Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा / इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील दुसरा अध्याय समाप्त झाला. ऋषी म्हणाले—भगवानांनी चार वर्ण आणि तसेच चार आश्रम सांगितले आहेत; आता, हे प्रभो, आमच्या आश्रमांचा क्रमाने उपदेश करा.

Verse 2

श्रीकूर्म उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा / क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्

श्रीकूर्म म्हणाले—ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि यति हे आश्रम क्रमाने सांगितले आहेत; योग्य कारण असल्यासच क्रमापेक्षा वेगळे आचरण होऊ शकते.

Verse 3

उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः / प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्

जेव्हा खरे ज्ञान व अनुभूत विवेक उत्पन्न होऊन परम वैराग्य प्राप्त होते, तेव्हा जो परम गती (मोक्ष) इच्छितो तो ब्रह्मचर्याश्रमातूनच प्रव्रज्या घ्यावी.

Verse 4

दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः / यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्

विधिपूर्वक पत्नी स्वीकारून नंतर विविध यज्ञांनी यजन करावे व पुत्रोत्पत्ती करावी; आणि वैराग्य झाल्यावर संन्यास घ्यावा.

Verse 5

अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम् / नगार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः

विधिपूर्वक यज्ञ न करता आणि पुत्रोत्पत्ती न करता गृहस्थाश्रम सोडून संन्यास घेऊ नये—असा बुद्धिमान द्विजाचा नियम आहे.

Verse 6

अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे / तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः

नंतर वैराग्याच्या तीव्र वेगाने जर तो घरी राहू शकत नसेल, तर विद्वान श्रेष्ठ द्विज तेथेच संन्यास घ्यावा—यज्ञ न केले तरीही.

Verse 7

अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनमथाक्षयेत् / तपस्तप्त्वा तपोयोगाद् विरक्तः संन्यसेद् यदि

अन्यथा विविध यज्ञ विधिपूर्वक करून मग वनात आश्रय घ्यावा. तपोयोगाच्या अनुशासनाने तपश्चर्या करून जेव्हा वैराग्य उत्पन्न होईल, तेव्हा संन्यास घेऊन प्रव्रज्या करावी.

Verse 8

वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः / न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्माचर्यं न साधकः

वानप्रस्थ आश्रमात गेल्यावर पुन्हा गृहस्थाच्या घरात प्रवेश करू नये. तसेच संन्यासीने वानप्रस्थ-रीतीकडे परत जाऊ नये; आणि साधकाने आपला योग्य साधनाधर्म सोडून ब्रह्मचर्याश्रमात मागे जाऊ नये.

Verse 9

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः / प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुतिचोदनात्

प्राजापत्य इष्टि किंवा अग्निसंबंधी यज्ञ विधिपूर्वक ठरवून करून, विद्वान द्विज गृहस्थाने श्रुतीच्या आज्ञेनुसार प्रव्रज्या करावी. किंवा वानप्रस्थ होऊन वनात राहूनही श्रुती-चोदनेने संन्यास घ्यावा.

Verse 10

प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः / अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः

द्विजाला होम-यज्ञादी क्रिया करणे अशक्य असले तरी—तो अंध, पांगळा, दरिद्री किंवा अंतःकरणाने विरक्त असेल—तर त्याने संन्यास घ्यावा.

Verse 11

सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते / पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति

सर्वांसाठी संन्यासाचा आधार वैराग्यच ठरविला आहे. जो वैराग्याविना संन्यास करावयास इच्छितो, तो निश्चयच पतित होतो.

Verse 12

एकस्मिन्नथवा सम्यग् वर्तेतामरणं द्विजः / श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते

जो द्विज एकाच आश्रमातही श्रद्धेसह नियमपूर्वक सम्यक् वर्तन करतो, तो अमृतत्व (मोक्ष) प्राप्तीस पात्र ठरतो.

Verse 13

न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः / स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते

ज्याचे धन न्यायाने मिळालेले आहे, जो शांत आहे, ब्रह्मविद्येत परायण आहे आणि नित्य स्वधर्म पाळतो—तो अमृतत्व (मोक्ष) प्राप्तीस पात्र ठरतो.

Verse 14

ब्रह्मण्याधाय क्रमाणि निःसङ्गः कामवर्जितः / प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्

जो सर्व कर्म ब्रह्मात अर्पण करून, आसक्तिरहित व कामनारहित होऊन, प्रसन्न मनाने कर्म करतो—तो त्या परम पदाला पोहोचतो.

Verse 15

ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते / ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्

दान ब्रह्माकडूनच दिले जाते, ब्रह्मालाच समर्पित होते, आणि जे दिले जाते तेही ब्रह्मच—हेच परम ब्रह्मार्पण आहे.

Verse 16

नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते तथा / एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः

“मी कर्ता नाही; हे सर्व ब्रह्मच तस्सेच करीतो”—असे ‘ब्रह्मार्पण’ तत्त्वदर्शी ऋषींनी सांगितले आहे.

Verse 17

प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः / करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्

या कर्माने शाश्वत भगवान ईश प्रसन्न होवोत। जो स्थिर बुद्धीने निरंतर सर्व कर्म ब्रह्मास अर्पण करतो, तेच हे परम ब्रह्मार्पण आहे।

Verse 18

यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे / कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्

किंवा परमेश्वराला कर्मफळांचा संन्यास करावा; हेही ज्ञानीजन कर्मांचे अनुत्तम ब्रह्मार्पण म्हणतात।

Verse 19

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम् / क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्

‘हे करणेच योग्य’ असे मानून, नियत कर्तव्य म्हणून, आसक्तिरहित जे कर्म केले जाते—ते विद्वानाने केले असता मोक्षदायकही ठरते।

Verse 20

अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः / अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु

अन्यथा, द्विज नित्य कर्म करीत असला तरी फलत्याग न केल्यास तो त्या फळांनीच बांधला जातो।

Verse 21

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम् / अविद्वानपि कुर्वोत कर्माप्नोत्यचिरात् पदम्

म्हणून, सर्व प्रयत्नाने कर्मावर अवलंबून असलेले फळ त्यागून, अविद्वानानेही कर्तव्यकर्म करावे; अशा कर्माने तो लवकरच परम पद प्राप्त करतो।

Verse 22

कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा / मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः

धर्मयुक्त कर्माने या जन्मातील व पूर्वजन्मातील पाप क्षीण होते. मग मन प्रसन्न होते, आणि त्या प्रसादाने ब्रह्माचे यथार्थ ज्ञान होते.

Verse 23

कर्मणा सहिताज्ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽबिजायते / ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्

कर्मासहित ज्ञानातून सम्यक् योग उत्पन्न होतो; आणि कर्मयुक्त ज्ञानही दोषरहित होऊन प्रकट होते.

Verse 24

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः / कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्

म्हणून ज्या ज्या आश्रमधर्मात स्थित असाल, तेथे सर्व प्रयत्नांनी ईश्वरतुष्टीसाठी कर्म करावे; त्याने नैष्कर्म्य प्राप्त होते.

Verse 25

संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः / एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते

त्याच्या कृपेने परम ज्ञान व नैष्कर्म्य प्राप्त करून साधक एकाकी, निर्मम व शांत होतो आणि जगत असतानाच मुक्त होतो.

Verse 26

वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम् / नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्

परमात्मा—परब्रह्म महेश्वर—यांना नित्यानंद, निराभास (आभासातीत) स्वरूप मानून दर्शन घ्यावे; आणि त्यांच्यातच लय पावावा.

Verse 27

तस्मात् सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः / तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्

म्हणून प्रसन्न व शुद्ध बुद्धीने साधकाने सदैव कर्मयोगाचे आचरण करावे। परमेश्वराच्या तृप्तीसाठी तो त्या शाश्वत परम पदाला प्राप्त होतो।

Verse 28

एतद् वः सथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः

तुमच्यासाठी चातुराश्रम्याचे हे सर्व श्रेष्ठ विधान स्थापित केले आहे। याचा अतिक्रम करून मनुष्य सिद्धी प्राप्त करत नाही।