Adhyaya 2
Cosmic Manifestation, Mahāmāyā’s Mandate, Varṇāśrama-Dharma, and the Unity of the Trimūrti
अध्याय १ च्या उपसंहारानंतर कूर्म अध्याय २ मध्ये ऋषींच्या कल्याणविषयक प्रश्नाचे उत्तर देतात आणि हे उपदेश पूर्वी राजा इंद्रद्युम्नाला सांगितले होते असे स्मरण करून देतात. पुराण हे पुण्यदायक, धर्म उघड करणारे आणि मोक्षमार्ग दाखविणारे दिव्य वचन आहे असे ते सांगतात. पुढे सृष्टिकथा—एकमेव नारायण अस्तित्वात; योगनिद्रेतून जागृत होताच ब्रह्मा प्रकटतात, ब्रह्माच्या क्रोधातून रुद्र उत्पन्न होतात, आणि श्री नारायणी रूपाने महामाय़ा—अव्यय मूलप्रकृती—प्रकट होते. ब्रह्माच्या विनंतीने ती ‘मोह’ म्हणून सृष्टीविस्तारासाठी नियुक्त होते; पण आज्ञा अशी की ज्ञानयोगी, ध्याननिष्ठ ब्राह्मण, निष्कपट भक्त आणि भगवदाज्ञापरायण यांना मोहात पाडू नये—आध्यात्मिक संरक्षणाचा नीतीविभाग येथे ठरतो. मनसापुत्र ऋषी, चार वर्ण आणि अनादि वेदस्वरूप वाक् यांची उत्पत्ती होते; नास्तिक/पाखंडी ग्रंथ अंधकाराकडे नेणारे म्हणून निंदिले आहेत. काळ पुढे जाताच अधर्म वाढतो, म्हणून वर्णाश्रमधर्माची रचना, गृहस्थाश्रमाचे प्रधान्य आणि पुरुषार्थांमध्ये धर्माचा मोक्षात परिपाक सांगितला आहे. प्रवृत्ती–निवृत्ती योगाचे विवेचन करून निवृत्तीला मुक्तिदायिनी म्हटले, सार्वत्रिक सद्गुण व साधनाभेदाने परलोकगतीही सांगितली. ‘एकच आश्रम’ योगींबद्दल विचारल्यावर कूर्म स्पष्ट करतात की समाधिनिष्ठ संन्यासाव्यतिरिक्त पाचवा आश्रम नाही; आश्रमांचे व योगींचे प्रकारही वर्गीकृत केले. शेवटी समन्वय—ब्रह्मा सृष्टी करतात, विष्णू पालन करतात, शिव प्रलय करतात; परंतु परमार्थात विष्णू व महादेव अभिन्न आहेत. त्रिविध उपासना, लिंग/त्रिपुंड्र, त्रिशूलचिन्ह, टिळक इ. चिह्नविधान सांगून निष्कर्ष—स्वधर्मात भक्तीने परमेश्वराची आराधना केल्यास अक्षय मोक्ष मिळतो; पुढील अध्यायांत उपासना-योग-संमिश्रण विस्तारेल।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् / वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील पहिला अध्याय समाप्त झाला। श्रीकूर्म म्हणाले—हे सर्व ऋषींनो, जगत्हितासाठी तुम्ही जे विचारले आहे ते ऐका; इंद्रद्युम्न राजाला मी जे सांगितले, तेच सर्व मी सांगणार आहे।
Verse 2
भूतैर्भव्यैर्भविष्यद्भिश्चरितैरुपबृंहितम् / पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम्
भूत, वर्तमान व भविष्य यांच्या चरित्रांनी समृद्ध असे जे, ते पुराण; ते मनुष्यांना पुण्य देणारे आणि मोक्षधर्माचे कीर्तन करणारे आहे।
Verse 3
अहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् / उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः
मी नारायण देव आहे; आदिकाळी मीच होतो, माझ्यापेक्षा पर कोणी नव्हते। विशाल योगनिद्रेत स्थित होऊन मी भोगिशय्येवर (शेषशय्येवर) विसावलो होतो।
Verse 4
चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु / ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवा
प्रलयरात्रि संपून मी जागा झालो की मी पुन्हा सृष्टीचा विचार करतो; तेव्हा, हे मुनिश्रेष्ठा, माझ्या अंतःकरणात सहसा प्रसादरूप शुभ संकल्प उत्पन्न होतो।
Verse 5
चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः / तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा
त्यानंतर चतुर्मुख ब्रह्मा, लोकांचा पितामह, उत्पन्न झाला. त्या सृष्टीच्या प्रवाहातच कोणत्यातरी कारणाने त्या वेळी क्रोध प्रकट झाला.
Verse 6
आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः / रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव
हे मुनिशार्दूलांनो, तेथे आत्मस्वरूपातून देव महेश्वर प्रकट झाले—क्रोधतत्त्वातून जन्मलेले रुद्र, शूलधारी, त्रिलोचन; सूर्यसमान तेजस्वी, जणू त्रैलोक्य संहारास उद्यत.
Verse 7
ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना / सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्
त्यानंतर, हे देवि, श्री प्रकट झाली—कमलासारखे विशाल नेत्र असलेली, अतिसुंदरी, सौम्य मुखाची, आणि सर्व देहधाऱ्यांना मोहित करणारी.
Verse 8
शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा / दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता
तिचे स्मित पवित्र तेजस्वी होते, ती अत्यंत प्रसन्न व कृपाळू होती; मंगलमयी, महिमेचे अधिष्ठान. दिव्य कांतीने युक्त, दिव्य माळांनी शोभित होती.
Verse 9
नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया / स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्
नारायणी—महामाया, अव्यय मूलप्रकृती—स्वधामाच्या तेजाने हे सर्व क्षेत्र परिपूर्ण करून, माझ्या पार्श्वास येऊन विराजमान झाली.
Verse 10
तां दृष्टवा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः / मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् / येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव
तिला पाहून जगत्पती भगवान् ब्रह्मा मला म्हणाले— “हे माधवा, त्या सुरूपिणीला सर्व भूतांच्या ‘मोहा’साठी नियुक्त कर; ज्यायोगे माझी ही विशाल सृष्टी वाढून विस्तार पावेल।”
Verse 11
तथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव / देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय
असे सांगितल्यावर मी जणू हसतच देवी श्रीला म्हणालो— “देवी, माझ्या आज्ञेने देव-असुर-मानवांसह हे अखिल विश्व मोहवून त्यांना संसारचक्रात पाड।”
Verse 12
ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः / अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय
जे ज्ञानयोगात रत, संयमी, ब्रह्मनिष्ठ व ब्रह्मवक्ता आहेत—जे अक्रोधी व सत्यपरायण आहेत—त्यांना दूरच टाळ।
Verse 13
ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् / जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
ध्यानमग्न, निर्मम, शांत, धर्मनिष्ठ व वेदपारंगत ब्राह्मणांना—तसेच जप-तप करणाऱ्या विप्रांना—दूरच टाळ।
Verse 14
वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् / महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
जे वेद-वेदान्तज्ञानाने सर्व संशय छेदून टाकले आहेत आणि जे महायज्ञांत विशेष तत्पर आहेत—अशा विप्रांना देखील दूरच टाळ।
Verse 15
ये यजन्ति जपैर्हेमैर्देवदेवं महेश्वरम् / स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय
जे सुवर्णलोभाने फसून केवळ जपाने देवदेव महेश्वराची ‘पूजा’ करतात आणि स्वाध्याय व खरा यज्ञ-आराधना गौण मानतात—अशांना दूरूनच प्रयत्नपूर्वक वर्ज्य करावे।
Verse 16
भक्तियोगसमायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् / प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान्
भक्तियोगाने युक्त, ज्यांचे मन ईश्वराला अर्पिलेले आहे, आणि जे प्राणायामादी साधनांत रत—अशा निर्मळ जनांनाही दूर ठेव।
Verse 17
प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् / अथर्वशिरसो ऽध्येतृन् धर्मज्ञान् परिवर्जय
ज्यांचे मन केवळ प्रणव (ॐ) मध्येच आसक्त आहे, जे फक्त रुद्रमंत्र-जपातच परायण आहेत, आणि जे केवळ अथर्वशिराचा अभ्यास करतात—धर्म जाणत असले तरी—अशांना वर्ज्य कर।
Verse 18
बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् / ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय
इथे अधिक काय सांगावे? जे स्वधर्माचे पालन करतात, ईश्वराराधनेत रत आहेत, आणि माझ्या नियोगाने कर्म करतात—त्यांना मोहात पाडू नकोस।
Verse 19
एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा / यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
अशा रीतीने माझ्या प्रेरणेने ती महामाया—हरिवल्लभा—आदेशाप्रमाणेच वागली; म्हणून लक्ष्मी (श्री)ची विधिपूर्वक समर्चना करावी।
Verse 20
श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् / अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
भगवंताची पत्नी लक्ष्मी अर्चिली असता विपुल श्री, पुष्टि, मेधा, यश व बल देते; म्हणून लक्ष्मीचे विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 21
ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः / चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया
त्यानंतर लोकपितामह भगवान ब्रह्म्याने माझ्या आज्ञेनुसार पूर्ववत् चराचर सर्व भूतांची सृष्टी केली।
Verse 22
परीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
योगविद्येच्या सामर्थ्याने त्याने परीचि, भृगु, अङ्गिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि आणि वसिष्ठ यांना उत्पन्न केले।
Verse 23
नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः / ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः
हे नऊ ब्रह्म्याचे पुत्र—ब्रह्मज्ञ, ब्राह्मणोत्तम आहेत. हे ब्रह्मवादि असून मरीचि आदि सिद्ध साधक आहेत।
Verse 24
ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः / वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादार्छूद्रान् पितामहः
विभू पितामह देवाने मुखातून ब्राह्मण, भुजांतून क्षत्रिय, दोन्ही ऊरूंतून वैश्य आणि पायांतून शूद्र प्रकट केले।
Verse 25
यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह / गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ
यज्ञसिद्धीसाठी ब्रह्म्याने शूद्र वर्जून त्रिवर्णांची निर्मिती केली; आणि सर्व वेदांच्या रक्षणासाठी त्यांच्यापासूनच यज्ञ प्रकट झाला।
Verse 26
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च / ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया
ऋचा, यजुः-मंत्र, सामगान आणि अथर्वण स्तोत्रे—हे ब्रह्माचे सहज रूप आहे; हीच त्याची नित्य, अव्यय शक्ती आहे।
Verse 27
अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा / आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
अनादि-अनंत अशी दिव्य वाणी स्वयंभू (ब्रह्मा) कडून प्रकट झाली; आरंभी ती वेदमयी होती, आणि तिच्यापासूनच सर्व प्रवृत्ती उद्भवतात।
Verse 28
अतो ऽन्यानितु शास्त्राणिपृथिव्यांयानिकानिचित् / न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते
म्हणून पृथ्वीवर जी इतर शास्त्रे आहेत, ती काहीही असोत—धीर पुरुष त्यांत रमतो नाही; त्यांत आसक्तीने पाषंडी (कुदृष्टिवादी) होतो।
Verse 29
वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा / स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः
पूर्वी मुनिंनी जे सांगितले—वेदार्थ जाणणाऱ्यांच्या अनुसार आचरण करावे—तोच परम धर्म आहे; तो इतर शास्त्रांत स्थिर नाही।
Verse 30
या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः / सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः
ज्या स्मृती वेदप्रमाणाबाहेर आहेत आणि ज्या कोणत्याही कुदृष्टि मतप्रणाली आहेत—त्या सर्व निष्फळ ठरतात; मृत्यूनंतर त्या तमात नेतात, कारण त्या तमोगुणनिष्ठ मानल्या आहेत।
Verse 31
पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबादाविवर्जिताः / शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा
पूर्वकल्पात प्रजा सर्व बाधांपासून मुक्त जन्मल्या; सर्वांचे अंतःकरण शुद्ध होते आणि त्या सदैव आपल्या स्वधर्मात रत असत।
Verse 32
ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् / अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः
नंतर काळाच्या अधीनतेने त्यांच्यात राग-द्वेष इत्यादी उत्पन्न झाले; आणि हे मुनिशार्दूलांनो, स्वधर्माला अडथळा आणणारा अधर्म प्रकट झाला।
Verse 33
ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते / रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्
तेव्हा त्यांची ती सहज सिद्धी फारशी उत्पन्न झाली नाही; त्याऐवजी रजोगुणप्रधान इतर सिद्धी त्या वेळी त्यांच्यात प्रकट झाल्या।
Verse 34
तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः / वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् / ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्
काळयोगाने जेव्हा ती सर्व साधने पूर्णतः क्षीण झाली, तेव्हा त्यांनी पुन्हा उपजीविकेचा उपाय केला—वार्ता (व्यवहार/व्यापार) आणि कर्मातून उत्पन्न हस्तकौशल्य. मग सर्वसमर्थ ब्रह्म्याने त्यांच्यासाठी कर्माधारित आजीविका ठरविली।
Verse 35
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् / साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः / भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे
पूर्वी धर्मदर्शी स्वायंभुव मनूंनी धर्मांचे उपदेश केले. ब्रह्म्याने भृगु आदि द्विज ऋषींना प्रजापतीच्या मूर्तीप्रमाणे निर्माण केले; त्यांनी मनूच्या मुखातून ते धर्म ऐकून पुन्हा लोकांत सांगितले.
Verse 36
यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् / अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः
यज्ञ करणे, यज्ञ करविणे, दान देणे, आणि ब्राह्मणाने दान स्वीकारणे; अध्यापन व अध्ययन—हे द्विजोत्तमांनो, ही सहा कर्मे आहेत.
Verse 37
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः / दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते
क्षत्रिय व वैश्य यांच्यासाठी दान, वेदाध्ययन आणि यज्ञ हा समान धर्म आहे. क्षत्रियासाठी दंडधारण व युद्ध, आणि वैश्यासाठी शेती विशेष प्रशंसनीय आहे.
Verse 38
शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् / कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः
शूद्रांसाठी द्विजांची शुश्रूषा हेच धर्मसाधन आहे. तसेच कारुकर्माने उपजीविका आणि पाकयज्ञ करणेही धर्मतः मान्य आहे.
Verse 39
ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् / गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्
नंतर वर्णांची व्यवस्था स्थिर झाल्यावर त्याने आश्रमांचीही स्थापना केली—गृहस्थ, वनस्थ (वानप्रस्थ), भिक्षुक (संन्यासी) आणि ब्रह्मचारी.
Verse 40
अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् / गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः
पवित्र अग्नींची सेवा, अतिथींची श्रद्धेने शुश्रूषा, यज्ञ, दान आणि देवपूजन—हे मुनिश्रेष्ठांनो, थोडक्यात हाच गृहस्थाचा धर्म आहे।
Verse 41
होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च / संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्
होम, मूल-फळांवर निर्वाह, स्वाध्याय व तप; तसेच नियमाप्रमाणे योग्य संविभाग—हा वनवासियांचा धर्म आहे।
Verse 42
भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः / सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः
भिक्षेवर निर्वाह, मौन, तप आणि विशेषतः ध्यान; तसेच सम्यक् ज्ञान व वैराग्य—हा भिक्षुकाचा धर्म मानला आहे।
Verse 43
भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च / सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्
विधिप्रमाणे भिक्षाचर्या, गुरूची शुश्रूषा व स्वाध्याय; तसेच संध्याकर्म आणि अग्निकार्य—हा ब्रह्मचार्यांचा धर्म आहे।
Verse 44
ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः / साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः
हे द्विजोत्तमांनो, कमलोद्भव ब्रह्म्याने ब्रह्मचारी, वनस्थ आणि भिक्षुक यांच्यासाठी समान असे ब्रह्मचर्याचे आचरण सांगितले।
Verse 45
ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः / पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्
गृहस्थाचे ‘ब्रह्मचर्य’ असे सांगितले आहे—ऋतुकाळी केवळ स्वपत्नीसमागम, परस्त्रीगमनाचा सर्वथा त्याग, आणि पर्वदिनी संयम ठेवणे।
Verse 46
आगर्भसंभवादाद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः / अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते
गर्भधारणा होताच त्यासंबंधी विहित कर्तव्ये अप्रमादाने, सावधपणे करावीत. जे तसे करीत नाही—हे विप्रश्रेष्ठ—तो भ्रूणहंता समजला जातो।
Verse 47
वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् / गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा
गृहस्थाचा परमो धर्म असा—शक्तीनुसार दररोज वेदाभ्यास, श्राद्धकर्म, अतिथिपूजन, तसेच देवतांचे अर्चन।
Verse 48
वैवाह्ममग्निमिन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि / देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा
विधीनुसार सायंकाळी व सकाळी वैवाहिक गृह्याग्नी प्रज्वलित करावी—तो देशांतराला गेला तरी, किंवा पत्नीच्या निधनाने पत्नीहीन झाला तरीही।
Verse 49
त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते / अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी
तीन आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम हा त्यांचा ‘योनी’ म्हणजे मूळ मानला आहे; इतर आश्रम त्याच्यावर अवलंबून जगतात. म्हणून गृहस्थाश्रमधर्म श्रेष्ठ आहे।
Verse 50
ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् / तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्
श्रुतीच्या प्रमाणावर गृहस्थ हा उरलेल्या तीन आश्रमांचा आधार आहे; म्हणून गार्हस्थ्याश्रम हाच धर्मसाधनेचा मुख्य उपाय मानावा।
Verse 51
परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ / सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु
धर्मरहित असे अर्थ व काम यांचा त्याग करावा; आणि सर्व लोकहिताच्या विरुद्ध असा ‘धर्म’सुद्धा आचरू नये।
Verse 52
धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते / धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्
धर्मातूनच अर्थ उत्पन्न होतो, धर्मातूनच काम जन्मतो; धर्मच अपवर्ग (मोक्ष) देतो, म्हणून धर्माचा आश्रय घ्यावा।
Verse 53
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः / सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्
धर्म, अर्थ आणि काम हा त्रिवर्ग त्रिगुणात्मक मानला आहे—सत्त्व, रज, तम; म्हणून धर्माचा आश्रय घ्यावा।
Verse 54
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः / जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
सत्त्वस्थ लोक उर्ध्वगतीला जातात; राजसी मध्यम स्थितीत राहतात; आणि तमसी नीच वृत्तीचे अधोगतीला जातात।
Verse 55
यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ / इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते
जिथे धर्मासह अर्थ व काम योग्य रीतीने स्थिर असतात, तिथे मनुष्य या लोकी सुखी राहून, देहांती अनंत कल्याणास पात्र होतो।
Verse 56
धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते / एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्
धर्मातून मोक्ष उत्पन्न होतो आणि अर्थातून कामाचा उदय होतो। अशा रीतीने चतुर्विध पुरुषार्थांत साधन-साध्यभाव स्पष्ट दाखविला आहे।
Verse 57
य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः / माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते
जो मनुष्य धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचे हे तत्त्व जाणतो आणि या पवित्र माहात्म्यानुसार आचरण करतो, तो अनंत पदास पात्र होतो।
Verse 58
तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् / धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः
म्हणून अर्थ व कामाची आसक्ती सोडून धर्माचा आश्रय घ्यावा; कारण धर्मातूनच सर्व काही उत्पन्न होते—असे ब्रह्मवादी सांगतात।
Verse 59
धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् / अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः
धर्मानेच स्थावर-जंगम सहित सर्व जगत् धारण होते। ही शक्ति अनादी व अनंत आहे; हे द्विजोत्तमा, हीच ब्राह्मी शक्ति आहे।
Verse 60
कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः / तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्
कर्माने धर्म प्राप्त होतो आणि ज्ञानानेही—यात संशय नाही। म्हणून सत्यज्ञानासहित कर्मयोगाचा नित्य आचरण करावे।
Verse 61
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् / ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा
वैदिक कर्म दोन प्रकारचे—प्रवृत्ती आणि निवृत्ती। जे सत्यज्ञानपूर्वक असते ते निवृत्ती; आणि जे अन्यथा असते ते प्रवृत्ती म्हणतात।
Verse 62
निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् / तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः
जो निवृत्तीमार्गाचे सेवन करतो तो परम पदाला पोहोचतो। म्हणून निवृत्तीचे निष्ठेने सेवन करावे; अन्यथा पुन्हा संसारात पडावे लागते।
Verse 63
क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च / आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा
क्षमा, दम, दया, दान, अलोभ आणि त्याग; तसेच आर्जव, अनसूया आणि तीर्थांचे श्रद्धेने अनुसरण—हे सर्व पाळावे।
Verse 64
सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः / देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः
सत्य, संतोष, आस्तिक्य, श्रद्धा आणि इंद्रियनिग्रह; तसेच देवतांचे अर्चन-पूजन आणि विशेषतः ब्राह्मणांची सेवा-पूजा—हे धर्माचे स्तंभ सांगितले आहेत।
Verse 65
आहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमकल्कता / सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः
अहिंसा, प्रिय वचन बोलणे, परनिंदा टाळणे आणि कलंकहीन शुद्धता—हा चारही वर्णांसाठी संक्षिप्त धर्म मनूंनी सांगितला आहे।
Verse 66
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् / स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्
क्रियाकर्मात रत ब्राह्मणांचे नियत स्थान प्राजापत्य लोक मानले आहे; आणि संग्रामात न पळणाऱ्या क्षत्रियांचे स्थान ऐन्द्र लोक सांगितले आहे।
Verse 67
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् / गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्
स्वधर्माचे पालन करणाऱ्या वैश्यांचे स्थान मारुत लोक सांगितले आहे; आणि सेवा-परिचर्येने वागणाऱ्या शूद्रांचे स्थान गान्धर्व लोक म्हटले आहे।
Verse 68
अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
ऊर्ध्वरेतस्, ब्रह्मचर्यनिष्ठ अशा अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषींचे जे स्थान स्मरणात आहे, तेच स्थान गुरुकुलात राहून सेवा करणाऱ्यांचेही आहे।
Verse 69
सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा
सप्तर्षींचे जे स्थान स्मरणात आहे, तेच वनवासी तपस्व्यांचे स्थान आहे; आणि गृहस्थांचे स्थान प्राजापत्य लोक—हे स्वयंभू ब्रह्म्याने सांगितले आहे।
Verse 70
यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् / हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः
संयमी यती, चित्तनिग्रही ऋषी आणि ऊर्ध्वरेतस संन्यासी ज्याला प्राप्त होतात, तेच हिरण्यगर्भ-स्थान आहे; त्या अवस्थेतून पुन्हा परत येणे होत नाही।
Verse 71
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् / आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः
योग्यांसाठी ‘व्योम’ नावाचे अमृत-स्थान आहे, ते परम अक्षर आहे। ते आनंद व ऐश्वर्याचे दिव्य धाम; तीच परम काष्ठा, तीच परागती।
Verse 72
ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन / चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते
ऋषी म्हणाले—हे भगवन्, देवतांचे शत्रू नाश करणाऱ्या, हिरण्याक्षनिषूदना! चार आश्रम सांगितले आहेत; पण योग्यांसाठी एकच (परम) आश्रम म्हटला जातो।
Verse 73
श्रीकूर्म ऊवाच सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः / य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः
श्रीकूर्म म्हणाले—जो सर्व कर्मांचा संन्यास करून अचल समाधीचा आश्रय घेतो, आणि जो योगी निश्चलपणे स्थित राहतो—तोच संन्यासी; यापलीकडे ‘पंचम’ असा वेगळा आश्रम नाही।
Verse 74
सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् / ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः
सर्व आश्रमांचे श्रुतीत दोन प्रकार सांगितले आहेत। ब्रह्मचारीही दोन प्रकारचा—उपकुर्वाण (अध्ययन पूर्ण करून पुढील आश्रमात जाणारा) आणि नैष्ठिक (आजीवन ब्रह्मचर्यात स्थिर राहून ब्रह्मतत्पर असणारा)।
Verse 75
यो ऽधीत्यविधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् / उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः
जो विधिपूर्वक वेदांचे अध्ययन करून गृहस्थाश्रमात प्रवेश करतो, तो ‘उपकुर्वाणक’ म्हणून ओळखला जातो; आणि जो ‘नैष्ठिक’ आहे, तो आजीवन ब्रह्मचारी राहून मृत्यूपर्यंत स्वाध्यायात स्थिर असतो।
Verse 76
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् / कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्
गृहस्थ दोन प्रकारचा—उदासीन आणि साधक. जो कुटुंबाच्या पालनपोषणासाठी प्रयत्नशील असतो, तो साधक-गृहस्थ म्हणतात।
Verse 77
ऋणानित्रीण्यपाकृत्यत्यक्त्वा भार्याधनादिकम् / एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः
तीन ऋणांची परतफेड करून, पत्नी-धन इत्यादींचा त्याग करून जो एकाकी भ्रमण करतो—संसारबंधांपासून उदासीन—तो ‘मौक्षिक’ (मोक्षसाधक) म्हणतात।
Verse 78
तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च / स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः
जो अरण्यात तप करतो, देवांचे यजन करतो व अग्नीत आहुती देतो, आणि स्वाध्यायात निरत असतो—तो वनस्थ ‘तापस’ मानला जातो।
Verse 79
तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् / सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः
जो तपाने अत्यंत कृश झाला असून सदैव ध्यानपर असतो, तो वानप्रस्थाश्रमात स्थित असला तरी ‘सांन्यासिक’ (संन्यासभावयुक्त) म्हणून जाणावा।
Verse 80
योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः / ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः
जो नित्य योगाभ्यासात रत, समाधीच्या आरोहणासाठी उत्सुक आणि इंद्रियजयी आहे—असा भिक्षु जो केवळ मोक्षदायी ज्ञानासाठीच वर्ततो, तो ‘पारमेष्ठिक’, म्हणजे परमेश्वराशी एकरूप असा म्हटला जातो.
Verse 81
यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः / सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते
परंतु जो महामुनी केवळ आत्म्यातच रमतो, जो सदैव तृप्त असतो आणि सम्यक् दर्शनाने संपन्न असतो—तोच योगी, तोच खरा भिक्षु म्हणतात.
Verse 82
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे / कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः
काही ज्ञाननिष्ठ संन्यासी, काही वैदिक कर्मकांडाचा संन्यास करणारे, आणि काही कर्मत्यागी संन्यासी—अशा रीतीने पारमेष्ठिक संन्यासी तीन प्रकारचे आहेत.
Verse 83
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च / तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः
योगीही तीन प्रकारचा जाणावा—भौतिक (सांसारिक), सांख्यमार्गी, आणि तिसरा अत्याश्रमी। हा तिसरा उत्तम योगात स्थित आहे असे सांगितले आहे.
Verse 84
प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना / तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी
पूर्वीच्या सांख्य-उपदेशात पहिली भावना ‘अक्षर’चे ध्यान अशी सांगितली आहे; आणि तिसऱ्या (उपदेशात) अंतिम भावना ‘पारमेश्वरी’—म्हणजे परमेश्वरकेंद्रित—अशी प्रोक्त आहे.
Verse 85
तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् / सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते
म्हणून हे नीट जाणून घ्या—आश्रम चारच आहेत; सर्व वेद व प्रमाण शास्त्रांत पाचवा आश्रम मान्य नाही।
Verse 86
एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः / दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः
अशा रीतीने वर्ण व आश्रमांची रचना करून देवदेव निरंजन विश्वात्म्याने दक्ष आदींना सांगितले—“विविध प्रजा निर्माण करा।”
Verse 87
ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः / असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः
ब्रह्माच्या आज्ञेने त्याचे पुत्र—दक्ष आदी श्रेष्ठ मुनी—देवांपासून आरंभ करून मनुष्यांपर्यंत सर्व प्रजा निर्माण करू लागले।
Verse 88
इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्त्रष्ट्वत्वे स व्यवस्थितः / अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्
अशा प्रकारे भगवान ब्रह्मा सृष्टीकर्त्याच्या पदात स्थिर आहेत। मीच या जगाचे पालन करतो, आणि शूलधारी (शिव) याचा संहार करील।
Verse 89
तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / रजः सत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः
तीन मूर्ती सांगितल्या आहेत—ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर—परमात्म्याच्या रज, सत्त्व व तम या गुणांच्या योगाने प्रकट झालेल्या।
Verse 90
अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः / अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः
ते परस्परांवर अनुरक्त असून एकमेकांचे पालन करतात; परमेश्वर असूनही ते केवळ लीलारूपाने एकमेकांना प्रणाम करतात।
Verse 91
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना / तिस्त्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः
भावना तीन आहेत—ब्राह्मी, माहेश्वरी आणि अक्षर-भावना. हे द्विजांनो, या तिन्ही ध्यानरूप भावना रुद्रालाच केंद्र मानून सदैव ठेवाव्यात।
Verse 92
प्रवर्तते मय्यजस्त्रमाद्या चाक्षरभावना / द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना
अक्षर-भावनेची पहिली प्रवृत्ती माझ्यात अखंड चालते. दुसरी ब्रह्माची म्हणून सांगितली आहे; तीच देवाच्या अक्षरस्वरूपाची भावना असेही म्हटले जाते।
Verse 93
अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः / विभज्यस्वेच्छयात्मानं सो ऽन्यर्यामीश्वरः स्थितः
मी आणि महादेव परमार्थतः भिन्न नाही. तो ईश्वर स्वेच्छेने स्वतःला विभाजून सर्वांच्या अंतरी अंतर्यामी म्हणून स्थित असतो।
Verse 94
त्रैलोक्यमखिलं स्त्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् / पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत्
देव, असुर व मानवांसह अखिल त्रैलोक्य निर्माण करण्यासाठी, अव्यक्ताच्या पलीकडील पुरुषाने ब्रह्मत्व (स्रष्टा-भाव) स्वीकारले।
Verse 95
तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः / एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः
म्हणून ब्रह्मा, महादेव (शिव) आणि विष्णु—विश्वेश्वर परब्रह्म प्रभू—हे एकाच परम स्वामीचे तीन स्वरूप मानले जातात, जे विश्वकार्याच्या आवश्यकतेनुसार धारण होतात।
Verse 96
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः / यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्यांना वंदन व काळजीपूर्वक पूजन करावे—जर कोणाला लवकरच त्या अविनाशी पदाची प्राप्ती हवी असेल, ज्याला मोक्ष म्हणतात।
Verse 97
वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः / पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया
प्रीतीयुक्त भक्तीने, आपल्या वर्ण-आश्रमाप्रमाणे नेमलेल्या धर्माने, भावपूर्वक (प्रभूची) पूजा करावी—आयुष्यभर प्रतिज्ञेने।
Verse 98
चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः / आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः
हे द्विजांनो, चारही आश्रमांविषयी ही विधी यथाविधी सांगितली आहे: ते तीन प्रकारचे—वैष्णव आश्रम, ब्राह्म (ब्रह्मासंबंधी) आश्रम आणि हर-आश्रम (शैव आश्रम)।
Verse 99
तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः / ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः
जो सदैव ते पवित्र लिंगचिन्ह धारण करतो, भक्तजनांवर वात्सल्य ठेवतो आणि ब्रह्मविद्येत परायण असतो—त्याने प्रथम यांचे (दिव्य स्वरूपांचे) ध्यान करून मग अर्चना करावी।
Verse 100
सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् / सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
सर्व भक्तांसाठी शंभूचे लिंग हेच परम चिन्ह आहे। पांढऱ्या भस्माने कपाळावर त्रिपुंड्र धारण करावे।
Verse 101
यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् / धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः
जो परम पदस्वरूप नारायणदेवाच्या शरण गेला आहे, त्याने सुगंधित जलाने कपाळावर शूलचिन्ह सदैव धारण करावे।
Verse 102
प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा
जे जगत्-बीज परमेष्ठी ब्रह्माच्या शरण गेले आहेत, त्यांनी कपाळावर तिलक सदैव धारण करावे।
Verse 103
यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् / उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्
त्रिपुंड्र धारणाने आणि ऊर्ध्व-अधो भावयोगाच्या साधनेने, अनादी भूतादि कालस्वरूप त्या प्रभूला दृढ धारण केले जाते।
Verse 104
यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् / धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः
जे त्रिगुणमय प्रधान ब्रह्मा-विष्णु-शिवात्मक आहे, ते त्रिशूलधारीने धारण केल्यास निःसंशय प्रकट होते।
Verse 105
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः / भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते
सूर्याचे ते श्वेत मांडल ब्रह्मतेजाने भरलेले आहे; ते तिलक म्हणून धारण केले असता, धारणकर्त्यासाठी ते निश्चयाने ईश्वरतुल्य ऐश्वर्यपीठ ठरते.
Verse 106
तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् / त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम्
म्हणून विधिपूर्वक त्रिशूलचिन्हयुक्त शुभ तिलक करावे; तसेच भक्तांस त्रिविध आयुष्य देणारे ते त्रय-विधानही नियमाने आचरावे.
Verse 107
यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः / शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्
जितेंद्रिय पुरुषाने यजन करावे, अग्नीत आहुती द्यावी, जप करावा आणि दान द्यावे; तो शांत, संयमी, क्रोधजयी व वर्णाश्रम-विधानज्ञ असावा.
Verse 108
एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः / तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति
अशा रीतीने एकाग्रचित्त होऊन आयुष्यभर देवांची सेवा करावी; तो लवकरच त्यांच्या स्थिर, अचल धामास प्राप्त होतो.
Frequently Asked Questions
It defines Purāṇa as a sacred compendium enriched with accounts of past, present, and future that grants merit and proclaims the dharma whose culmination is liberation (mokṣa), positioning Purāṇic narrative as both ethical instruction and soteriology.
The chapter emphasizes Brahman/Paramātman as the beginningless inner ruler (antaryāmin) within all, with liberation attained through nivṛtti grounded in true knowledge and steadfast samādhi; devotion and ordained duty purify the jīva, while the highest truth affirms non-difference of the Supreme across Viṣṇu and Mahādeva forms.
No. It states there are four āśramas only; the ‘single āśrama’ for yogins refers to renunciation established in unwavering samādhi, not an additional institutional stage beyond the four.
Because Śrī, though functioning as Mahāmāyā in cosmic delusion for worldly expansion, is also Hari’s beloved whose worship grants śrī (prosperity), puṣṭi (well-being), medhā (intelligence), yaśas (fame), and bala (strength), aligning worldly flourishing with dharmic order.