Sarga 35

Verse 1

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Sumantra ne achanak apna sar hila diya, baar-baar aas lene laga. Usne apne haath dabe aur daant peesne laga. Uski aankhen gusse se laal ho gayi thi. Woh bahut gussa kar ke dukhi ho gaya. Dasharath ke mann ki baat samajh ke, usne Kaikeyi ko jawab diya. Uski baatein teer jaisi thi jo Kaikeyi ke dil ko hila deti thi. Uski baatein bijli jaisi thi jo Kaikeyi ke dil par lagi.

Verse 2

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Suta ne apna sar jhataka, baar-baar saans li. Haath haath mein ragda aur daant kataraye. Aankhon mein gussa aa gaya, chehra laal ho gaya. Woh apni purani shanti chhod ke gusse mein aa gaya. Dasharath ka beta Suta, jab yeh sab dekh raha tha, uska dil dard se phat raha tha. Kaikeyi ke kadwe shabd uske dil mein teer ki tarah lag rahe the.

Verse 3

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Sumantra ne achanak apna sar hila diya, baar-baar aas lene laga. Usne apne haath dabe aur daant peesne laga. Uski aankhen gusse se laal ho gayi thi. Woh bahut gussa kar ke dukhi ho gaya. Dasharath ke mann ki baat samajh ke, usne Kaikeyi ko jawab diya. Uski baatein teer jaisi thi jo Kaikeyi ke dil ko hila deti thi. Uski baatein bijli jaisi thi jo Kaikeyi ke dil par lagi.

Verse 4

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Sumantra ne achanak apna sar hila diya, baar-baar aas lene laga. Usne apne haath dabe aur daant peesne laga. Uski aankhen gusse se laal ho gayi thi. Woh bahut gussa kar ke dukhi ho gaya. Dasharath ke mann ki baat samajh ke, usne Kaikeyi ko jawab diya. Uski baatein teer jaisi thi jo Kaikeyi ke dil ko hila deti thi. Uski baatein bijli jaisi thi jo Kaikeyi ke dil par lagi.

Verse 5

यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।

Devi, tumne apna pati chhod diya, Dasharath raja khud ko. Woh toh saari duniya ka malik hai, jo chalta hai aur jo nahi chalta. Ab toh tumse koi buri baat nahi hogi jo tum na karo.

Verse 6

पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।

Main tumhe pati maarta samajhta hoon. Aakhiri mein toh apna khandaan hi khatam karne wali ho. Tum apne karam se Dasharath ko satati ho. Woh Indra jaisa hai, jeetna mushkil hai. Pahad jaisa hai, hilana mushkil hai. Samundar jaisa hai, pareshan karna mushkil hai.

Verse 7

पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।

Dasharath ko nahi samjho, woh tumhara pati hai, tumhara sahara hai, jo tumhe deti hai woh sab deta hai. Aurton mein pati ki ichcha ek crore bete se bhi badi maani jaati hai.

Verse 8

मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।

Dasharath ko nahi samjho, woh tumhara pati hai, tumhara sahara hai, jo tumhe deti hai woh sab deta hai. Aurton mein pati ki ichcha ek crore bete se bhi badi maani jaati hai.

Verse 9

यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।

Jab raja mar jaata hai, toh rajya bade bete ko milta hai, yeh toh normal rule hai. Ram Ikshvaku khandaan ka malik hai. Tum usse yeh rule kyun todna chahti ho?

Verse 10

राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।

Tumhara beta Bharat raja banke dharti pe raj kare. Hum sab wahan jayenge jahan Ram jayenge.

Verse 11

न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।

Koi bhi brahmin tumhare raj mein nahi rehna chahega. Aaj tum jo kaam karne wali ho, woh bilkul galat hai. Isme koi maryada nahi bachi.

Verse 12

नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।

Hum sab wahi rasta lenge jo Ram lenge. Tumhe sab apne log, brahmin aur achhe log chhod denge. Devi, tumhe raj milne mein kya khushi milegi? Tum jo kaam karne wali ho, woh maryada ke bahar hai.

Verse 13

नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।

Mujhe hairani hoti hai ki dharti phat kyun nahi rahi. Tum aisa kaam kar rahi ho, dharti ko bardaash nahi hota.

Verse 14

आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।

Mujhe hairani ho rahi hai. Tumne jo kaam kiya hai itna bura. Zameen phat kyun nahi jaati?

Verse 15

महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।

Rama ke vanvas mein jo log use apne paas rakh ke khade hain, unpe bade-bade rishi gusse se aag-baag ho ke bolte hain. Unki baatein itni bhaari hoti hain ki insaan darr jaye. Par yeh log kisi ko maarte nahi, bas apni zubaan se dande maar dete hain. Yeh sab Rama ke liye hai jo vanvas mein hai.

Verse 16

आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।

Agar koi aam ke ped ko kulhadi se kaat de aur uski jagah neem laga de. Phir chahe woh use doodh se bhi sine, woh meetha nahi hoga. Neem to kadwa hi rehta hai, doodh dene se bhi uska swaad nahi badalta.

Verse 17

अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।

Main samajhta hoon ki tumhari aadat tumhari maa jaisi hai. Log kehte hain neem se meetha ras nahi aata. Jaise ped hai waise hi uska phal hota hai. Achche gharane mein hi achche bacche bante hain.

Verse 18

तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।

Tumhari maa ki harkatein hum sun chuke hain, woh pehle se badnaam hai. Tumhare papa ko kisi rishi ne vardan diya tha. Us vardan se woh jaan sakta tha ki janwar aur pakshi kya bol rahe hain. Isse sabko pata chal gaya ki yeh duniya mein kya ho raha hai.

Verse 19

तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।

Tumhari maa ki harkatein hum sun chuke hain, woh pehle se badnaam hai. Tumhare papa ko kisi rishi ne vardan diya tha. Us vardan se woh jaan sakta tha ki janwar aur pakshi kya bol rahe hain. Isse sabko pata chal gaya ki yeh duniya mein kya ho raha hai.

Verse 20

ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।

Jab usne Jrimbh ki awaaz suni, tumhare pitaji ne samajh liya ki yeh kya hai. Woh itne chamakdaar the, aur woh wahan baar-baar hasne lage.

Verse 21

तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।

Tumhari maa gusse mein aa gayi. Aisa lag raha tha jaise woh marne ko taiyaar ho. Boli, "Raja sahab, aap itna kyun has rahe ho? Mujhe bataiye."

Verse 22

नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।

Raja ne rani se kaha, "Devi, agar main tumhe bataunga toh turant mar jaunga. Isme koi shak nahi hai."

Verse 23

माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।

Raja ne rani se kaha, "Devi, agar main tumhe bataunga toh turant mar jaunga. Isme koi shak nahi hai."

Verse 24

प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।

Jab uski priya rani ne aisa kaha, Kekaya ke raja ne use poora sach bata diya. Woh duniya ke malik the. Unhone use woh baat sach-sach bata di jo vardaan ke baare mein thi.

Verse 25

ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।

Phir woh vard dene wale ne raja se kaha. Is aurat ko marne do, ya khud khatam ho jaaye. Par tu, raja, yeh baat kisi ko mat bata.

Verse 26

स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।

Yeh sun ke raja ka mann khush ho gaya. Usne tumhari maa ko jaldi se bhej diya. Phir woh aaram se rahne laga, jaise Kuber hota.

Verse 27

तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।

Aur tum bhi wahi kar rahi ho. Tumhari soch galat hai. Tum pagal ho ke raja ko buri raah pe dhakel rahi ho. Buri logon ki raah pe.

Verse 28

सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।

Aaj mujhe yeh baat sahi lagti hai jo log bolte hain. Beta baap pe jata hai, beti maa pe. Yeh to sahi hai.

Verse 29

नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।

Aisa mat kar. Jo raja ne kaha hai woh maan le. Yahan apne pati ki baat sun. In logon ki madad kar, inka sahara ban.

Verse 30

मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।

In galat logon ki baaton mein mat aao. Tumhara pati Devraj jaisa chamakta hai, saari duniya ka palanhaar hai. Uspe dharam ke ilzaam mat lagao.

Verse 31

न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।

Rani, tumhara pati Raja Dasharath kabhi jhooth nahi bolenge. Jo waada kiya hai, woh poora karenge. Unki aankhen kamal jaisi hai, woh paap se door hain.

Verse 32

ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।

Sabse bade beta hai Ram. Daan karna pasand hai, kaam mein tez hai. Apna dharam nibhata hai, logon ki raksha karta hai. Balwaan hai. Isliye Ram ka rajyabhishek karo.

Verse 33

परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।

Devi, agar Ram apne pitaji ko chod ke jungle chale jaate hain, toh saari duniya mein tumhara bura charcha hoga. Log tumhe hi doshi kahenge.

Verse 34

स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।

Raghav yeh rajya sambhal le. Tu tension mein reh, yeh theek nahi. Is shehar mein Raghav ke alava koi aur raj karne ke layak nahi hai.

Verse 35

रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।

Jab Rama yuvaraj ban jayega, tab Raja Dasharath jungle mein chale jayenge. Woh bahut bade dhanurdhar hain. Woh purani riwaaz yaad rakhenge aur raj chhod kar van mein jayenge.

Verse 36

Rajsabha mein Sumantra ne Kaikeyi ko samjhaya. Pehle pyaar se baat ki, phir thoda kadvi baatein bhi kahi. Phir haath jod ke khada ho gaya.

Verse 37

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Par rani ka dil nahi pighla. Usne apni baat se peeche nahi hata. Uske chehre par koi badlav nahi aaya, na uski skin ka rang badla.