Adhyaya 44

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः कूर्म उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिसर्गमनुत्तमम् / प्राकृतं हि समासेन शृणुध्वं गदतो मम

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील त्रिचत्वारिंश अध्याय. कूर्म म्हणाला—आता पुढे मी प्रतिसर्ग, म्हणजे द्वितीय सृष्टीचे अनुपम तत्त्व, प्राकृत क्रमासह संक्षेपाने सांगतो; माझे वचन ऐका।

Verse 2

गते परार्धद्वितये कालो लोकप्रकालनः / कालाग्निर्भस्मसात् कर्तुं करोति निकिलं मतिम्

दोन परार्ध लोटल्यावर लोकांचा नियामक काळच ‘कालाग्नी’ होऊन अखिल विश्व भस्म करण्याचा संकल्प करतो।

Verse 3

स्वात्मन्यात्मानमावेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः / दहेदशेषं ब्रह्माण्डं सदेवासुरमानुषम्

स्वात्म्यात आत्मा लीन करून देव महेश्वर दाहक शक्ती होतात आणि देव-असुर-मानवांसह अखिल ब्रह्मांड जाळून टाकतात।

Verse 4

तमाविश्य महादेवो भगवान्नीललोहितः / करोति लोकसंहारं भीषणं रूपमाश्रितः

त्या (प्रलयतत्त्वात) प्रवेश करून भगवान नीललोहित महादेव भीषण रूप धारण करून लोकसंहार करतात।

Verse 5

प्रविश्य मण्डलं सौरं कृत्वासौ बहुधा पुनः / निर्दहत्यखिलं लोकं सप्तसप्तिस्वरूपधृक्

सौरमंडळात प्रवेश करून तो पुन्हा अनेक प्रकारे बहुरूप होतो; सप्त-सप्ति (असंख्य किरणरूप) धारण करून अखिल लोक जाळतो।

Verse 6

स दग्ध्वा सकलं सत्त्वमस्त्रं ब्रह्मशिरो महत् / देवतानां शरीरेषु क्षिपत्यखिलदाहकम्

सर्व सत्त्व जाळून ‘ब्रह्मशिर’ नावाचे महान अस्त्र—सर्वदाहक ज्वाला—देवतांच्या शरीरांत क्षेपित होते आणि त्यांना पूर्णतः झळसवते।

Verse 7

दग्धेष्वशेषदेवेषु देवी गिरिवरात्मजा / एकासा साक्षिणी शंभोस्तिष्ठते वैदिकी श्रुतिः

सर्व देव दग्ध झाल्यावर गिरिराजकन्या देवीच शंभूची एकमेव साक्षिणी राहिली; आणि वैदिक श्रुतीही एकमेव प्रमाणरूपाने स्थिर राहिली.

Verse 8

शिरः कपालैर्देवानां कृतस्त्रग्वरभूषणः / आदित्यचन्द्रादिगणैः पूरयन् व्योममण्डलम्

देवांच्या शिरःकपालांपासून केलेल्या उत्तम माळा व श्रेष्ठ भूषणांनी विभूषित होऊन, तो आदित्य-चंद्रादी ज्योतिर्गणांनी व्योममंडल परिपूर्ण करीत होता.

Verse 9

सहस्रनयनो देवः सहस्राकृतिरिश्वरः / सहस्रहस्तचरणः सहस्रार्चिर्महाभुजः

तो देव-ईश्वर सहस्र नेत्रांचा व सहस्र रूपांचा आहे; सहस्र हस्त-चरणांनी युक्त, सहस्र ज्वालांसारखा तेजस्वी, महाबाहु आहे.

Verse 10

दंष्ट्राकरालवदनः प्रदीप्तानललोचनः / त्रिशूली कृत्तिवसनो योगमैश्वरमास्थितः

भयानक दंष्ट्रांनी युक्त विकराळ मुखाचा, अग्निसारखे प्रदीप्त नेत्रांचा, त्रिशूलधारी व कृत्तिवस्त्रधारी तो ईश्वराच्या ऐश्वर्ययोगात स्थित असतो.

Verse 11

पीत्वा तत्परमानन्दं प्रभूतममृतं स्वयम् / करोति ताण्डवं देवीमालोक्य परमेश्वरः

तो परमानंदरूप विपुल अमृत स्वतः पिऊन, परमेश्वर देवीचे दर्शन घेऊन तांडव नृत्य करतो.

Verse 12

पीत्वा नृत्तामृतं देवी भर्तुः परममङ्गला / योगमास्थाय देवस्य देहमायाति शूलिनः

प्रभूच्या नृत्यामृताचे पान करून, परममंगलमयी व पतीनिष्ठा देवी योगस्थ होऊन शूलधारी शिवाचेच दिव्य देह प्राप्त करते।

Verse 13

संत्यक्त्वा ताण्डवरसं स्वेच्छयैव पिनाकधृक् / ज्योतिः स्वभावं भगवान् दग्ध्वा ब्रह्माण्डमण्डलम्

स्वेच्छेने ताण्डवरसाचा त्याग करून, पिनाकधारी भगवान् आपल्या ज्योतिर्मय स्वभावात स्थित झाले आणि ब्रह्माण्डमंडळ दग्ध करून भस्म केले।

Verse 14

संस्थितेष्वथ देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाकिषु / गुणैरशेषैः पृथिवीविलयं याति वारिषु

त्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू आणि पिनाकधारी (शिव) देव आपल्या स्थितीत संहृत झाल्यावर, पृथ्वी सर्व गुणांसह जलांत विलीन होऊन प्रलयास जाते।

Verse 15

स वारितत्त्वं सगुणं ग्रसते हव्यवाहनः / तेजस्तु गुणसंयुक्तं वायौ संयाति संक्षयम्

तेव्हा हव्यवाहन अग्नी जलतत्त्वाला गुणांसह ग्रासतो; आणि अग्नीचे तेजही गुणयुक्त होऊन वायूत विलीन होऊन क्षय (प्रलय) पावते।

Verse 16

आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् / भूतादौ च तथाकाशं लीयते गुणसंयुतम्

हे विश्वभृत्! प्रलयकाळी गुणांसह वायू आकाशात विलीन होतो; आणि तसेच भूतांच्या आदिकारणात आकाशही गुणांसह लय पावते।

Verse 17

इन्द्रियाणि च सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम् / वैकारिके देवगणाः प्रलंय यान्ति सत्तमाः

प्रलयकाळी सर्व इंद्रिये तैजस तत्त्वात लीन होतात; तसेच, हे सत्तम, देवगणही वैकारिक तत्त्वात विलीन होऊन प्रलयास जातात।

Verse 18

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सत्तमाः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महति प्रलंय व्रजेत्

हे सत्तम, हा अहंकार त्रिविध आहे—वैकारिक (सात्त्विक), तैजस (राजस) आणि भूतादि (तामस)। प्रलयकाळी तो महत् तत्त्वात लीन होऊन तिथेच परत जातो।

Verse 19

महान्तमेभिः सहितं ब्रह्माणमतितेजसम् / अव्यक्तं जगतो योनिः संहरेदेकमव्ययम्

या महत्-तत्त्वांसह तो अतितेजस्वी ब्रह्मालाही संहरतो; जगताची योनि असलेले अव्यक्त सर्व विश्व एक अव्यय परम तत्त्वात एकवटते।

Verse 20

एवं संहृत्य भूतानि तत्त्वानि च महेश्वरः / वियोजयति चान्योन्यं प्रधानं पुरुषं परम्

अशा रीतीने भूतें व तत्त्वे संहृत करून महेश्वर प्रधान (प्रकृती) आणि परम पुरुष यांना परस्परांपासून वेगळे करतो।

Verse 21

प्रधानपुंसोरजयोरेष संहार ईरितः / महेश्वरेच्छाजनितो न स्वयं विद्यते लयः

प्रधान व पुरुष (गुणांसह) यांचा हा संहार सांगितला आहे. लय आपोआप होत नाही; तो केवळ महेश्वराच्या इच्छेनेच उत्पन्न होतो।

Verse 22

गुणसाम्यं तदव्यक्तं प्रकृतिः परिगीयते / प्रधानं जगतो योनिर्मायातत्त्वमचेतनम्

गुणांची सम्यावस्था जी, ती ‘अव्यक्त’ म्हणतात. तीच प्रकृती—प्रधान, जगताची योनी, मायातत्त्व; स्वतः अचेतन आहे.

Verse 23

कूटस्थश्चिन्मयो ह्यात्मा केवलः पञ्चविंशकः / गीयते मुनिभिः साक्षी महानेकः पितामहः

कूटस्थ, चिन्मय आत्मा एकाकी व परात्पर आहे—तोच पंचविसावा तत्त्व. मुनी त्याला ‘साक्षी’ म्हणून गातात—तो महान, एक असूनही अनेक, आद्य पितामह.

Verse 24

एवं संहारकरणी शक्तिर्माहेश्वरी ध्रुवा / प्रधानाद्यं विशेषान्तं दहेद् रुद्र इति श्रुतिः

अशी संहार करणारी ध्रुव माहेश्वरी शक्ती, प्रधानापासून विशेषांपर्यंत सर्व तत्त्वे दग्ध करते—श्रुती म्हणते: ‘रुद्र दहन करतो’.

Verse 25

योगिनामथ सर्वेषां ज्ञानविन्यस्तचेतसाम् / आत्यन्तिकं चैव लयं विदधातीह शङ्करः

आणि ज्यांचे चित्त मुक्तिदायक ज्ञानात स्थिर झाले आहे अशा सर्व योग्यांना, शंकर येथे आत्यंतिक, परम लय—परमात पूर्ण विलय—प्रदान करतो.

Verse 26

इत्येष भगवान् रुद्रः संहारं कुरुते वशी / स्थापिका मोहनी शक्तिर्नारायण इति श्रुतिः

अशा रीतीने वशी भगवान रुद्र संहार करतो; पण जी स्थापक व मोहिनी शक्ती आहे, तिला श्रुती ‘नारायण’ असे म्हणते.

Verse 27

हिरण्यगर्भा भगवान् जगत् सदसदात्मकम् / सृजेदशेषं प्रकृतेस्तन्मयः पञ्चविंशकः

भगवान् हिरण्यगर्भरूपाने प्रकृतीतून प्रकट-अप्रकट स्वरूपाचे अखिल जगत् निर्माण करतात; त्यात तन्मय होऊन सर्वत्र व्यापल्यामुळे त्यांना पंचविसावे तत्त्व म्हणतात।

Verse 28

सर्वज्ञाः सर्वगाः शान्ताः स्वात्मन्येवव्यवस्थिताः / शक्तयो ब्रह्मविण्वीशा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः

या दिव्य शक्ती सर्वज्ञ, सर्वव्यापी व शान्त असून स्वात्मस्वरूपातच स्थित आहेत; त्या ब्रह्मा, विष्णू व ईश (शिव) यांच्या शक्ती असून भुक्ती व मुक्तीची फळे देतात।

Verse 29

सर्वेश्वराः सर्ववन्द्याः शाश्वतानन्तभोगिनः / एकमेवाक्षरं तत्त्वं पुंप्रधानेश्वरात्मकम्

सर्व लोकांचे ईश्वर सर्ववंद्य असून शाश्वत व अनंत भोगांचे भोक्ते आहेत; तरीही तत्त्व एकच—अक्षर—जे पुरुष, प्रधान आणि ईश्वर या त्रयीचे स्वरूप आहे।

Verse 30

अन्याश्च शक्तयो दिव्याः सन्ति तत्र सहस्रशः / इज्यन्ते विविधैर्यज्ञैः शक्रादित्यादयो ऽमराः

आणि तेथे सहस्रोंच्या संख्येने इतरही दिव्य शक्ती आहेत; तसेच इंद्र, आदित्य इत्यादी अमर देव विविध यज्ञांनी पूजिले जातात।

Verse 31

एकैकस्य सहस्राणि देहानां वै शतानि च / कथ्यन्ते चैव माहात्म्याच्छक्तिरेकैव निर्गुणाः

प्रत्येकासाठी देहांची हजारो—अगदी शेकडो—संख्या सांगितली जाते; पण परम माहात्म्यामुळे शक्ति एकच असून ती निर्गुण आहे।

Verse 32

तां तां शक्तिं समाधाय स्वयं देवो महेश्वरः / करोति देहान् विविधान् ग्रसते चैव लीलया

ती ती शक्ती धारण करून स्वयं देव महेश्वर नानाविध देह प्रकट करतो आणि त्याचप्रमाणे लीलामात्राने त्यांचा संहारही करतो।

Verse 33

इज्यते सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणैर्वेदवादिभिः / सर्वकामप्रदो रुद्र इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

सर्व यज्ञांत वेदवादि ब्राह्मणांकडून रुद्राची पूजा होते. “रुद्र सर्व कामनांचा दाता आहे”—हीच वैदिक श्रुती आहे.

Verse 34

सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / प्राधान्येन स्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः

सर्व शक्तींमध्ये ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर हे प्रधान म्हणून स्मरले जातात; हे देव परमत्म्याच्या प्रमुख शक्ती आहेत.

Verse 35

आद्यः परस्ताद् भगवान् परमात्मा सनातनः / गीयते सर्वशक्त्यात्मा शूलपाणिर्महेश्वरः

तो आद्य, परात्पर भगवान, परमात्मा आणि सनातन आहे. सर्वशक्तींचा आत्मस्वरूप असा शूलपाणी महेश्वर म्हणून तो गाईला जातो.

Verse 36

एनमेके वदन्त्यग्निं नारायणमथापरे / इन्द्रमेके परे विश्वान् ब्रह्माणमपरे जगुः

काही त्याला अग्नी म्हणतात, तर काही नारायण म्हणतात. काही इंद्र म्हणतात, काही विश्वरूप म्हणतात, आणि काही ब्रह्मा म्हणून त्याचे गान करतात.

Verse 37

ब्रह्मविष्णवग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः / एकस्यैवाथ रुद्रस्य भेदास्ते परिकीर्तिताः

ब्रह्मा, विष्णु, अग्नी, वरुण—सर्व देव तसेच ऋषिगण—हे सर्व एकाच रुद्राचे विविध भेदरूप म्हणून कीर्तिले आहेत।

Verse 38

यं यं भेदं समाश्रित्य यजन्ति परमेश्वरम् / तत् तद् रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिवः

ज्या-ज्या भेदभावाचा (उपासनेच्या प्रकाराचा) आश्रय घेऊन लोक परमेश्वराची पूजा करतात, शिव त्या-त्या रूपात स्थित होऊन तदनुरूप फळ देतो।

Verse 39

तस्मादेकतरं भेदं समाश्रित्यापि शाश्वतम् / आराधयन्महादेवं याति तत्परमं पदम्

म्हणून, एखाद्या एकाच शाश्वत भेदाचा (एक उपासना-मार्गाचा) आश्रय घेतला तरी जो महादेवाची आराधना करतो, तो परम पदाला पोहोचतो।

Verse 40

किन्तु देवं महादेवं सर्वशक्तिं सनातनम् / आराधयेद् वै गिरिशं सगुणं वाथ निर्गुणम्

परंतु त्या देव—महादेव, सनातन सर्वशक्तिनिधान गिरिश—याचीच निश्चयाने आराधना करावी; सगुण रूपाने वा निर्गुण रूपाने।

Verse 41

मया प्रोक्तो हि भवतां योगः प्रागेव निर्गुणः / आरुरुक्षुस्तु सगुणं पूजयेत् परमेश्वरम्

मी तुम्हाला पूर्वीच निर्गुण योग सांगितला आहे; परंतु जो अजून उन्नतीकडे चढू इच्छितो, त्याने परमेश्वराची सगुण रूपाने पूजा करावी।

Verse 42

पिनाकिनं त्रिनयनं जटिलं कृत्तिवाससम् / पद्मासनस्थं रुक्माभं चिन्तयेद् वैदिकी श्रुतिः

वैदिक श्रुती अशी आज्ञा देते की पिनाकधारी, त्रिनेत्री, जटाधारी, कृत्तिवसनधारी, पद्मासनस्थ व सुवर्णप्रभ भगवान् शिवाचे ध्यान करावे।

Verse 43

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो मुनिसत्तमाः / तस्मात् सर्वान् परित्यज्य देवान् ब्रह्मपुरोगमान् / आराधयेद् विरूपाक्षमादिमध्यान्तसंस्थितम्

हे मुनिश्रेष्ठांनो! हा सबीज योग सांगितला आहे. म्हणून ब्रह्माप्रधान सर्व देवतांनाही सोडून, आदि-मध्य-अंतात स्थित विरूपाक्ष भगवान् शिवाची आराधना करावी।

Verse 44

भक्तियोगसमायुक्तः स्वधर्मनिरतः शुचिः / तादृशं रूपमास्थाय समायात्यन्तिकं शिवम्

भक्तियोगाने युक्त, स्वधर्मात स्थिर व शुद्ध होऊन, तसाच रूप धारण करून तो शिवाच्या सान्निध्यात जातो आणि अखेरीस त्यांनाच प्राप्त करतो।

Verse 45

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो ऽत्यन्तभावने / यथाविधि प्रकुर्वाणः प्राप्नुयादैश्वरं पदम्

अत्यंत भावनेसाठी हा सबीज योग सांगितला आहे. जो यथाविधी आचरण करतो, तो ईश्वराचे ऐश्वर्यपद प्राप्त करतो।

Verse 46

अत्राप्यशक्तो ऽथ हरं विष्णुं बह्माणमर्चयेत् / अथ चेदसमर्थः स्यात् तत्रापि मुनिपुङ्गवाः / ततो वाय्वग्निशक्रादीन् पूजयेद् भक्तिसंयुतः

येथेही जर अशक्त असेल तर हर (शिव), विष्णू आणि ब्रह्मा यांची अर्चना करावी. आणि त्यातही असमर्थ असल्यास, हे मुनिपुंगवांनो, भक्तियुक्त होऊन वायू, अग्नी, शक्र (इंद्र) इत्यादींचे पूजन करावे।

Verse 47

ये चान्ये भावने शुद्धे प्रागुक्ते भवतामिह / अथापि कथितो योगो निर्बोजश्च सबीजकः

आणि येथे तुमच्या हितासाठी पूर्वी सांगितलेल्या इतर शुद्ध भावनासाधना; त्यांच्यासह योगही कथन केला आहे—निर्बीज आणि सबीज, अशा दोन्ही प्रकारांनी।

Verse 48

ज्ञानं तदुक्तं निर्बोजं पूर्वं हि भवतां मया / विष्णुं रुद्रं विरञ्चिं च सबीजं भावयेद् बुधः / सथवाग्न्यादिकान् देवांस्तत्परः संयतेन्द्रियः

मी पूर्वी तुम्हाला ‘निर्बीज’ असे जे ज्ञान सांगितले, तेच खरे उपदेशिले आहे. परंतु ज्ञानी साधक—इंद्रिये संयमित करून, त्या परम तत्त्वात तत्पर राहून—‘सबीज’ भावाने विष्णु, रुद्र, विरंचि (ब्रह्मा) तसेच अग्नीपासून आरंभ होणाऱ्या देवतांचेही ध्यान करावे, ध्यानाधार म्हणून।

Verse 49

पूजयेत् पुरुषं विष्णुं चतुर्मूर्तिधरं हरिम् / अनादिनिधनं देवं वासुदेवं सनातनम्

विष्णु—परम पुरुष—चतुर्मूर्तिधारी हरि, अनादि-अनंत, सनातन देव वासुदेव याची पूजा करावी।

Verse 50

नारायणं जगद्योनिमाकाशं परमं पदम् / तल्लिङ्गधारी नियतं तद्भक्तस्तदपाश्रयः / एष एव विधिर्ब्राह्मे भावने चान्तिके मतः

नारायण—जो जगताचा योनी, आकाशासारखा सर्वव्यापी आणि परम पद आहे—त्याच्यात भावनास्थैर्य ठेवून, त्याची चिन्हे धारण करावीत, नियमबद्ध राहावे, त्याचा भक्त व्हावे आणि केवळ त्याचाच आश्रय घ्यावा. ब्राह्म परंपरेत अंतःभावना व ईश्वराच्या निकट-सान्निध्यासाठी हाच विधी मानला आहे।

Verse 51

इत्येतत् कथितं ज्ञानं भावनासंश्रयं परम् / इन्द्रद्युम्नाय मुनये कथितं यन्मया पुरा

अशा प्रकारे भावनासंश्रित हे परम ज्ञान कथन केले. हाच उपदेश मी पूर्वी मुनी इंद्रद्युम्नाला सांगितला होता।

Verse 52

अव्यक्तात्मकमेवेदं चेतनाचेतनं जगत् / तदीश्वरः परं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

हे संपूर्ण जगत्—चेतन व अचेतन सहित—अव्यक्तालाच आपले सार मानते. याचा ईश्वर परब्रह्म आहे; म्हणून जगत् ब्रह्ममय व ब्रह्मव्याप्त आहे.

Verse 53

सूत उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् विरराम जनार्दनः / तुष्टुवुर्मुनयो विष्णुं शक्रेण सह माधवम्

सूत म्हणाले: इतके बोलून भगवान् जनार्दन विराम पावले. तेव्हा मुनिंनी शक्र (इंद्र) सहित विष्णु—माधव—यांची स्तुती केली.

Verse 54

मुनय ऊचुः नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे परमात्मने / नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः

मुनि म्हणाले: कूर्मरूप धारण करणाऱ्या विष्णु परमात्म्या, तुला नमस्कार. नारायण, विश्वस्वरूप, वासुदेव—तुला प्रणाम.

Verse 55

नमो नमस्ते कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः / माधवाय नमस्तुभ्यं नमो यज्ञेश्वराय च

कृष्णा, तुला वारंवार नमस्कार; गोविंदा, तुला पुनःपुन्हा प्रणाम. माधवा, तुला नमस्कार; आणि यज्ञेश्वरा, तुलाही नमो नमः.

Verse 56

सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राक्षाय ते नमः / नमः सहस्रहस्ताय सहस्रचरणाय च

सहस्र शिर असलेल्या तुला नमस्कार; सहस्र नेत्र असलेल्या तुला प्रणाम. सहस्र हस्तांना नमः, आणि सहस्र चरणांना देखील नमस्कार.

Verse 57

ॐ नमो ज्ञानरूपाय परमात्मस्वरूपिणे / आनन्दाय नमस्तुभ्यं मायातीताय ते नमः

ॐ—ज्ञानस्वरूप, परमात्मस्वरूप तुम्हां नमस्कार। आनंदस्वरूप तुम्हां प्रणाम; मायातीत प्रभो, तुम्हां नमः।

Verse 58

नमो गूढशरीराय निर्गुणाय नमो ऽस्तु ते / पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रस्वरूपिणे

गूढ (अदृश्य) शरीरधारी, निर्गुण प्रभो, तुम्हां नमस्कार। आदिपुरुष, पुराण पुरुष, केवळ सत्स्वरूप तुम्हां प्रणाम।

Verse 59

नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमो ऽस्तु ते / धर्मज्ञानाधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः

सांख्यरूप व योगरूप तुम्हां नमस्कार; केवळ एकमेव प्रभो, तुम्हां नमः। धर्म व ज्ञानाने प्राप्त, निष्कल तुम्हां पुनःपुन्हा प्रणाम।

Verse 60

नमोस्तु व्योमतत्त्वाय महायोगेश्वराय च / परावराणां प्रभवे वेदवेद्याय ते नमः

व्योमतत्त्व (सर्वव्यापी तत्त्व) तुम्हां नमस्कार, महायोगेश्वर तुम्हां नमस्कार। पर-अपर दोन्हींच्या प्रभवा, वेदांनी वेद्य प्रभो, तुम्हां नमः।

Verse 61

नमो बुद्धाय शुद्धाय नमो युक्ताय हेतवे / नमो नमो नमस्तुभ्यं मायिने वेधसे नमः

शुद्ध बुद्धीस्वरूप (बुद्ध) तुम्हां नमस्कार; युक्त, हेतुस्वरूप प्रभो तुम्हां नमस्कार। पुन्हा पुन्हा प्रणाम—मायाधारी वेधस (विधाता) तुम्हां नमः।

Verse 62

नमो ऽस्तु ते वराहाय नारसिंहाय ते नमः / वामनाय नमस्तुभ्यं हृषीकेशाय ते नमः

वराहरूपाने तुला नमस्कार, नरसिंहरूपाने तुला नमस्कार। वामनरूपाने तुला प्रणाम; हे हृषीकेश, इंद्रियांचा स्वामी, तुला नमस्कार।

Verse 63

नमो ऽस्तु कालरुद्राय कालरूपाय ते नमः / स्वर्गापवर्गदात्रे च नमो ऽप्रतिहतात्मने

कालरुद्राला नमस्कार; हे काळस्वरूपा, तुला नमस्कार। स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) देणाऱ्यास नमस्कार; हे अप्रतिहत आत्मा, अजेय प्रभो, तुला नमस्कार।

Verse 64

नमो योगाधिगम्याय योगिने योगदायिने / देवानां पतये तुभ्यं देवार्तिशमनाय ते

योगाने प्राप्त होणाऱ्या तुला नमस्कार; हे परम योगी, योगदाते, तुला नमस्कार। देवांचा स्वामी तुला नमस्कार; हे देवांची पीडा शमविणाऱ्या, तुला नमस्कार।

Verse 65

भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वसंसारनाशनम् / अस्माभिर्विदितं ज्ञानं यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते

हे भगवन्, तुझ्या कृपेने आम्हांस ते ज्ञान कळले आहे जे सर्व संसारचक्राचा नाश करते; ते जाणून मनुष्य अमृतत्व प्राप्त करतो।

Verse 66

श्रुतास्तु विविधा धर्मा वंशा मन्वन्तराणि च / सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ब्रह्माण्यस्यास्य विस्तरः

येथे विविध धर्म, वंशपरंपरा व मन्वंतर ऐकले गेले; तसेच सर्ग व प्रतिसर्गही—हा या ब्रह्मांडाचा विस्तृत वृत्तांत आहे।

Verse 67

त्वं हि सर्वजगत्साक्षी विश्वो नारायणः परः / त्रातुमर्हस्यनन्तात्मंस्त्वमेव शरणं गतिः

तूच सर्व जगताचा साक्षी, सर्वव्यापी परम नारायण आहेस। हे अनंतात्मन्, तू रक्षण करण्यास समर्थ; तूच माझे शरण आणि अंतिम गती आहेस।

Verse 68

सूत उवाच एतद् वः कथितं विप्रा योगमोक्षप्रदायकम् / कौर्मं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

सूत म्हणाले—हे विप्रहो, योग व मोक्ष देणारे हे संपूर्ण कूर्मपुराण मी तुम्हाला तसेच सांगितले, जसे गदाधर (भगवान विष्णू) यांनी सांगितले.

Verse 69

अस्मिन् पुराणे लक्ष्म्यास्तु संभवः कथितः पुरा / मोहायाशेषभूतानां वासुदेवेन योजनम्

या पुराणात पूर्वी श्रीलक्ष्मीचा संभव सांगितला आहे; तसेच वासुदेवांनी केलेली ती दिव्य योजना, ज्यामुळे सर्व प्राणी मोहाने आच्छादित होतात, तीही वर्णिली आहे.

Verse 70

प्रजापतीनां सर्गस्तु वर्णधर्माश्च वृत्तयः / धर्मार्थकाममोक्षाणां यथावल्लक्षणं शुभम्

येथे प्रजापतींची सृष्टी, वर्णधर्म व त्यांची योग्य वृत्ती, तसेच धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष यांची यथार्थ व शुभ लक्षणे नीट सांगितली आहेत.

Verse 71

पितामहस्य विष्णोश्च महेशस्य च धीमतः / एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषश्चोपवर्णितः

पितामह (ब्रह्मा), विष्णू आणि धीमान महेश (शिव) यांचे एकत्व, पृथक्त्व आणि विशेष भेदही येथे वर्णिले आहेत.

Verse 72

भक्तानां लक्षणं प्रोक्तं समाचारश्च शोभनः / वर्णाश्रमाणां कथितं यथावदिह लक्षणम्

भक्तांची लक्षणे सांगितली आहेत आणि त्यांचा शोभन आचारही वर्णिला आहे; तसेच येथे वर्ण-आश्रमांचीही यथाविधी लक्षणे क्रमाने नीट सांगितली आहेत।

Verse 73

आदिसर्गस्ततः पश्चादण्डावरणसप्तकम् / हिरण्यगर्भसर्गश्च कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः

त्यानंतर आदिसर्ग सांगितला आहे; मग ब्रह्मांडाच्या सप्तावरणांचे विवेचन केले आहे; आणि हे मुनिश्रेष्ठांनो, हिरण्यगर्भसर्गही कीर्तित केला आहे।

Verse 74

कालसंख्याप्रकथनं माहात्म्यं चेश्वरस्य च / ब्रह्मणः शयनं चाप्सु नामनिर्वचनं तथा

येथे कालसंख्येचे कथन आणि ईश्वराचे माहात्म्य वर्णिले आहे; तसेच ब्रह्म्याचे जलातील शयन आणि नामनिर्वचनही सांगितले आहे।

Verse 75

वराहवपुषा भूयो भूमेरुद्धरणं पुनः / मुख्यादिसर्गकथनं मुनिसर्गस्तथापरः

पुन्हा वराहरूपाने पृथ्वीचे उद्धरण वर्णिले आहे; त्यानंतर मुख्य व इतर सर्गांचे कथन, आणि पुढे मुनिसर्गही सांगितला आहे।

Verse 76

व्याख्यतो रुद्रसर्गश्च ऋषिसर्गश्च तापसः / धर्मस्य च प्रजासर्गस्तामसात् पूर्वमेव तु

रुद्रसर्ग, ऋषिसर्ग आणि तापससर्ग यांचेही व्याख्यान केले आहे; आणि धर्मसर्ग व प्रजासर्ग हे तर तामससर्गाच्या आधीच होतात।

Verse 77

ब्रह्मविष्णुविवादः स्यादन्तर्देहप्रवेशनम् / पद्मोद्भवत्वं देवस्य मोहस्तस्य च धीमतः

ब्रह्मा व विष्णू यांच्यात वाद उत्पन्न झाला; मग अंतर्देहप्रवेशाचा प्रसंग घडला. देवाचे पद्मोद्भवत्व आणि त्या धीमानावर आलेला मोहही कथिला आहे.

Verse 78

दर्शनं च महेशस्य माहात्म्यं विष्णुनेरितम् / दिव्यदृष्टिप्रदानं च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

महेशाचे दर्शन, विष्णूने प्रतिपादिलेले माहात्म्य, आणि परमेष्ठी ब्रह्माला दिलेली दिव्यदृष्टी—हेही कथिले आहे.

Verse 79

संस्तवो देवदेवस्य ब्रह्मणा परमेष्ठिना / प्रसादो गिरिशस्याथ वरदानं तथैव च

परमेष्ठी ब्रह्माने देवदेवाची स्तुती केली; त्यानंतर गिरिश (शिव) यांचा प्रसाद झाला आणि तसेच वरदानही मिळाले.

Verse 80

संवादो विष्णुना सार्धं शङ्करस्य महात्मनः / वरदानं तथापूर्वमन्तर्धानं पिनाकिनः

महात्मा शंकराचा विष्णूसह संवाद, शिवाचे वरदान, आणि नंतर पिनाकीचे अद्भुत अंतर्धान—हे कथिले आहे.

Verse 81

वधश्च कथितो विप्रा मधुकैटभयोः पुरा / अवतारो ऽथ देवस्य ब्रह्मणो नाभिपङ्कजात्

हे विप्रहो, पूर्वी मधु-कैटभाचा वध कथिला आहे; आणि नंतर देव ब्रह्माचा अवतार—प्रभूच्या नाभिकमळातून उत्पन्न—वर्णिला आहे.

Verse 82

एकीभावश्च देवस्य विष्णुना कथितस्ततः / विमोहो ब्रह्मणश्चाथ संज्ञालाभो हरेस्ततः

त्यानंतर विष्णूंनी देवाच्या एकात्मभावाचे निरूपण केले. मग ब्रह्म्याचा मोह निवळला आणि पुढे हरिच्या सत्य स्वरूपाची ओळख प्राप्त झाली.

Verse 83

तपश्चरणमाख्यातं देवदेवस्य धीमतः / प्रादुर्भावो महेशस्य ललाटात् कथितस्ततः

अशा रीतीने धीमंत देवदेवाच्या तपश्चर्येचे आचरण वर्णिले; आणि पुढे त्याच्या ललाटातून महेशाचा प्रादुर्भावही कथन केला.

Verse 84

रुद्राणां कथिता सृष्टिर्ब्रह्मणः प्रतिषेधनम् / भूतिश्च देवदेवस्य वरदानोपदेशकौ

येथे रुद्रांची सृष्टी आणि ब्रह्म्याचा प्रतिषेध (आवरण) कथिला आहे. तसेच देवदेव (शिव) यांची महिमा व वरदान देण्याचा उपदेशही वर्णिला आहे.

Verse 85

अन्तर्धानं च रुद्रस्य तपश्चर्याण्डजस्य च / दर्शनं देवदेवस्य नरनारीशरीरता

येथे रुद्राचे अंतर्धान आणि तपस्येतून उत्पन्न झालेल्या (अंडज) याचेही अंतर्धान कथिले आहे; तसेच देवदेवांचे दर्शन—जे नर-नारी उभय देहरूपाने प्रकट झाले—वर्णिले आहे.

Verse 86

देव्या विभागकथनं देवदेवात् पिनाकिनः / देव्यास्तु पश्चात् कथितं दक्षपुत्रीत्वमेव च

अशा प्रकारे पिनाकी देवदेव (शिव) यांनी देवीच्या दिव्य विभागांचे कथन केले; आणि पुढे देवीचे दक्षाची कन्या होणेही सांगितले.

Verse 87

हिमवद्दुहितृत्वं च देव्या माहात्म्यमेव च / दर्शनं दिव्यरूपस्य वैश्वरूपस्य दर्शनम्

यात देवी हिमवानाची कन्या असल्याचे आणि देवीचे माहात्म्य सांगितले आहे; तसेच तिच्या दिव्य रूपाचे—होय, तिच्या विश्वरूप (विश्वव्यापी) दर्शनाचे वर्णन आहे।

Verse 88

नाम्नां सहस्रं कथितं पित्रा हिमवता स्वयम् / उपदेशो महादेव्या वरदानं तथैव च

पिता हिमवानांनी स्वतः सहस्र नामांचे कथन केले; तसेच महादेवीचा उपदेश आणि तद्वत वरदान-प्रदानही वर्णिले आहे।

Verse 89

भृग्वादीनां प्रजासर्गो राज्ञां वंशस्य विस्तरः / प्राचेतसत्वं दक्षस्य दक्षयज्ञविमर्दनम्

भृगु आदी ऋषीं पासून प्रजासृष्टी, राजांच्या वंशाचा विस्तार, दक्षाचे प्राचेतसत्व, आणि दक्षयज्ञाचा विध्वंस—हे विषय वर्णिले आहेत।

Verse 90

दधीचस्य च दक्षस्य विवादः कथितस्तदा / ततश्च शापः कथितो मुनीनां मुनिपुङ्गवाः

तेव्हा दधीचि व दक्ष यांचा विवाद सांगितला आहे; आणि त्यानंतर, हे मुनिश्रेष्ठांनो, मुनींनी दिलेला शापही वर्णिला आहे।

Verse 91

रुद्रागतिः प्रसादश्च अन्तर्धानं पिनाकिनः / पितामहस्योपदेशः कीर्त्यते रक्षणाय तु

रुद्राची गती, त्यांचा प्रसाद, आणि पिनाकधारीचे अंतर्धान वर्णिले आहे; तसेच रक्षणासाठी पितामह (ब्रह्मा) यांचा उपदेशही कीर्तित आहे।

Verse 92

दक्षस्य च प्रजासर्गः कश्यपस्य महात्मनः / हिरण्यकशिपोर्नाशो हिरण्याक्षवधस्तथा

दक्षाचा प्रजासर्ग आणि महात्मा कश्यपाची सृष्टी-विस्तारकथा वर्णिली आहे; तसेच हिरण्यकशिपूचा नाश व हिरण्याक्षाचा वधही सांगितला आहे।

Verse 93

ततश्च शापः कथितो देवदारुवनौकसाम् / निग्रहश्चान्धकस्याथ गाणपत्यमनुत्तमम्

त्यानंतर देवदारुवनात वसणाऱ्या ऋषींचा शाप वर्णिला आहे; मग अंधकाचा निग्रह आणि श्रीगणपतीचे अनुत्तम तत्त्वोपदेशही सांगितला आहे।

Verse 94

प्रह्रादनिग्रहश्चाथ बलेः संयमनं ततः / बाणस्य निग्रहश्चाथ प्रसादस्तस्य शूलिनः

मग प्रह्लादाचा निग्रह, त्यानंतर बलीचे संयमन; पुढे बाणाचा दमन—आणि शेवटी शूलधारी भगवान शिवांचा त्याच्यावर प्रसाद वर्णिला आहे।

Verse 95

ऋषीणां वंशविस्तारो राज्ञां वंशाः प्रकीर्तिताः / वसुदेवात् ततो विष्णोरुत्पत्तिः स्वेच्छया हरेः

ऋषींचा वंशविस्तार आणि राजांचे वंश प्रकीर्तित झाले. त्यानंतर वसुदेवापासून विष्णूचे प्राकट्य झाले—हरिचा जन्म स्वेच्छेने घडला।

Verse 96

दर्शनं चोपमन्योर्वै तपश्चरणमेव च / वरलाभो महादेवं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम्

उपमन्यूचे पावन दर्शन आणि त्याचे तपश्चर्येचे आचरणही वर्णिले आहे; तसेच त्रिलोचन साम्ब महादेवांचे दर्शन घेऊन वरलाभ झाल्याचेही सांगितले आहे।

Verse 97

कैलासगमनं चाथ निवासस्तत्र शार्ङ्गिणः / ततश्च कथ्यते भीतिर्द्वारिवत्या निवासिनाम्

त्यानंतर कैलासगमनाचा वृत्तान्त व शार्ङ्गधारी (विष्णु) यांचा तेथे निवास वर्णिला आहे; पुढे द्वारिवतीतील रहिवाशांना उत्पन्न झालेल्या भयाची कथा सांगितली जाते।

Verse 98

रक्षणं गरुडेनाथ जित्वा शत्रून् महाबलान् / नारादागमनं चैव यात्रा चैव गरुत्मतः

हे प्रभो! गरुडाने महाबली शत्रूंना जिंकून केलेले रक्षण, तसेच नारदांचे आगमन आणि गरुत्मान (गरुड) यांची पुढील यात्रा—हे सर्व वर्णिले आहे।

Verse 99

ततश्च कृष्णागमनं मुनीनामागतिस्ततः / नैत्यकं वासुदेवस्य शिवलिङ्गार्चनं तथा

त्यानंतर कृष्णाचे आगमन, मग मुनींची आगत; तसेच वासुदेवांचे नित्यकर्म—म्हणजे शिवलिंगाचे पूजन—हेही वर्णिले आहे।

Verse 100

मार्कण्डेयस्य च मुनेः प्रश्नः प्रोक्तस्ततः परम् / लिङ्गार्चननिमित्तं च लिङ्गस्यापि सलिङ्गिनः

यानंतर मार्कण्डेय मुनींचा प्रश्न सांगितला आहे; आणि पुढे लिंगपूजेचे कारण—लिंग व लिंगी (लिंगधारी शिव) यांची महिमा सहित—स्पष्ट केले आहे।

Verse 101

यथात्म्यकथनं चाथ लिङ्गाविर्भाव एव च / ब्रह्मविष्णोस्तथा मध्ये कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः

आणि मग, हे मुनिपुंगवांनो! आत्मतत्त्वाचे यथार्थ कथन व लिंगाचा आविर्भाव सांगितला आहे; तसेच ब्रह्मा व विष्णू यांच्या मध्ये कीर्तित असलेल्या लिंगाचेही वर्णन आहे।

Verse 102

मोहस्तयोस्तु कथितो गमनं चोर्ध्वतो ऽप्यधः / संस्तवो देवदेवस्य प्रसादः परमेष्ठिनः

त्या दोघांचा मोह तसेच त्यांची ऊर्ध्व व अधः अशी गती वर्णिली आहे; आता देवदेवाची स्तुती आणि परमेष्ठिन प्रभूचा प्रसाद (कृपा) सांगितला जातो।

Verse 103

अन्तर्धानं च लिङ्गस्य साम्बोत्पत्तिस्ततः परम् / कीर्तिता चानिरुद्धस्य समुत्पत्तिर्द्विजोत्तमाः

लिंगाचे अंतर्धान आणि त्यानंतर साम्बाचा जन्म कथन केला आहे; तसेच हे द्विजोत्तमांनो, अनिरुद्धाची उत्पत्तीही कीर्तिली आहे।

Verse 104

कृष्णस्य गमने बुद्धिरृषीणामागतिस्तथा / अनुवशासितं च कृष्णेन वरदानं महात्मनः

कृष्णाच्या प्रस्थानाविषयीचा निश्चय आणि ऋषींचे आगमनही झाले; तसेच कृष्णाने त्या महात्म्यास उपदेश करून वरदान दिले।

Verse 105

गमनं चैव कृष्णस्य पार्थस्यापि च दर्शनम् / कृष्णद्वैपायनस्योक्ता युगधर्माः सनातनाः

कृष्णाचे प्रस्थान आणि पार्थाचे (अर्जुनाचे) दर्शनही वर्णिले; तसेच कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांनी सांगितलेले सनातन युगधर्मही कथन झाले।

Verse 106

अनुग्रहो ऽथ पार्थस्य वाराणसीगतिस्ततः / पाराशर्यस्य च मुनेर्व्यासस्याद्भुतकर्मणः

त्यानंतर पार्थावर झालेला अनुग्रह आणि मग त्याची वाराणसीकडे गती; तसेच पराशरपुत्र मुनि व्यासांच्या अद्भुत कर्मांचेही वर्णन आहे।

Verse 107

वारणस्याश्च माहात्म्यं तीर्थानां चैव वर्णनम् / तीर्थयात्रा च व्यासस्य देव्याश्चैवाथ दर्शनम् / उद्वासनं च कथितं वरदानं तथैव च

वाराणसीचे माहात्म्य आणि तीर्थांचे वर्णन सांगितले आहे। व्यासांची तीर्थयात्रा, देवीचे दर्शन, तसेच उद्वासन व वरदान देण्याचा प्रसंगही कथिला आहे।

Verse 108

प्रयागस्य च माहात्म्यं क्षेत्राणामथ कीर्तिनम् / फलं च विपुलं विप्रा मार्कण्डेयस्य निर्गमः

प्रयागाचे माहात्म्य, पवित्र क्षेत्रांची कीर्ती, आणि हे विप्रहो, त्या पुण्याचे विपुल फळ; तसेच मार्कण्डेयांचा निर्गम (प्रस्थान) येथे कथिला आहे।

Verse 109

भुवनानां स्वरूपं च ज्योतिषां च निवेशनम् / कीर्त्यन्ते चैव वर्षाणि नदीनां चैव निर्णयः

भुवनांचे स्वरूप आणि ज्योतिषांचे (ग्रह-नक्षत्रांचे) निवासस्थान वर्णिले जाते. तसेच वर्षांची कीर्ती आणि नद्यांचा निर्णय (वर्गीकरण)ही सांगितला जातो।

Verse 110

पर्वतानां च कथनं स्थानानि च दिवौकसाम् / द्वीपानां प्रविभागश्च श्वेतद्वीपोपवर्णनम्

पर्वतांचे कथन, दिव्यलोकवासीयांचे निवासस्थान, द्वीपांचा विभाग, तसेच श्वेतद्वीपाचे उपवर्णन येथे सांगितले आहे।

Verse 111

शयनं केशवस्याथ माहात्म्यं च महात्मनः / मन्वन्तराणां कथनं विष्णोर्माहात्म्यमेव च

त्यानंतर केशवाचे शयन, त्या महात्मा प्रभूचे माहात्म्य, मन्वंतरांचे कथन, आणि विष्णूचे माहात्म्यही सांगितले जाईल।

Verse 112

वेदशाखाप्रणयनं व्यासानां कथनं ततः / अवेदस्य च वेदानां कथनं मुनिपुङ्गवाः

हे मुनिपुंगवांनो, त्यानंतर वेदशाखांची रचना व विन्यास, व्यासांची परंपरा-कथा, तसेच वेदाबाह्य (अवेद) आणि वेदसंबंधी विषयांचे यथार्थ निरूपण सांगितले जाते।

Verse 113

योगेश्वराणां च कथा शिष्याणां चाथ कीर्तनम् / गीताश्च विविधागुह्या ईश्वरस्याथ कीर्तिताः

महायोगेश्वरांच्या कथा आणि त्यांच्या शिष्यांचे कीर्तन वर्णिले आहे; तसेच ईश्वराचे विविध, गूढ व रहस्यमय गीत-उपदेशही घोषित केले आहेत।

Verse 114

वर्णाश्रमाणामाचाराः प्रायश्चित्तविधिस्ततः / कपालित्वं च रुद्रस्य भिक्षाचरणमेव च

वर्ण-आश्रमांचे यथोचित आचार, त्यानंतर प्रायश्चित्ताच्या विधी शिकविले जातात; तसेच रुद्राचे कपालधारी (कपालिक) रूप आणि भिक्षावृत्तीचे आचरणही सांगितले जाते।

Verse 115

पतिव्रतायाश्चाख्यानं तीर्थानां च विनिर्णयः / तथा मङ्कणकस्याथ निग्रहः कीर्त्यते द्विजाः

हे द्विजांनो, पतिव्रता स्त्रीचे आख्यान, तीर्थांचे निर्णायक विनिर्णय, तसेच मङ्कणकाचा निग्रह (दमन)ही येथे वर्णिला जातो।

Verse 116

वधश्च कथितो विप्राः कालस्य च समासतः / देवदारुवने शंभोः प्रवेशो माधवस्य च

हे विप्रांनो, कालाचा वध संक्षेपाने कथिला आहे; तसेच देवदारुवनात शंभूचा प्रवेश आणि माधवाचाही प्रवेश वर्णिला आहे।

Verse 117

दर्शनं षट्कुलीयानां देवदेवस्य धीमतः / वरदानं च देवस्य नन्दिने तु प्रकीर्तितम्

येथे सहा कुलांना लाभलेले देवदेव, धीमान् प्रभूचे पावन दर्शन आणि त्या ईश्वराने नंदीला दिलेले वरदानही प्रकीर्तित केले आहे।

Verse 118

नैमित्तिकस्तु कथितः प्रतिसर्गस्ततः परम् / प्राकृतः प्रलयश्चोर्ध्वं सबीजो योग एव च

अशा रीतीने नैमित्तिक प्रतिसर्ग सांगितला; त्यानंतर प्राकृत प्रलय, आणि त्याहून उर्ध्व सबीज योग—आलंबनयुक्त ध्यानमार्ग—ही निरूपित केला आहे।

Verse 119

एवं ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत् तु यः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

या पुराणाचा संक्षेप जाणून जो त्याचे कीर्तन-प्रचार करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकी गौरव पावतो।

Verse 120

एवमुक्त्वा श्रियं देवीमादाय पुरुषोत्तमः / संत्यज्य कूर्मसंस्थानं स्वस्थानं च जगाम ह

असे बोलून पुरुषोत्तमाने देवी श्रीला सोबत घेतले; कूर्मरूपाचा त्याग करून तो आपल्या परम धामास गेला।

Verse 121

देवाश्च सर्वे मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे / प्रणम्य पुरुषं विष्णुं गृहीत्वा ह्यमृतं द्विजाः

सर्व देव आणि मुनि आपापल्या स्थानांना परत गेले; आणि द्विजांनी पुरुष विष्णूला प्रणाम करून अमृत ग्रहण करून प्रस्थान केले।

Verse 122

एतत् पुराणं परमं भाषितं कूर्मरूपिणा / साक्षाद् देवादिदेनेन विष्णुना विश्वयोनिना

हे परम पुराण कूर्मरूप धारण करणाऱ्या साक्षात् देवाधिदेव, विश्वयोनि भगवान विष्णूंनीच सांगितले आहे।

Verse 123

यः पठेत् सततं मर्त्यो नियमेन समाहितः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

जो मनुष्य नियमाने, एकाग्रचित्त होऊन याचे सतत पठण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकी मान पावतो।

Verse 124

लिखित्वा चैव यो दद्याद् वैशाखे मासि सुव्रतः / विप्राय वेदविदुषे तस्य पुण्यं निबोधत

जो सुव्रती वैशाख महिन्यात ग्रंथ लिहून घेऊन वेदज्ञ ब्राह्मणास दान देतो, त्याचे पुण्य जाणून घ्या।

Verse 125

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः / भुक्त्वा च विपुलान्स्वर्गे भोगान्दिव्यान्सुशोभनान्

तो सर्व पापांपासून मुक्त व सर्व ऐश्वर्यांनी युक्त होऊन स्वर्गात विपुल, दिव्य व अत्यंत शोभन भोग भोगतो।

Verse 126

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो विप्राणां जायते कुले / पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात्

नंतर स्वर्गातून च्युत होऊन तो ब्राह्मणांच्या कुळात जन्म घेतो; पूर्वसंस्कारांच्या माहात्म्याने ब्रह्मविद्या प्राप्त करतो।

Verse 127

पठित्वाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / योर्ऽथं विचारयेत् सम्यक् स प्राप्नोति परं पदम्

जो एकच अध्याय पठण करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो; आणि जो त्याचा अर्थ सम्यक् विचारतो, तो परम पद प्राप्त करतो.

Verse 128

अध्येतव्यमिदं नित्यं विप्रैः पर्वणि पर्वणि / श्रोतव्यं च द्विजश्रेष्ठा महापातकनाशनम्

हे द्विजश्रेष्ठा! विप्रांनी प्रत्येक पर्वकाळी याचे नित्य अध्ययन करावे; तसेच याचे श्रवणही करावे, कारण हे महापातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 129

एकतस्तु पुराणानि सेतिहासानि कृत्स्नशः / एकत्र चेदं परममेतदेवातिरिच्यते

जर एका बाजूस सर्व पुराणे व इतिहास संपूर्ण ठेवले, आणि दुसऱ्या बाजूस हे (कूर्मपुराण) ठेवले, तर हेच एक परम ठरते—त्या सर्व संग्रहालाही ते मागे टाकते.

Verse 130

धर्मनैपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम् / इदं पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्यन्यत् साधनं परम्

धर्मात नैपुण्य व पुण्याची इच्छा करणाऱ्यांसाठी, तसेच ज्ञानात नैपुण्य इच्छिणाऱ्यांसाठी—या एकाच पुराणाव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही परम साधन नाही.

Verse 131

यथावदत्र भगवान् देवो नारायणो हरिः / कथ्यते हि यथा विष्णुर्न तथान्येषु सुव्रताः

हे सुव्रता! येथे भगवान् देव नारायण हरि यथावत् सांगितला आहे; कारण येथे विष्णूचे जे सत्य स्वरूप कथन झाले आहे, तसे अन्य ग्रंथांत नाही.

Verse 132

ब्राह्मी पौराणिकी चेयं संहिता पापनाशनी / अत्र तत् परमं ब्रह्म कीर्त्यते हि यथार्थतः

ही ब्रह्माप्रसूत पौराणिक संहिता पापनाशिनी आहे; येथे परम ब्रह्माचे यथार्थ स्वरूप निश्चयाने कीर्तिले आहे।

Verse 133

तीर्थानां परमं तीर्थं तपसां च परं तपः / ज्ञानानां परमं ज्ञानं व्रतानां परमं व्रतम्

तीर्थांमध्ये हे परम तीर्थ, तपांमध्ये परम तप; ज्ञानांमध्ये परम ज्ञान आणि व्रतांमध्ये परम व्रत आहे।

Verse 134

नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ / यो ऽधीते स तु मोहात्मा स याति नरकान् बहून्

वृषल (धर्ममर्यादेबाह्य) यांच्या सान्निध्यात हे शास्त्र अध्ययनीय नाही; जो तसे करतो तो मोहग्रस्त होऊन अनेक नरकांना जातो।

Verse 135

श्राद्धे वा दैविके कार्ये श्रावणीयं द्विजातिभिः / यज्ञान्ते तु विशेषेण सर्वदोषविशोधनम्

श्राद्धात वा दैविक कर्मात द्विजांनी हे श्रावणीय पाठ ऐकावा/पठावा; विशेषतः यज्ञाच्या शेवटी हे सर्व दोषांचे शोधन करणारे आहे।

Verse 136

मुमुक्षूणामिदं शास्त्रमध्येतव्यं विशेषतः / श्रोतव्यं चाथ मन्तव्यं वेदार्थपरिबृंहणम्

मोक्षेच्छुकांनी हे शास्त्र विशेषत्वाने अध्ययन करावे; ते ऐकावे आणि नंतर मनन करावे, कारण हे वेदार्थाचे विस्तार व विवेचन आहे।

Verse 137

ज्ञात्वा यथावद् विप्रेन्द्रान् श्रावयेद् भक्तिसंयुतान् / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्

उपदेश यथाविधी जाणून भक्तियुक्त श्रेष्ठ ब्राह्मणांना तो श्रवण करावा. तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मसायुज्य प्राप्त करतो.

Verse 138

यो ऽश्रद्दधाने पुरुषे दद्याच्चाधार्मिके तथा / स प्रेत्य गत्वा निरयान् शुनां योनिं व्रजत्यधः

जो श्रद्धाहीन पुरुषाला आणि तसेच अधार्मिकाला दान देतो, तो मृत्यूनंतर नरकांत जातो व मग अधःपतन होऊन कुत्र्यांच्या योनीत जन्म घेतो.

Verse 139

नमस्कृत्वा हरिं विष्णुं जगद्योनिं सनातनम् / अध्येतव्यमिदं शास्त्रं कृष्णद्वैपायनं तथा

सनातन जगद्योनि हरि-विष्णूंना नमस्कार करून, मग हे शास्त्र अध्ययन करावे—जे कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांनीही प्रतिपादिले आहे.

Verse 140

इत्याज्ञा देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / पाराशर्यस्य विप्रर्षेर्व्यासस्य च महात्मनः

अशी ही देवदेव अमिततेजस्वी विष्णूची आज्ञा होती; तसेच पाराशरी, विप्रर्षि महात्मा व्यासांचीही (आज्ञा) होती.

Verse 141

श्रुत्वा नारायणाद् दिव्यां नारदो भगवानृषिः / गौतमाय ददौ पूर्वं तस्माच्चैव पराशरः

नारायणांकडून दिव्य उपदेश ऐकून, भगवान् ऋषि नारदांनी प्रथम गौतमांना तो दिला; आणि त्यांच्याकडूनच पुढे पराशरांनीही (प्राप्त करून प्रसारित केला).

Verse 142

पराशरो ऽपि भगवान गङ्गाद्वारे मुनीश्वराः / मुनिभ्यः कथयामास धर्मकामार्थमोक्षदम्

गंगाद्वारी भगवान्-तुल्य पूज्य पराशर मुनींनी श्रेष्ठ ऋषींना संबोधून तपस्व्यांना तो उपदेश सांगितला, जो धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष देणारा आहे।

Verse 143

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सनकाय च धीमते / सनत्कुमाराय तथा सर्वपापप्रणाशनम्

हा उपदेश पूर्वी ब्रह्मदेवांनी धीमान सनकाला सांगितला, तसेच सनत्कुमारालाही—हा सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 144

सनकाद् भगवान् साक्षाद् देवलो योगवित्तमः / अवाप्तवान् पञ्चशिखो देवलादिदमुत्तमम्

सनकाकडून भगवान्-तुल्य, योगविद्येत श्रेष्ठ देवलांनी हा परम उपदेश प्राप्त केला; आणि देवलांकडून पंचशिखाने हे उत्तम तत्त्व मिळवले।

Verse 145

सनत्कुमाराद् भगवान् मुनिः सत्यवतीसुतः / लेभे पुराणं परमं व्यासः सर्वार्थसंचयम्

सनत्कुमारांकडून भगवान्-तुल्य मुनि, सत्यवतीपुत्र व्यासांनी हे परम पुराण प्राप्त केले—जे सर्व अर्थ व प्रयोजनांचा सारसंचय आहे।

Verse 146

तस्माद् व्यासादहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम् / ऊचिवान् वै भवद्भिश्च दातव्यं धार्मिके जने

म्हणून व्यासांकडून तुमचे पाप नाश करणारे हे ऐकून मी सांगितले आहे की तुम्हीही नक्की दान द्या—धार्मिक जनाला अर्पण करा।

Verse 147

तस्मै व्यासाय गुरवे सर्वज्ञाय महर्षये / पाराशर्याय शान्ताय नमो नारायणात्मने

त्या व्यासगुरूंना, सर्वज्ञ महर्षी पाराशर्यांना, शांतस्वरूप, ज्यांचे आत्मस्वरूप नारायण आहे—नमस्कार असो।

Verse 148

यस्मात् संजायते कृत्सनं यत्र चैव प्रलीयते / नमस्तस्मै सुरेशाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

ज्यांच्यापासून हे समस्त जगत उत्पन्न होते आणि ज्यांच्यातच विलीन होते—देवेश, कूर्मरूपधारी विष्णूंना नमस्कार।