Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ 35-ാം സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ രാജസഭയിൽ അത്യന്തം ശോകവും ക്രോധവും നിറഞ്ഞ് ഇടപെടുന്നു. ദശരഥന്റെ അന്തർഭാവം ഗ്രഹിച്ച്, രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയക്കണമെന്ന കൈകേയിയുടെ പിടിവാശിയെ അദ്ദേഹം നേരിടുന്നു. തലകുലുക്കൽ, ആവർത്തിച്ച നിശ്വാസങ്ങൾ, മുഷ്ടി മുറുക്കൽ, പല്ലുകടിച്ചുകീറൽ തുടങ്ങിയ ദേഹലക്ഷണങ്ങൾക്കു ശേഷം, “വാക്കിന്റെ അമ്പുകൾ”യും “വജ്രസമ വാക്ക്”യും പോലെ കഠിനമായ ഭാഷയിൽ കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നു. നീ ഭരതനെ രാജാവാക്കാൻ ഉറച്ചാലും പ്രജകളും ബ്രാഹ്മണരും സാദുക്കളും നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കും; രാമനെ കാട്ടിലേക്കു തള്ളിയാൽ പരിവാദം എല്ലാടവും പടരുമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. സുമന്ത്രൻ നാണുപദങ്ങളും ഉപമകളും കൊണ്ടു ബോധിപ്പിക്കുന്നു—മാവു വെട്ടി വേപ്പ് നട്ടാൽ മാധുര്യം വരില്ല; പാലൊഴിച്ചാലും വേപ്പ് മധുരമാകില്ല; വേപ്പിൽ നിന്ന് തേൻ ഒഴുകുകയുമില്ല. സ്വഭാവദോഷവും അമർയ്യാദ ലംഘനവും ഭയങ്കര ഫലത്തിലേക്കു നയിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൈകേയിയുടെ പിതാവിന് മൃഗങ്ങളുടെ ശബ്ദം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള വരം ലഭിച്ച കഥ ചുരുക്കമായി ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, അവളുടെ പിടിവാശിയുടെ കാരണവും പരിണാമവും ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. പിന്നീട് ഉപദേശമായി—രാജാവിന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിക്കൂ, ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛ പാലിക്കൂ, ജ്യേഷ്ഠനും ദാനശീലനും നിപുണനും ധർമ്മനിഷ്ഠനും പ്രജാരക്ഷകനുമായ രാമനെ യുവരാജനായി സ്ഥാപിക്കൂ; അപ്പോൾ ദശരഥന് പ്രാചീനാചാരപ്രകാരം പിന്നീട് വിരമിക്കാനാകും എന്നു പറയുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ കൈകേയി പുറമേ അനാഘാതമായി നിലകൊള്ളുന്നത്, ധർമ്മസങ്കടത്തിൽ ഉപദേശത്തിന്റെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
അപ്പോൾ സുമന്ത്രൻ പെട്ടെന്നു തല വീണ്ടും വീണ്ടും കുലുക്കി, ആവർത്തിച്ചു നിശ്ശ്വാസം വിട്ടു; കൈയിൽ കൈ അമർത്തി, പല്ലുകൾ കടകടിച്ചു. കോപം കൊണ്ട് കണ്ണുകൾ ചുവന്നു; ക്രോധാവേശത്തിൽ അവൻ ഉടൻ അശുഭമായ വ്യസനത്തിലേക്ക് വീണു. ദശരഥന്റെ മനസ്സിലെ ഭാവം ഗ്രഹിച്ചു, സാരഥിയായ അവൻ കൈകേയിയോട് മൂർച്ചയുള്ള വാക്ശരങ്ങളാൽ ഹൃദയം കുലുക്കുന്നതുപോലെ മറുപടി പറഞ്ഞു; വജ്രസമമായ വാക്യങ്ങളാൽ അവളുടെ മർമ്മങ്ങളെ തുളച്ചുകയറുന്നതുപോലെ പ്രസംഗിച്ചു.
Verse 2
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
അപ്പോൾ സുമന്ത്രൻ പെട്ടെന്നു തല വീണ്ടും വീണ്ടും കുലുക്കി, ആവർത്തിച്ചു നിശ്ശ്വാസം വിട്ടു; കൈയിൽ കൈ അമർത്തി, പല്ലുകൾ കടകടിച്ചു. കോപം കൊണ്ട് കണ്ണുകൾ ചുവന്നു; ക്രോധാവേശത്തിൽ അവൻ ഉടൻ അശുഭമായ വ്യസനത്തിലേക്ക് വീണു. ദശരഥന്റെ മനസ്സിലെ ഭാവം ഗ്രഹിച്ചു, സാരഥിയായ അവൻ കൈകേയിയോട് മൂർച്ചയുള്ള വാക്ശരങ്ങളാൽ ഹൃദയം കുലുക്കുന്നതുപോലെ മറുപടി പറഞ്ഞു; വജ്രസമമായ വാക്യങ്ങളാൽ അവളുടെ മർമ്മങ്ങളെ തുളച്ചുകയറുന്നതുപോലെ പ്രസംഗിച്ചു.
Verse 3
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
അപ്പോൾ സുമന്ത്രൻ പെട്ടെന്നു തല വീണ്ടും വീണ്ടും കുലുക്കി, ആവർത്തിച്ചു നിശ്ശ്വാസം വിട്ടു; കൈയിൽ കൈ അമർത്തി, പല്ലുകൾ കടകടിച്ചു. കോപം കൊണ്ട് കണ്ണുകൾ ചുവന്നു; ക്രോധാവേശത്തിൽ അവൻ ഉടൻ അശുഭമായ വ്യസനത്തിലേക്ക് വീണു. ദശരഥന്റെ മനസ്സിലെ ഭാവം ഗ്രഹിച്ചു, സാരഥിയായ അവൻ കൈകേയിയോട് മൂർച്ചയുള്ള വാക്ശരങ്ങളാൽ ഹൃദയം കുലുക്കുന്നതുപോലെ മറുപടി പറഞ്ഞു; വജ്രസമമായ വാക്യങ്ങളാൽ അവളുടെ മർമ്മങ്ങളെ തുളച്ചുകയറുന്നതുപോലെ പ്രസംഗിച്ചു.
Verse 4
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
അപ്പോൾ സുമന്ത്രൻ പെട്ടെന്നു തല വീണ്ടും വീണ്ടും കുലുക്കി, ആവർത്തിച്ചു നിശ്ശ്വാസം വിട്ടു; കൈയിൽ കൈ അമർത്തി, പല്ലുകൾ കടകടിച്ചു. കോപം കൊണ്ട് കണ്ണുകൾ ചുവന്നു; ക്രോധാവേശത്തിൽ അവൻ ഉടൻ അശുഭമായ വ്യസനത്തിലേക്ക് വീണു. ദശരഥന്റെ മനസ്സിലെ ഭാവം ഗ്രഹിച്ചു, സാരഥിയായ അവൻ കൈകേയിയോട് മൂർച്ചയുള്ള വാക്ശരങ്ങളാൽ ഹൃദയം കുലുക്കുന്നതുപോലെ മറുപടി പറഞ്ഞു; വജ്രസമമായ വാക്യങ്ങളാൽ അവളുടെ മർമ്മങ്ങളെ തുളച്ചുകയറുന്നതുപോലെ പ്രസംഗിച്ചു.
Verse 5
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।
ഹേ ദേവീ! സ്ഥാവരജംഗമമായ സർവ്വലോകത്തിന്റെയും അധിപനായ രാജാ ദശരഥനെയേ നീ സ്വയം ഭർത്താവായി ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ നീ ചെയ്യാൻ മടിക്കുന്ന അത്യന്തം അകൃത്യം ഒന്നുമില്ലെന്നുതന്നെ തോന്നുന്നു.
Verse 6
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
ഞാൻ നിന്നെ ഭർത്തൃഹന്തകിയെന്നു കരുതുന്നു—അവസാനം സ്വന്തം കുലത്തെയും നശിപ്പിക്കുന്നവളായി; കാരണം നിന്റെ പ്രവൃത്തികളാൽ നീ ദശരഥനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു—അവൻ മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ അജേയൻ, പർവ്വതത്തെപ്പോലെ അചഞ്ചലൻ, മഹാസമുദ്രത്തെപ്പോലെ അക്ഷോഭ്യൻ.
Verse 7
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
ഞാൻ നിന്നെ ഭർത്തൃഹന്തകിയെന്നു കരുതുന്നു—അവസാനം സ്വന്തം കുലത്തെയും നശിപ്പിക്കുന്നവളായി; കാരണം നിന്റെ പ്രവൃത്തികളാൽ നീ ദശരഥനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു—അവൻ മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ അജേയൻ, പർവ്വതത്തെപ്പോലെ അചഞ്ചലൻ, മഹാസമുദ്രത്തെപ്പോലെ അക്ഷോഭ്യൻ.
Verse 8
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।
ദശരഥനെ—നിന്റെ ഭർത്താവും പോഷകനും വരദാതാവുമായ പതിയെ—അവമാനിക്കരുത്; സ്ത്രീകളിൽ ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛയാണ് കോടിക്കണക്കിന് പുത്രന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 9
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।
രാജാവിന്റെ മരണത്തിനു ശേഷം രാജ്യം വയസ്സിന്റെ ക്രമപ്രകാരം രാജകുമാരന്മാർക്കു ലഭിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ ഇക്ഷ്വാകുവംശനാഥനായ രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ ആ സ്ഥാപിത മര്യാദ നീ എന്തിന് മറിച്ചിടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
Verse 10
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।
നിന്റെ പുത്രൻ ഭരതൻ രാജാവായി ഭൂമിയെ ഭരിക്കട്ടെ; രാമൻ എവിടെയേക്കു പോകുന്നുവോ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അവിടേക്കുതന്നെ പോകും.
Verse 11
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।
ഇന്ന് നീ മര്യാദ ലംഘിക്കുന്ന ഇത്തരമൊരു കർമ്മം ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതിനാൽ, നിന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണനും വസിക്കാൻ യോഗ്യനാകുകയില്ല.
Verse 12
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
നിശ്ചയം ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും രാമൻ സേവിച്ച അതേ പാതയിലേക്കു പോകും. എല്ലാ ബന്ധുക്കളാലും, ബ്രാഹ്മണന്മാരാലും, സദ്ജനങ്ങളാലും എന്നേക്കുമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നിനക്ക്, ഹേ ദേവി, രാജ്യലാഭം കൊണ്ടെന്തു സന്തോഷം ഉണ്ടാകും? മര്യാദ ലംഘിക്കുന്ന ഇത്തരമൊരു കർമ്മം ചെയ്യാൻ നീ എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
Verse 13
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
നിശ്ചയം ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും രാമൻ സേവിച്ച അതേ പാതയിലേക്കു പോകും. എല്ലാ ബന്ധുക്കളാലും, ബ്രാഹ്മണന്മാരാലും, സദ്ജനങ്ങളാലും എന്നേക്കുമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നിനക്ക്, ഹേ ദേവി, രാജ്യലാഭം കൊണ്ടെന്തു സന്തോഷം ഉണ്ടാകും? മര്യാദ ലംഘിക്കുന്ന ഇത്തരമൊരു കർമ്മം ചെയ്യാൻ നീ എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
Verse 14
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।
നീ ഇത്തരമൊരു പെരുമാറ്റം ആചരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഭൂമി ഉടൻ പിളരാതിരിക്കുന്നതു എനിക്ക് അത്ഭുതമായി തോന്നുന്നു.
Verse 15
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।
അതിശയമാണ്—രാമന്റെ പ്രവ്രാജനത്തിൽ നീ ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോഴും, മഹാബ്രഹ്മർഷികൾ സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഭീകരദർശനമായ ‘ധിക്!’ എന്ന വാഗ്ദണ്ഡങ്ങൾ നിന്നെ എന്തുകൊണ്ട് തകർക്കുന്നില്ല?
Verse 16
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।
ആരെങ്കിലും കോടാലിയാൽ മാവിനെ വെട്ടിമാറ്റി അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് വേപ്പിനെ പരിപാലിച്ചാൽ—പാലുകൊണ്ട് നനച്ചാലും—അത് ഒരിക്കലും മധുരമാവുകയില്ല.
Verse 17
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।
നിന്റെ അഭിജാത്യം നിന്റെ മാതാവിനോടു തുല്യമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; ലോകപ്രസിദ്ധമായ വാക്കുണ്ട്—‘വേപ്പിൽ നിന്ന് തേൻ ഒഴുകുകയില്ല.’
Verse 18
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
നിന്റെ മാതാവിന്റെ അസദ്ഗ്രാഹം (ദുഷ്ഠദുരാഗ്രഹം) ഞങ്ങൾ പണ്ടുമുതൽ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ഒരിക്കൽ ഒരു മഹാവരദാതാവ് നിന്റെ പിതാവിന് അനുത്തമമായൊരു വരം നൽകി; ആ വരം മൂലം ഭൂമിപതി സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ നിലവിളി ഗ്രഹിച്ചു, അതിനാൽ തിര്യഗ്ഗതിയായ ജീവികളുടെ വാക്കും അറിയുവാൻ കഴിഞ്ഞു.
Verse 19
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
നിന്റെ മാതാവിന്റെ അസദ്ഗ്രാഹം (ദുഷ്ഠദുരാഗ്രഹം) ഞങ്ങൾ പണ്ടുമുതൽ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ഒരിക്കൽ ഒരു മഹാവരദാതാവ് നിന്റെ പിതാവിന് അനുത്തമമായൊരു വരം നൽകി; ആ വരം മൂലം ഭൂമിപതി സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ നിലവിളി ഗ്രഹിച്ചു, അതിനാൽ തിര്യഗ്ഗതിയായ ജീവികളുടെ വാക്കും അറിയുവാൻ കഴിഞ്ഞു.
Verse 20
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।
പിന്നെ ജൃംഭന്റെ ശയനത്തിനരികെ ഉയർന്ന ശബ്ദത്തിൽ നിന്ന് മഹാതേജസ്സുള്ള നിങ്ങളുടെ പിതാവ് അതിന്റെ ഭാവം മനസ്സിലാക്കി അവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിരിച്ചു.
Verse 21
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।
അവിടെ നിങ്ങളുടെ ജനനി ക്രുദ്ധയായി, മരണപാശം തേടുന്നതുപോലെ, പറഞ്ഞു: “സൗമ്യനായ രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ ചിരിയുടെ കാരണം ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 22
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।
രാജാവ് ദേവിയോട് പറഞ്ഞു: “ദേവി, ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞാൽ ഉടൻ തന്നെ എന്റെ മരണം സംഭവിക്കും; അതിൽ സംശയമില്ല.”
Verse 23
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।
അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ മാതാവ് കേകയരാജനായ പിതാവിനോട് പറഞ്ഞു: “എനിക്ക് പറയുക—ജീവിച്ചാലും മരിച്ചാലും; എന്നെ നിങ്ങൾ പരിഹസിക്കുകയില്ല.”
Verse 24
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।
പ്രിയയായ രാജ്ഞിയുടെ അങ്ങനെ പറഞ്ഞ വാക്കുകളാൽ അഭിസംബോധിതനായ ഭൂമിപതി കേകയരാജൻ, വരദായകനെ സംബന്ധിച്ച ആ മുഴുവൻ കാര്യവും അവൾക്ക് സത്യമായി, തത്ത്വത്തോടെ പറഞ്ഞു.
Verse 25
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।
അപ്പോൾ ആ സദ്ഗുണനായ വരദാതാവ് രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: “ഈ സ്ത്രീ മരിക്കട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം നശിക്കട്ടെ; എന്നാൽ ഹേ മഹീപതേ, നീ ഇത് വെളിപ്പെടുത്തരുത്.”
Verse 26
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാവ് പ്രസന്നമനസ്സോടെ; നിന്റെ മാതാവിനെ ഉടൻ തന്നെ അകറ്റി, കുബേരനെപ്പോലെ നിർഭയമായി സുഖത്തോടെ വിഹരിച്ചു.
Verse 27
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।
അങ്ങനെ നീയും, ഹേ പാപദൃഷ്ടിയുള്ള ദുഷ്ടസ്ത്രീ, മോഹവശാൽ ഈ അന്യായമായ പിടിവാശി പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നു; രാജാവിനെ ദുഷ്ടർ നടന്ന പാതയിലേക്കു തള്ളുന്നു.
Verse 28
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।
ഇന്ന് എനിക്ക് ലോകപ്രസിദ്ധമായ ഈ ചൊല്ല് സത്യമായി തോന്നുന്നു: പുത്രന്മാർ പിതാക്കളെ അനുസരിക്കുന്നു; പുത്രിമാർ മാതാവിനെ അനുസരിക്കുന്നു.
Verse 29
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।
അങ്ങനെ ചെയ്യരുത്; വസുധാധിപൻ പറയുന്നതു സ്വീകരിക്കൂ. ഇവിടെ ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛയ്ക്ക് കീഴടങ്ങി, ഈ ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമായിരിക്കുക.
Verse 30
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।
ദുഷ്ടരുടെ പ്രേരണയ്ക്ക് വഴങ്ങി, ദേവരാജസമപ്രഭനും ലോകപാലകനുമായ ഭർത്താവിന്മേൽ അധർമ്മാരോപണം ചെയ്യരുത്.
Verse 31
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।
ദേവി, രാജീവലോചനേ, ശ്രിമാനും നിർദോഷനുമായ ദശരഥരാജാവ് നിന്നോടു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞയെ ഒരിക്കലും മിഥ്യയാക്കുകയില്ല.
Verse 32
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।
ജ്യേഷ്ഠനും ദാനശീലനും കര്മ്മനിപുണനും സ്വധര്മ്മസംരക്ഷകനും സകല ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനും ബലവാനുമായ രാമന് അഭിഷേകം നടത്തപ്പെടട്ടെ.
Verse 33
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।
ദേവി, രാമൻ പിതാവായ രാജാവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോയാൽ, ലോകമൊട്ടാകെ നിന്നെക്കുറിച്ച് മഹാനിന്ദ പരക്കും.
Verse 34
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।
ആ രാഘവൻ രാജ്യത്തെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ; ജ്വരസമമായ ആകുലത നീ വിട്ട് ശാന്തയാകുക. ഈ ശ്രേഷ്ഠ നഗരത്തിൽ ഭരണാധികാരിയായി വസിക്കാൻ രാമനെക്കാൾ യോഗ്യൻ മറ്റാരുമില്ല.
Verse 35
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।
രാമൻ യുവരാജസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിതനായാൽ, മഹാധനുർധരനായ രാജാ ദശരഥൻ പൂർവ്വാചാരത്തെ അനുസ്മരിച്ച്—ഉത്തരാധികാരിയെ സ്ഥാപിച്ച് വിരമിക്കുന്ന പുരാതന രീതിപോലെ—വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കും.
Verse 36
ഇങ്ങനെ രാജസഭയിൽ സുമന്ത്രൻ കൈകേയിയെ സാന്ത്വനവചനങ്ങളാലും കഠിനവചനങ്ങളാലും കുലുക്കാൻ ശ്രമിച്ചു; പിന്നെയും കൈകൂപ്പി നിന്നു.
Verse 37
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
എന്നാൽ ദേവിയായ റാണി കുലുങ്ങിയില്ല; പശ്ചാത്താപവും തോന്നിയില്ല. അപ്പോൾ അവളുടെ മുഖവർണ്ണത്തിൽ യാതൊരു മാറ്റവും കാണപ്പെട്ടില്ല.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Kaikeyī’s demand to exile Rāma and elevate Bharata can be justified against dynastic custom, ministerial counsel, and public dharma; Sumantra frames it as amaryādā that will damage both the king and the moral fabric of the realm.
The sarga teaches that political outcomes cannot be separated from moral legitimacy: vows, succession norms, and public trust constrain power, and persuasive speech (nīti) must aim at restoring dharma even when the listener remains unresponsive.
The chapter foregrounds the royal assembly of Ayodhyā as a cultural institution of deliberation, invokes the forest (vana) as the counter-space of renunciation/exile, and references Kekaya in an ancestry anecdote to contextualize courtly relationships and inherited conduct.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.