कूर्म अवतार

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील दहावा अध्याय. श्रीकूर्म म्हणाले—परीचि इत्यादी ऋषी निर्माण करून देवदेव पितामह ब्रह्मा आपल्या मानसपुत्रांसह परम तप आचरू लागले।

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील पहिला अध्याय समाप्त झाला। श्रीकूर्म म्हणाले—हे सर्व ऋषींनो, जगत्‌हितासाठी तुम्ही जे विचारले आहे ते ऐका; इंद्रद्युम्न राजाला मी जे सांगितले, तेच सर्व मी सांगणार आहे।

श्रीकूर्म म्हणाले—त्याने असे विचारल्यावर, भक्तावर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने, हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी सर्व काही यथाविधि पूर्णपणे सांगितले।

कूर्म म्हणाला—लोमश नावाचा एक विप्रऋषी आहे; तो माझ्यापेक्षाही अधिक प्राचीन आहे. असे ऐकिवात आहे, आणि मीही पाहिले आहे की तो नदीकाठी आश्रय घेऊन राहतो.

कूर्म म्हणाला—हे राजन्, ही दिव्य कथा ऐक; तिच्या श्रवणमात्राने पाप नष्ट होतात। ही कथा अत्यंत मधुर असून शिवमाहात्म्याने युक्त आहे।

कूर्म म्हणाला—पूर्वी मी ‘शांडिल्य’ या नावाने प्रसिद्ध असा द्विज ब्राह्मण होतो. हे राजन्, बालपणी खेळता-खेळता मी स्वतःच्या हातांनी काहीतरी घडविले होते.

ऐंद्रद्युम्न, कूर्म, सिंहाद्रि आणि करवीरक येथे; काशी, प्रयाग, सौम्य आणि शालग्राम पर्वतावर—(तेथे पुण्य प्राप्त होते)।

तेव्हा विष्णुरूपाची आवश्यकता जाणून, आपल्या दिव्य तेजाने पृथ्वी उचलण्यासाठी, मत्स्य-कूर्मादि अवतारांप्रमाणे तो अन्य देह—वराहतनू—मध्ये प्रविष्ट झाला।

देव व दानवांच्या सैन्यांच्या मध्यभागी, क्षीरसागराच्या मध्ये, स्वयं भगवान् हरि कूर्मरूपाने स्थिर होऊन प्रतिष्ठित झाले।

मत्स्य, कूर्म इत्यादी रूप धारण करून (भगवान) सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर तसेच वंशांचे चरित्र व उपदेश—हे विषय प्रतिपादित करतात।

केशवाने मत्स्यावतार इत्यादी प्रसंगांत वेदांचे रक्षण केले आणि (अपहर्त्यांचा) वध केला. पुढे वाराहकल्प प्राप्त होताच हरि कूर्मरूप झाला.

आता तिसरा अध्याय—‘कूर्मावतारवर्णन’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—मी कूर्मावतार सांगतो; ते ऐकल्याने पापांचा नाश होतो. पूर्वी देव-असुर युद्धात दैत्यांनी देवांचा पराभव केला.