Adhyaya 43

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् / कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील बेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—नारायणाच्या मुखातून उच्चारलेले हे तत्त्वज्ञान ऐकून मुनिंनी कूर्मरूप धारण करणाऱ्या प्रभू देवास प्रश्न विचारले।

Verse 2

मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् / लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च

मुनि म्हणाले—आपण आम्हाला धर्म आणि मोक्षज्ञान सविस्तर सांगितले; तसेच लोकांच्या सृष्टीचा विस्तार, वंशपरंपरा आणि मन्वंतरांचे क्रमही वर्णिले।

Verse 3

प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव / भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्

हे माधव! आता आम्हाला प्रतिसर्ग—द्वितीय सृष्टी—वर्णन करण्यास आपण योग्य आहात। हे भूतांचे स्वामी, भूत-भविष्याचे ईश्वर! पूर्वी जसे आपण सांगितले तसेच सांगा।

Verse 4

सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् / व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्

सूत म्हणाले—तेव्हा त्यांचे वचन ऐकून कूर्मरूपधारी भगवान, महायोगी, सर्व भूतांच्या प्रतिसंचर—लयाकडे परत जाणे—याविषयी बोलू लागले।

Verse 5

कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा / चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः

भगवान कूर्म म्हणाले—या पुराणात प्रतिसंचर (प्रलय) चार प्रकारचा सांगितला आहे—नित्य, नैमित्तिक, प्राकृत आणि आत्यन्तिक।

Verse 6

यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह / नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः

जगात नित्य दिसणारा जो भूतांचा क्षय आहे, तोच मुनि ‘प्रतिसंचर’ या नावाने नित्य असा कीर्तितात—पुन्हा पुन्हा लयाकडे परतणे।

Verse 7

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति / त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः

कल्पाच्या शेवटी जो ब्राह्म नैमित्तिक प्रलय होतो, तो सांगितला आहे; आणि त्यानंतर या त्रैलोक्याचा ‘प्रतिसर्ग’—पुन्हा प्रकट होणे—मनीषींनी वर्णिला आहे।

Verse 8

महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् / प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः

महत् पासून विशेषांपर्यंतची तत्त्वपरंपरा जेव्हा क्षयाला जाते, तेव्हा याला कालचिंतक ‘प्राकृत प्रतिसर्ग’ असे म्हणतात।

Verse 9

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि / प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः

ज्ञानामुळे योगीचा परमात्म्यात आत्यंतिक प्रलय सांगितला आहे; हा प्रलय आणि (त्याचा) प्रतिसर्ग कालचिंतनात तत्पर द्विजांनी वर्णिला आहे।

Verse 10

आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः / नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः

येथे आत्यंतिक प्रलय साधनांसह सांगितला आहे; आता मी तुम्हाला नैमित्तिक प्रलय संक्षेपाने सांगतो।

Verse 11

चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे / स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः

सहस्र चतुर्युगांच्या अंतास प्रतिसंहाराचा काळ येताच, प्रजापतीने प्रजांना आपल्या आत्मस्वरूपात प्रतिष्ठित करून पुन्हा सृष्टी करण्यास आरंभ केला।

Verse 12

ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी / भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी

मग भयंकर अनावृष्टी उत्पन्न होते—अत्यंत तीव्र, शंभर वर्षे टिकणारी—जी प्राण्यांचा क्षय करणारी, घोर व सर्वभूतविनाशिनी असते।

Verse 13

ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले / तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

मग पृथ्वीवर जी अल्पसार व दुर्बल प्राणशक्तीची सत्त्वे आहेत, ती प्रथमच लय पावतात आणि मृत्तत्त्वात विलीन होऊन ‘भूमि’ अवस्था प्राप्त करतात।

Verse 14

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः / असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः

तेव्हा दिवाकर सप्त-रश्मिरथरूप होऊन उदयास येतो; किरणांनी जल पिताना तो असह्य तेजाने युक्त होतो।

Verse 15

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे / तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत

त्याच्या सात किरणा महासागराचे जल पितात; त्या आहाराने पोसल्या जाऊन त्या तेजस्वी होतात आणि खरोखरच सात सूर्य बनतात।

Verse 16

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् / चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा

तेव्हा त्या किरणा सात सूर्यरूप होऊन चारही दिशांत प्रज्वलित झाल्या; आणि अग्नीच्या ज्वाळांसारख्या या संपूर्ण चतुर्लोकाला दग्ध करू लागल्या।

Verse 17

व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः / दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

हे विप्रहो, ते सात भास्कर किरणांनी वरखाली सर्वत्र व्यापून टाकतात; आणि युगान्ताग्नीच्या दाहक प्रतापासारखे प्रज्वलित होतात।

Verse 18

ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः / खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

ते सूर्य जलाच्या आर्द्रतेने दीप्त, हजारो किरणांनी युक्त होऊन आकाश व्यापून उभे राहिले आणि पृथ्वीला दग्ध करू लागले।

Verse 19

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा / साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत

मग त्यांच्या प्रतापाने दग्ध होत असलेली पृथ्वी—पर्वत, नद्या, समुद्र व द्वीपांसह—सर्व ओलावा गमावून अत्यंत कोरडी झाली।

Verse 20

दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः / अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्

ते सर्वत्र दीप्त व अखंड किरणांनी पूर्णपणे आच्छादित झाले—खाली व वर चिकटून, तसेच आडव्या दिशांतही पसरून।

Verse 21

सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् / एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत

सूर्यरूपी अग्नीने प्रज्वलित होऊन जे पदार्थ परस्परांत मिसळतात, ते एकत्वास प्राप्त होऊन खरोखर एकाच ज्वालेसारखे होतात.

Verse 22

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली / चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा

तो सर्व लोकांचा नाश करणारा अग्नी होऊन, विशाल कुंडलीसारखा वळण घेत, आपल्या आत्मतेजाने हे चतुर्लोकयुक्त सर्व जगत् जाळून टाकतो.

Verse 23

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते

नंतर जंगम-स्थावर असे सर्व काही प्रलीन झाल्यावर, वृक्ष व तृणरहित पृथ्वी कूर्माच्या पाठीवर आधारलेली प्रकट होते.

Verse 24

अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् / सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः

सर्वत्र भरून गेलेले हे जगत् धगधगत्या भट्टीसारखे दीप्त दिसते; आणि त्या ज्वालांनी परिपूर्ण होऊन सर्व काही पुन्हा प्रज्वलित होते.

Verse 25

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च / ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

पाताळात वसणारी तसेच महोदधीत गेलेली सर्व सत्त्वे तेव्हा प्रलीन होतात आणि भूमितत्त्वात लय पावून भूमित्वास प्राप्त होतात.

Verse 26

द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् / तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः

द्वीप, पर्वत, वर्षे आणि महोदधी यांना सर्वांना भस्मसात करून, सप्तस्वरूप प्रभु पावक प्रलयकाळी अधिपतीसारखा स्थित राहतो।

Verse 27

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः / पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्

पृथ्वीवर आश्रय घेऊन जळणारा तो समिद्ध अग्नी, समुद्रांमधून, नद्यांमधून आणि पाताळांतूनही सर्वत्रचे जल पिऊन टाकतो।

Verse 28

ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा / लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः

मग रुद्रतेजाने विस्तारलेला दीप्तात्मा संवर्तक, महान पर्वत ओलांडून लोकांना दग्ध करतो।

Verse 29

स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् / अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति

तो देव पृथ्वी दग्ध करून रसातलही शोषून टाकतो; अधःपासून पृथ्वी जाळून मग वरच्या दिशेने दिव्य लोकांनाही दहन करील।

Verse 30

योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च / उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु

इथे त्या संवर्तक वह्नीच्या ज्वाळा शेकडो योजन, हजारो आणि अयुत (दहा हजार) योजनांपर्यंत उंच उठतात।

Verse 31

गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् / तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः

तेव्हा कालरुद्राच्या प्रेरणेने तो प्रज्वलित अग्नी गंधर्व, पिशाच तसेच यक्ष, उरग (नाग) आणि राक्षस यांना दग्ध करतो।

Verse 32

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः / दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्

भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक आणि महर्लोक—ज्याचे देहच विश्व आहे असा काल स्वतः कालाग्नी होऊन सर्व काही निरवशेष दग्ध करतो।

Verse 33

व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना / तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः / अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते

जेव्हा हे सर्व लोक अग्नीने तिर्यक् व ऊर्ध्व दिशांनी व्यापले जातात, तेव्हा त्या तेजात विलीन होऊन हे संपूर्ण जग हळूहळू तप्त लोखंडाच्या गोळ्यासारखे होते; आणि तेव्हा एकच अखंड प्रकाश दिसतो।

Verse 34

ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः / उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

मग आकाशात भयंकर संवर्तक मेघ उभे राहतात—विद्युल्लतेने अलंकृत आणि हत्तींच्या कळपासारखे गर्जणारे।

Verse 35

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः / धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः

काही (मेघ) निळ्या कमळासारखे श्याम, काही कुमुदासारखे शुभ्र; काही धुरकट वर्णाचे, तर काहींचे मेघस्तन सुवर्णपीत होते।

Verse 36

केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा / शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे

काही मेघ रासभासारख्या वर्णाचे, काही लाक्षारसासारखे होते. काही शंख व कुंदफुलासारखे शुभ्र, तर काही जातिफुलावर अंजन मिसळल्यासारखा गडद वर्ण धारण करणारे होते.

Verse 37

मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे / इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा / इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि

काही मेघ मनःशिलेसारखे काळे, काही कबुतरासारखे होते. काही इंद्रगोप कीटकासारखे लाल, काही हरितालासारखे पिवळे; आणि काही घन मेघ आकाशात उठून इंद्रधनुष्याप्रमाणे दिसू लागले.

Verse 38

केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः / कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः / बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः

काही मेघ पर्वतासारखे भव्य, काही हत्तींच्या कळपासारखे होते. काही जळत्या अंगारांच्या ढिगासारखे, तर काही माशांच्या थव्यांतील श्रेष्ठासारखे. ते बहुरूपी, भयानक रूपाचे आणि घोर गर्जना करणारे होते.

Verse 39

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् / ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः / सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत

तेव्हा सर्व जलधर मेघांनी आकाशमंडल भरून टाकले. मग ते भयंकर, गर्जना करणारे, सूर्यापासून उत्पन्न झालेले जलद सात प्रकारे एकवटून त्या अग्नीलाही शांत करतात.

Verse 40

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् / सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्

मग ते जलद येथे महाप्रवाहासारखा पाऊस पाडतात. त्या अत्यंत भयानक, अमंगल वर्षावाने ते सर्व काही नष्ट करतात आणि अग्नीलाही विझवतात.

Verse 41

प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् / अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः

महावृष्टी सुरू होताच सर्व जगत् जलाने अत्यंत भरून जाते. जलाने तेजतत्त्व दबले असता अग्नितत्त्व तेव्हा आपोमयात प्रवेश करून लीन होते॥

Verse 42

नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः / प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः

आणि जेव्हा अग्नि नष्ट होते, तेव्हा क्षयातून उत्पन्न झालेले मेघ शेकडो वर्षे महाजलप्रवाहांनी लोकांना प्लावित करून जगत् बुडवितात॥

Verse 43

धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा / अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः

स्वयंभू प्रभूच्या प्रेरणेने जलधारा हे सर्व जगत् भरून टाकतात; आणि प्रचंड जलप्रवाहांनी जणू महासागर आपली वेला ओलांडतो तसे होते॥

Verse 44

साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः / आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति / पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः

पर्वत व द्वीपांसह पृथ्वी हळूहळू जलाने आच्छादित होते. सूर्यकिरणांनी शोषलेले जल मेघांत स्थिर राहते; मग ते पुन्हा भूमीवर पडते आणि त्याने समुद्र भरत जातात॥

Verse 45

ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः / पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति

तेव्हा सर्व समुद्र आपापली वेला ओलांडतात; पर्वत विलीन होतात आणि पृथ्वीही जलात निमज्जित होते॥

Verse 46

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे / योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः

त्या भयानक एकार्णवात, स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाल्यावर, देव प्रजापती योगनिद्रा धारण करून शांतपणे शयनास गेला।

Verse 47

चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः / वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः

महर्षी सांगतात—चतुर्युगांच्या सहस्र आवर्तनाच्या अंतापर्यंत एक कल्प होतो. जो कल्प आता प्रवर्ततो आहे तो वाराह-कल्प; ज्याचा विस्तार कथिला आहे।

Verse 48

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः / कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः

तसेच कल्प असंख्य आहेत—ब्रह्मा, विष्णू आणि शिवस्वरूप. काळाचा विचार करणाऱ्या मुनिंनी पुराणांत त्यांचे वर्णन केले आहे।

Verse 49

सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः / तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः

सात्त्विक कल्पांत हरीचे (विष्णूचे) माहात्म्य अधिक सांगितले आहे; तामस कल्पांत हराचे (शिवाचे); आणि राजस कल्पांत प्रजापतीचे (ब्रह्म्याचे)।

Verse 50

यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः / अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः

हा जो कल्प आता प्रवर्ततो आहे तो वाराह-कल्प असून सात्त्विक मानला जातो. इतरही सात्त्विक कल्प आहेत; त्यांत माझा विशेष परिग्रह व संबंध आहे।

Verse 51

ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः / आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्

ध्यान, तप आणि सत्य ज्ञान प्राप्त करून त्यांतच दृढ राहणारे योगी—गिरीश (शिव) आणि माझीही आराधना करून—त्या परम पदाला पोहोचतात।

Verse 52

सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् / एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु

मी—सत्त्वगुण धारण करून—मायेचा अधिपती आणि स्वतःही मायामय होऊन, जेव्हा हे जग एकच महासागर होते, तेव्हा योगनिद्रेत प्रवेश करतो।

Verse 53

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः / जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा

महात्मा महर्षी (सामान्यांच्या) निद्राकाळी मला पाहतात; ते मनुष्यलोकी राहूनही तप आणि योगचक्षूने दर्शन घेतात।

Verse 54

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः / सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्

मी पुराणपुरुष आहे—भू व भुवःचा उगम आणि सर्वव्यापी विभू; मी सहस्र चरणांचा, श्रीमान, सहस्र किरणांचा आणि सहस्र नेत्रांचा आहे।

Verse 55

मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् / प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्

मीच मंत्र आहे, मीच यज्ञाग्नी आहे; मीच ब्राह्मण, मीच गायी; मीच कुश व समिधा; मीच प्रोक्षणी व श्रुवा; मीच सोम आणि घृतही आहे।

Verse 56

संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः / वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्

तो संवर्तक, महानात्मा—स्वतः पवित्रता व परम यश आहे। तोच वेद व वेदाचा ज्ञेय अर्थ; तोच प्रभु, रक्षक, गोपति आणि ब्रह्म्याचे मुख आहे।

Verse 57

अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः / हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः

आपण अनंत, तारक, योगी आहात; आपणच परम गति आणि गतिसाधकांचा श्रेष्ठ आश्रय आहात। आपण हंस—अंतरींचा आत्मस्वरूप; आपण प्राण; आपण कपिल; आपण विश्वमूर्ती, सनातन आहात।

Verse 58

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् / माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

मी क्षेत्रज्ञ, प्रकृती आणि काळ आहे; मी जगाचे बीज आणि अमृतही आहे। मी माता व पिता आहे; मी महादेव आहे। माझ्यावाचून अन्य काहीही नाही।

Verse 59

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः / मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति

मी आदित्यवर्ण, भुवनांचा रक्षक, नारायण—पुरुष व योगमूर्ती आहे। योगनिष्ठ यती मला पाहतात; आत्मस्वरूप जाणून ते अमृतत्वास प्राप्त होतात।