Adhyaya 10
Madhu–Kaiṭabha, Nārāyaṇa’s Yoga-Nidrā, Rudra’s Manifestation, and the Aṣṭamūrti–Trimūrti Teaching
मागील अध्यायाच्या समाप्तीनंतर कथा पुढे सरकते—विश्वेश्वराच्या नाभीतून उत्पन्न झालेल्या कमळावर ब्रह्मा विराजमान आहेत. मधु व कैटभ हे प्रचंड असुर प्रकट होताच ब्रह्माच्या विनंतीने नारायण त्यांना दमन करतात. नंतर ब्रह्माला अवतरण्याचा संकेत मिळतो आणि वैष्णवी निद्राशक्ती प्रवर्तित होताच ब्रह्मा विष्णूमध्ये लीन होतात. नारायणाची योगनिद्रा अद्वैत ब्रह्मसाक्षात्कारात पूर्ण होते; प्रभाती ब्रह्मा वैष्णव धारणभावाने सृष्टी आरंभ करतात. प्रथम मानसपुत्र ऋषी लौकिक सृष्टी नाकारतात; त्यामुळे ब्रह्माच्या मोह-क्रोधातून अश्रू उत्पन्न होऊन भूत-प्रेत बनतात आणि उग्र रूपाने रुद्र प्रकटतात. ब्रह्मा रुद्राला नावे-रूपे, अष्टमूर्ती, पत्न्या, पुत्र व लोकस्थान देतात. पुढे महास्तोत्रात ब्रह्मा महादेवाला ब्रह्म, काळ, वेदसार व सर्वांतर्यामी म्हणून स्तुती करतात. शिव ब्रह्माला दिव्य योग, ऐश्वर्य, ब्रह्मनिष्ठा व वैराग्य देऊन त्रिमूर्ती-समन्वय शिकवतात—एकच प्रभू गुणांनुसार तीन रूपांनी प्रकटतो—आणि अंतर्धान पावतात. मग ब्रह्मा नऊ महाप्रजापतींची निर्मिती करून पुढील सृष्टीवर्णनाची भूमिका घडवतात.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे नवमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच गते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः / तदेव सुमहत् पद्मं भेजे नाभिसमुत्थितम्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील नववा अध्याय समाप्त झाला. श्रीकूर्म म्हणाले—देव महेश्वर स्वधामास गेल्यावर पितामह ब्रह्मदेवाने नाभीतून उत्पन्न झालेल्या त्या अतिविशाल कमळावरच आसन घेतले.
Verse 2
अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ / महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ
नंतर बराच काळ लोटल्यावर तेथे अतुल पराक्रमशाली दोन महासुर—भाऊ मधु आणि कैटभ—येऊन पोहोचले.
Verse 3
क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रहौ / कर्णान्तरसमुद्भूतौ देवदेवस्य शार्ङ्गिणः
ते प्रचंड क्रोधाने आविष्ट, महापर्वतासारखे विशाल देहधारी होते; देवदेव शार्ङ्गधारी प्रभूच्या कानाच्या अंतर्भागातून ते उत्पन्न झाले.
Verse 4
तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः / त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हन्तुमर्हसि
ते दोघे आलेले पाहून अजन्मा सर्वव्यापी प्रभूने नारायणास म्हटले—“हे दोन्ही असुर त्रैलोक्याचे काटे आहेत; त्यांचा वध करणे तुलाच योग्य आहे।”
Verse 5
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः / आज्ञापयामास तयोर्वधार्थं पुरुषावुभौ
त्याचे ते वचन ऐकून हरि—नारायण प्रभूने, त्या दोघांच्या वधासाठी, त्या दोन्ही दिव्य पुरुषांना आज्ञा दिली।
Verse 6
तदाज्ञया महद्युद्धं तयोस्ताभ्यामभूद् द्विजाः / व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम्
हे द्विजांनो! त्याच्या आज्ञेने त्या दोघांत महान युद्ध झाले. विष्णूने कैटभाचा पराभव केला आणि जिष्णूने मधूचाही पराभव केला।
Verse 7
ततः पद्मासनासीनं जगन्नाथं पितामहम् / बभाषे मधुरं वाक्यं स्नेहाविष्टमना हरिः
मग हरिने, स्नेहाने भरलेल्या मनाने, पद्मासनावर विराजमान जगन्नाथ—जगत्पितामहास मधुर वचन बोलले।
Verse 8
अस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो / नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं तेजामयं गुरुम्
हे प्रभो! माझ्याकडून संबोधित होत तुम्ही पद्मावरून खाली उतरा. तेजोमय व गुरुतर अशा तुमच्या स्वरूपाचे ओझे मी सहन करू शकत नाही।
Verse 9
ततो ऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः / अवाच वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना
तेव्हा विश्वात्मा अवतीर्ण होऊन चक्रधारी भगवंताच्या देहात प्रविष्ट झाला; विष्णूसह एकरूप होऊन वैष्णवी निद्राशक्तीस उद्देशून प्रवर्तित केले।
Verse 10
सहस्त्रशीर्षनयनः शङ्खचक्रगदाधरः / ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ सुष्वाप सलिले तदा
तेव्हा सहस्र शिर व नेत्रांनी युक्त, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा, नारायण नावाचा तो ब्रह्मा त्या जलराशीत शयनास गेला।
Verse 11
सो ऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः / अनाद्यनन्तमद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम्
त्याने दीर्घ काळ परमात्म्याच्या आनंदाचा अनुभव घेऊन, ‘ब्रह्म’ म्हणून संज्ञित स्वात्म्याला अनादि, अनंत व अद्वैत असे जाणले।
Verse 12
ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः / ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः
नंतर प्रभातकाळी योगचेतनेत स्थित झालेला चतुर्मुख देव ब्रह्मा वैष्णव भाव (नारायणाची धारणशक्ती) आश्रयून त्या रूपानुसार सृष्टीची रचना करू लागला।
Verse 13
पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा / ऋभुं सनत्कुमारं च पुर्वजं तं सनातनम्
आदौ देवाने सनंद व सनक, तसेच ऋभु व सनत्कुमार यांची निर्मिती केली—ते आद्य, प्राचीन, प्रथमज आणि सनातन होते।
Verse 14
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः परं वैराग्यमास्थिताः / विदित्वा परमं भावं न सृष्टौ दधिरे मतिम्
ते द्वंद्वमोहातून मुक्त होऊन परम वैराग्यात स्थित झाले। परम भाव जाणून त्यांनी सृष्टीच्या प्रपंचात पुन्हा मन लावले नाही।
Verse 15
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः / बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः
अशी निरपेक्ष रीतीने लोकसृष्टी चालू असता पितामह ब्रह्म्याचे चित्त खरोखरच गोंधळले; परमेष्ठीच्या मायेमुळे तो मोहित झाला।
Verse 16
ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः / व्याजहारात्मनः पुत्रं मोहनाशाय पद्मजम्
मग पुराणपुरुष, जगन्मूर्ती जनार्दन यांनी मोह नष्ट करण्यासाठी आपल्या पुत्र पद्मज ब्रह्म्यास संबोधिले।
Verse 17
विष्णुरुवाच कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः / यदुक्तवानात्मनो ऽसौ पुत्रत्वे तव शङ्करः
विष्णू म्हणाले—काय तू त्या सनातन देव शूलपाणीस विसरलास? तोच शंकर, ज्याने आपल्या आत्मस्वरूपाने सांगितले होते की तो तुझ्या पुत्रत्वात आहे।
Verse 18
अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः / प्रजाः स्त्रष्टुमनास्तेपे तपः परमदुश्चरम्
गोविंदाकडून आपली संज्ञा (नाव-परिचय) प्राप्त करून पद्मयोनी पितामह ब्रह्म्याने प्रजा सृष्टी करण्याच्या इच्छेने परम दुश्चर तप आचरले।
Verse 19
तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित् समवर्तत / ततो दीर्घेण कालेन दुः खात् क्रोधो ऽभ्यजायत
अशा रीतीने तप करत राहिला तरी काहीच फल मिळाले नाही. मग दीर्घकाळानंतर दुःखातून त्याच्या अंतःकरणात क्रोध उत्पन्न झाला.
Verse 20
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः / ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तथाभवन्
क्रोधाने आविष्ट झाल्यावर त्याच्या डोळ्यांतून अश्रुबिंदू पडले; आणि त्या अश्रुबिंदूंमधूनच भूत व प्रेत अशी सत्त्वे उत्पन्न झाली.
Verse 21
सर्वांस्तानश्रुजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दन / जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः
अश्रुजन्य त्या सर्वांना रडताना पाहून आणि जगाचा निर्दोष आत्मा ब्रह्मा यांचे दर्शन घेऊन, क्रोधाने आविष्ट भगवान प्रजापती (दक्ष) यांनी प्राणत्याग केला.
Verse 22
तदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरसीत् प्रभीर्मुखात् / सहस्त्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः
तेव्हा प्राणमय रुद्र त्या भयावह मुखातून प्रकट झाले; ते सहस्र सूर्यांसारखे तेजस्वी आणि युगांताच्या दाहक अग्नीसमान होते.
Verse 23
रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः / रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत / रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि
देवदेव स्वयं शिव यांनी घोर पण सुस्वर असा आक्रोश केला. त्याला रडताना पाहून ब्रह्मा म्हणाले—“रडू नकोस.” आणि या रुदनामुळेच तू लोकात “रुद्र” या नावाने प्रसिद्ध होशील.
Verse 24
अन्यानि सप्त नामानि पत्नीः पुत्रांश्चशाश्वतान् / स्थानानि चैषामष्टानां ददौ लोकपितामहः
लोकपितामह ब्रह्म्याने त्या आठांना त्यांची इतर सात नावे, त्यांच्या पत्नी, शाश्वत पुत्र आणि त्यांची नेमलेली स्थाने (लोकपदे) प्रदान केली।
Verse 25
भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च / भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै
भव, शर्व, ईशान आणि पशुपती; तसेच भीम, उग्र व महादेव—हीच खरोखर सात नावे आहेत।
Verse 26
सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च / दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्टमूर्तयः
सूर्य, जल, पृथ्वी, अग्नी, वायू व आकाश; दीक्षित तपस्वी, ब्राह्मण आणि चंद्र—या प्रभूच्या अष्टमूर्ती सांगितल्या आहेत।
Verse 27
स्थानेष्वेतेषु ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च / तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम्
या पवित्र स्थानांत जे रुद्राचे ध्यान करतात व प्रणाम करतात, त्यांना अष्टतनु देव परम पद (मोक्ष) देतो।
Verse 28
सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा / स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः
सुवर्चला तसेच उमा; विकेशी व शिवा; स्वाहा; दिशा; दीक्षा आणि रोहिणी—या त्यांच्या पत्नी सांगितल्या आहेत।
Verse 29
शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः / स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चैषां सुताः स्मृताः
शनैश्चर व शुक्र, लोहिताङ्ग व मनोजव; तसेच स्कंद, सर्ग, संतान आणि बुध—हे सर्व त्यांचे पुत्र म्हणून स्मरणात आहेत.
Verse 30
एवंप्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः / प्रजाधर्मं च काम च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः
अशा प्रकारे भगवान देवदेव महेश्वर—प्रजाधर्म आणि काम दोन्ही त्यागून वैराग्याचा आश्रय घेतात.
Verse 31
आत्मन्याध्य चात्मानमैश्वरं भावमास्थितः / पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम्
आत्म्यात आत्म्याचे ध्यान करून, ऐश्वर्यभावात स्थित होऊन, तो त्या अक्षर ब्रह्माचे पान करतो—जे शाश्वत व परम अमृत आहे.
Verse 32
प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः
ब्रह्माने ‘प्रजा सृज’ असा आदेश दिल्यावर नीललोहित रुद्र; शिवाने आपल्या आत्म्यासदृश रुद्रांना मनानेच उत्पन्न केले.
Verse 33
कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः / त्रिशूलहस्तानृष्टिघ्नान् महानन्दांस्त्रिलोचनान्
मी त्या कपर्दी प्रभूंची वंदना करतो—जे निरातंक, नीलकंठ, पिनाकधारी; त्रिशूलहस्त, शत्रुबलनाशक, महानंदस्वरूप आणि त्रिलोचन आहेत.
Verse 34
जरामरणनिर्मुक्तान् महावृषभवाहनान् / वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुः
प्रभूंनी कोट्यवधी कोट्यवधी जन पाहिले—जे जरा-मरणमुक्त, महावृषभवाहन, विरक्त आणि सर्वज्ञ ज्ञानाने सिद्ध होते।
Verse 35
तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान निर्मलान् नीललोहितान् / जरामरणनिर्मुक्तान् व्याजहरा हरं गुरुः
ते विविध रुद्र—निर्मळ, नील-लोहितवर्ण आणि जरा-मरणमुक्त—पाहून वंदनीय गुरूंनी हर (शिव) यांस आदराने संबोधिले।
Verse 36
मा स्त्राक्षीरीदृशीर्देव प्रजा मृत्युविवर्जिताः / अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः
हे देव! मृत्युविवर्जित अशी प्रजा निर्माण करू नका; हे भूतेश! जन्म-मरणयुक्त इतर प्रजांची सृष्टी करा।
Verse 37
ततस्तमाह भगवान् कपर्दे कामशासनः / नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वमशुभाः प्रजाः
मग कामशासन भगवान कपर्दीला म्हणाले—“तसा सर्ग माझ्याकडून होत नाही; तूच अशुभ प्रजा निर्माण कर।”
Verse 38
ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते ऽशुभाः प्रजाः / स्वात्मजैरेव तै रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यतिष्ठत / स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः
त्या वेळेपासून तो देव अशुभ प्रजा उत्पन्न करीत नाही. आपल्या अंशातून जन्मलेल्या त्या रुद्रांसह तो निवृत्तचित्त होऊन स्थित राहिला. म्हणून देवदेव शूलधारी ‘स्थाणु’—अचल—असा प्रसिद्ध झाला।
Verse 39
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः / स्त्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च
ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तप, सत्य, क्षमा, धैर्य, सृष्टीची शक्ती, आत्मबोध आणि अधिष्ठातृत्व—हीच भगवंताची लक्षणे आहेत.
Verse 40
अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे / स एव शङ्करः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः
ही दहा अव्यय गुणे नित्य शंकरामध्ये वास करतात. तोच साक्षात् शंकर—पिनाकी परमेश्वर आहे.
Verse 41
ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् / सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः
मग भगवान ब्रह्मा त्रिलोचन देवाला पाहून, आपल्या मानसपुत्रांसह, प्रीतीने विस्फारलेल्या नेत्रांनी पाहू लागला.
Verse 42
ज्ञात्वा परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुषा / तुष्टाव जगतामेकं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्
ज्ञानचक्षूने प्रभूची परात्पर ऐश्वर्यस्थिती जाणून, त्यांनी जगताच्या एकमेव स्वामीची स्तुती केली आणि शिरावर अंजली धरली.
Verse 43
ब्रह्मोवाच नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर / नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे
ब्रह्मा म्हणाले—हे महादेव, तुला नमस्कार; हे परमेश्वर, तुला नमस्कार। देव शिवाला नमः; ब्रह्मरूप तुला नमस्कार.
Verse 44
नमो ऽस्तु ते महेशाय नमः शान्ताय हेतवे / प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः
महेश्वरास नमस्कार; शांत स्वरूप कारणरूप तुला नमः। प्रधान व पुरुषाचा ईश्वर, योगाधिपती तुला नमः।
Verse 45
नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने / नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः
कालस्वरूप रुद्र, महाग्रासक व शूलधारी यांस नमः। पिनाकहस्त त्रिनेत्र प्रभूस वारंवार नमस्कार।
Verse 46
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते / ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्याप्रदायिने
त्रिमूर्तिस्वरूप तुला नमः; ब्रह्म्याचा जनक तुला नमः। ब्रह्मविद्येचा अधिपती व ब्रह्मविद्या देणारा तुला नमः।
Verse 47
नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः / वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये
वेदरहस्यस्वरूप तुला नमः; काळालाही अतिक्रमण करणाऱ्या काळा तुला नमः। वेदान्ताच्या साराचा सार, वेदात्ममूर्ती तुला नमः।
Verse 48
नमो बुद्धाय शुद्धाय योगिनां गुरवे नमः / प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः वरिवृताय ते
प्रबुद्ध व शुद्ध स्वरूप तुला नमः; योगींच्या गुरूस नमः। शोकत्यागी विविध भूतगणांनी वेढलेल्या तुला प्रणाम।
Verse 49
नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः / त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने
ब्राह्मणांवर कृपा करणाऱ्या ब्रह्मण्यदेवाला नमस्कार; ब्रह्माधिपतीला नमः। त्र्यंबक देवाला प्रणाम; हे परमेष्ठिन्, तुला नमस्कार।
Verse 50
नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाया दण्डिने / अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
दिगंबररूपाने विराजमान तुला नमस्कार; मुंडित मस्तक असलेल्या दंडधारी तपस्व्यास नमः। जो अनादी व मलरहित, केवळ ज्ञानानेच गम्य—तुला नमस्कार।
Verse 51
नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगर्धिहेतवे / नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः
तारक ‘तारा’—तीर्थस्वरूप तुला नमस्कार; योगसिद्धींच्या हेतूस नमः। धर्माने जाणवणाऱ्या व योगाने गम्य अशा तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 52
नमस्ते निष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः / ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने
जो प्रपंचातीत, जो निराभास (निरुपाधिक) आहेत—तुला नमस्कार। विश्वरूप ब्रह्म आणि परमात्मा—तुला नमस्कार।
Verse 53
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् / त्वया संह्रियते विश्वं प्रधानाद्यं जगन्मय
तुझ्यामुळेच हे सर्व निर्माण झाले; तुझ्यातच सर्व स्थित आहे. तुझ्यामुळेच हे विश्व लय पावते—हे जगन्मय, प्रधानादीसह।
Verse 54
त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः / परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः
तुम्हीच ईश्वर—महादेव; परम ब्रह्म; महेश्वर आहात। तुम्ही परमेष्ठी, शिव, शांत; निष्कल अविभाज्य पुरुष—हर आहात।
Verse 55
त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः / त्वमेव पुरुषो ऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा
तुम्ही अक्षर, परम ज्योती आहात; तुम्हीच काळ, हे परमेश्वर। तुम्हीच अनंत पुरुष, आणि तेच प्रधान—प्रकृतीही आहात।
Verse 56
भूमिरापो ऽनलो वायुर्व्योमाहङ्कार एव च / यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम्
भूमी, जल, अग्नी, वायु, आकाश आणि अहंकार—हे ज्यांचे रूप आहे; ब्रह्म म्हणून प्रसिद्ध तुम्हांला मी नमस्कार करतो।
Verse 57
यस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः / आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम्
ज्याचा मस्तक स्वर्ग, पाय पृथ्वी, दिशा भुजा, आणि आकाश उदर आहे—त्या विराट् विराजाला मी प्रणाम करतो।
Verse 58
संतापयति यो विश्वं स्वभाभिर्भासयन् दिशः / ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः
जो आपल्या तेजाने संपूर्ण विश्व तापवितो आणि दिशांना प्रकाश देतो—जो नित्य ब्रह्मतेजोमय आहे—त्या सूर्यात्म्यास नमस्कार असो।
Verse 59
हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयो तनुः / कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः
जो नित्य देवांसाठी हव्य वहन करतो, ज्याची तनु रुद्रतेजाने दीप्त आहे, आणि जो पितृगणांस कव्य पोहोचवितो—त्या अग्न्यात्मा ईश्वरास नमस्कार।
Verse 60
आप्यायति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् / पीयते देवतासङ्घैस्तस्मै सोमात्मने नमः
जो स्वधामाने सकळ जगत् नित्य पोसतो, आणि देवतासंघांनी (आनंद-सोम रूपे) पान केला जातो—त्या सोमात्मा परमात्म्यास नमस्कार।
Verse 61
विभर्त्यशेषभूतानि यो ऽन्तश्चरति सर्वदा / शक्तिर्माहेश्चरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः
जो सर्वदा अंतःस्थित राहून अशेष भूतांना धारण करतो—त्या वाय्वात्मा परमेश्वरास नमस्कार। हे प्रभो, माहीश्वरी शक्ती तुझीच आहे।
Verse 62
सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः / स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः
जो स्वात्म्यात स्थित राहून जीवांच्या कर्मानुसार हे अखिल जगत् निर्माण करतो—त्या चतुर्वक्त्रात्मा प्रभूस नमस्कार।
Verse 63
यः शेषशयने शेते विश्वमावृत्य मायया / स्वात्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्वात्मने नमः
जो शेषशय्येवर शयन करतो, मायेनें विश्व आच्छादित करतो, आणि स्वात्मानुभूतीयोगाने जाणला जातो—त्या विश्वात्मा प्रभूस नमस्कार।
Verse 64
विभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् / ब्रह्माण्डं यो ऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः
जो अखिलाधार शेषात्मा नित्य शिरावर द्विसप्त-भुवनात्मक ब्रह्मांड धारण करतो, त्यास नमस्कार असो।
Verse 65
यः परान्ते परानन्दं पीत्वा दिव्यैकसाक्षिकम् / नृत्यत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः
जो रुद्रात्मा अनंतमहिमा आहे, तो परांते दिव्य एक-साक्षी परमानंद पिऊन नृत्य करतो; त्यास नमस्कार।
Verse 66
यो ऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः / तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम्
जो ईश्वर सर्वभूतांच्या अंतरी नियंता म्हणून स्थित आहे, त्या सर्वसाक्षी देवास मी नमस्कार करतो; आपल्या त्या तनूस प्रणाम।
Verse 67
यं विनिन्द्रा जितश्वासाः संतुष्टाः समदर्शिनः / ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः
ज्याला निद्रारहित, श्वासजयी, संतुष्ट व समदर्शी योगी ध्यानात युक्त होऊन ज्योतीरूपाने पाहतात, त्या योगात्म्यास नमस्कार।
Verse 68
यया संतरते मायां योगी संक्षीणकल्मषः / अपारतरपर्यन्तां तस्मै विद्यात्मने नमः
ज्या शक्तीने कल्मष क्षीण झालेला योगी माया पार करून अपार परतटास पोहोचतो, त्या विद्यात्म्यास नमस्कार।
Verse 69
यस्य भासा विभातीदमद्वयं तमसः परम् / प्रपद्ये तत् परं तत्त्वं तद्रूपं परमेश्वरम्
ज्याच्या तेजाने हे अद्वैत तत्त्व प्रकाशित होते आणि जो तमसापलीकडे आहे—त्या परम तत्त्वस्वरूप परमेश्वरास मी शरण जातो।
Verse 70
नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् / प्रपद्ये परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम्
नित्य आनंदस्वरूप, निराधार, निष्कल आणि परम शिव—आपणच परमात्मा, परमेश्वर; मी आपली शरण घेतो।
Verse 71
एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः / प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्
अशा रीतीने महादेवाची स्तुती करून, त्या भावाने भावित ब्रह्मा हात जोडून, नम्र होऊन उभा राहिला आणि सनातन ब्रह्माचे स्तवन करीत राहिला।
Verse 72
ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम् / ऐश्वर्यं ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः
त्यानंतर महादेव हराने त्यांना दिव्य, अनुत्तम योग, ऐश्वर्य, ब्रह्मनिष्ठ सत्भाव आणि वैराग्य प्रदान केले।
Verse 73
कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतार्तिहा / व्याजहरा स्वयं देवः सो ऽनुगृह्य पितामहम्
तेव्हा प्रणतांचे दुःख हरिणारा स्वयं देव आपल्या अतिशय शुभ अशा दोन्ही हातांनी स्पर्श करून, पितामह (ब्रह्मा) वर अनुग्रह करून, त्याची चिंता दूर करणारे वचन बोलला।
Verse 74
यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम / कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत्
हे ब्रह्मन्! तू माझ्याकडे जी विनंती केलीस की मी तुझा पुत्र व्हावे, ते सर्व मी पूर्ण केले आहे. आता तू विविध प्रकारचे हे जग निर्माण कर।
Verse 75
त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया / सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वरः
हे ब्रह्मन्! सृष्टी, पालन आणि लय या गुणांनुसार मला ब्रह्मा, विष्णु आणि हर अशी त्रिविध नावे आहेत; परंतु तत्त्वतः मी निष्कल परमेश्वर आहे।
Verse 76
स त्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः / ममैव दक्षिणादङ्गाद् वामाङ्गात् पुरुषोत्तमः
तूच माझा अग्रज पुत्र आहेस, सृष्टीच्या हेतुने निर्मित. माझ्याच देहाच्या उजव्या अंगातून व डाव्या अंगातून, हे पुरुषोत्तम, तू प्रकट झालास।
Verse 77
तस्य देवादिदेवस्य शंभोर्हृदयदेशतः / संबभूवाथ रुद्रो ऽसावहं तस्यापरा तनुः
त्या देवाधिदेव शंभूच्या हृदयप्रदेशातून रुद्र प्रकट झाला; आणि मी त्याची अपर (द्वितीय) तनू आहे।
Verse 78
ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः / विभज्यात्मानमेको ऽपि स्वेच्छया शङ्करः स्थितः
हे ब्रह्मन्! ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव हे सृष्टी, स्थिती व अंत यांचे कारण आहेत. तरीही प्रभू एक असूनही, स्वेच्छेने आत्मविभाग करून शंकररूपाने स्थित आहे।
Verse 79
तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकृतानि तु / निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः
तसेच इतर सर्व रूपे माझ्या मायेनें घडविली आहेत; परंतु महादेव स्वभावतः निराकार, एकमेव व सदैव निर्मळ आहेत।
Verse 80
एभ्यः परतरो देवस्त्रिमूर्तिः परमा तनुः / माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा
या सर्वांहून पर तो देव, ज्याची परम तनु त्रिमूर्ती आहे; तीच माहेश्वरी त्रिनेत्री सदैव योगींना शांती देते।
Verse 81
तस्या एव परां मूर्ति मामवेहि पितामह / शाश्वतैश्वर्यविज्ञानतेजोयोगसमन्विताम्
हे पितामह, त्या परम तत्त्वाची परम मूर्ती म्हणून मला जाण—शाश्वत ऐश्वर्य, ज्ञान, तेज आणि योग यांनी युक्त।
Verse 82
सो ऽहं ग्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् / कालो भूत्वा न तमसा मामन्यो ऽभिभविष्यति
मी तमोगुणाचा अधिष्ठाता होऊन सर्व विश्व ग्रासतो; काळरूप झाल्यावर तमसाने मला दुसरा कोणीही जिंकू शकत नाही।
Verse 83
यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पद्मज / तदा तदा मे सान्निध्यं भविष्यति तवानघ
हे पद्मज, जेव्हा जेव्हा तू नित्य माझे चिंतन करशील, तेव्हा तेव्हा, हे निष्पाप, माझे सान्निध्य तुला लाभेल।
Verse 84
एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सो ऽभिवन्द्य गुरुं हरः / सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत
एवढे बोलून हर (शिव) यांनी ब्रह्मा—आपल्या गुरूंना—वंदन केले; आणि मानसपुत्रांसह क्षणात अंतर्धान पावले।
Verse 85
सो ऽपि योगं समास्थाय ससर्ज विविधं जगत् / नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्वं प्रिजापतिः
तोही योगात स्थित होऊन विविध जगताची सृष्टी करू लागला. ‘नारायण’ नामक तोच भगवान पूर्वीप्रमाणे पुन्हा प्रजापती झाला।
Verse 86
मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
योगविद्येच्या सामर्थ्याने त्यांनी मरीचि, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि आणि वसिष्ठ यांना उत्पन्न केले।
Verse 87
नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः
पुराणात निश्चयाने सांगितले आहे की हे ‘नव ब्रह्मा’ आहेत. ते सर्व ब्रह्मासमान—सिद्ध साधक आणि ब्रह्मवादि—आहेत।
Verse 88
संकल्पं चैव धर्मं च युगधर्मांश्च शाश्वतान् / स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा
पूर्वी जसे सांगितले तसे, मी तुला संकल्प, धर्म, प्रत्येक युगाचे शाश्वत युगधर्म, आणि आपल्या-आपल्या स्थानांचे अधिष्ठाते (स्थानाभिमानी) देव—हे सर्व कथन केले आहे।
Frequently Asked Questions
The chapter’s stotra and the Yoga-nidrā realization present Brahman as non-dual and beginningless; Īśvara (Mahādeva/Nārāyaṇa) is the immanent inner ruler and transcendent absolute, while the experiential path is yoga leading to direct recognition beyond māyā.
Brahmā requests mortal beings to enable cyclical cosmos and karma-based embodiment; Rudra’s withdrawal into inner restraint (becoming Sthāṇu) signifies renunciation, the primacy of yoga over outward proliferation, and the governance of creation through appropriate ontological limits.
It maps Śiva onto cosmic principles and sacred stations, turning cosmology into sādhanā: by meditating on the eightfold form across elemental and social-ritual dimensions, devotees integrate devotion with metaphysical contemplation aimed at mokṣa.