter-space of renunciation/exile, and references Kekaya in an ancestry anecdote to contextualize courtly relationships and inherited conduct.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.