Adhyaya 9
Brahmā’s Lotus-Birth, the Sealing of the Cosmic Womb, and the Epiphany of Parameśvara (Hari–Hara Samanvaya)
मागील अध्यायातील महत्तत्त्वादी सृष्टिकथेनंतर ऋषी कूर्मरूप विष्णूस विचारतात—शंभूला ब्रह्माचा पुत्र कसे म्हणतात आणि ब्रह्मा कमलज कसा? कूर्म प्रलयाचे वर्णन करतो: तीनही लोक अंधारात बुडून एकाच महासागरात लीन; शेषशय्येवर नारायण योगनिद्रेत. त्याच्या नाभीतून सुगंधी विशाल कमळ उत्पन्न होते आणि त्यात ब्रह्मा प्रकटतो. दोघांत विश्वप्रधानत्वाचा वाद होतो; परस्पर ‘देहप्रवेश’ दर्शनांनी विष्णूची अपरिमितता उघड होते. ब्रह्मा नाभिद्वाराने बाहेर येऊन पद्मयोनी म्हणून प्रसिद्ध होतो; स्पर्धा वाढते, विष्णू ब्रह्माच्या मोहास परमेेश्वरीची माया म्हणतो. तेव्हा त्रिशूलधारी हर-शिव प्रकटतो; विष्णू त्याला महादेव, प्रधान-पुरुषाचा स्वामी आणि काळरूप सृष्टी-स्थिती-लयकर्ता म्हणून ओळखतो. शैवदृष्टी मिळाल्यावर ब्रह्मा शरण जाऊन स्तुती करतो; वरदानांनी ब्रह्माला सर्जनकार्याचा अधिकार मिळतो आणि शिव-विष्णू अभेद प्रतिपादित होतो—दोघे सर्वव्यापी, प्रकृती/पुरुष व माया/ईश्वर अशी परस्परपूरक तत्त्वे. या अद्वैत भक्ती-योगज्ञानाच्या चौकटीत पुढील सृष्टीची गती सुरू होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे ऽष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदाद्या महर्षयः / प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विता
अशा रीतीने श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील आठवा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—हे वचन ऐकून नारदादी महर्षींनी वरद विष्णूस नमस्कार करून, संशययुक्त होऊन, त्यांना प्रश्न विचारला।
Verse 2
ऋषय ऊचुः कथितो भवता सर्गो मुख्यादीनां जनार्दन / इदानीं संशयं चेममस्माकं छेत्तुमर्हसि
ऋषी म्हणाले—हे जनार्दना! तुम्ही महत् इत्यादी तत्त्वांपासून आरंभ होणारा सर्ग कथन केला आहे। आता आमचा हा संशय दूर करणे तुम्हास उचित आहे।
Verse 3
कथं स भगवानीशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक् / पुत्रत्वमगच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
पिनाकधारी भगवान ईश शंभू, जो सर्वांपूर्वी आहेत, ते अव्यक्त-जन्मा ब्रह्म्याचे पुत्र कसे म्हणवले गेले?
Verse 4
कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः / अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि
आणि भगवान ब्रह्मा—लोकांचे पितामह, अंडज (ब्रह्मांडातून उत्पन्न) व जगतांचे ईश्वर—ते कसे जन्मले? ते आम्हांस येथे सांगावे।
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः / पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च
श्रीकूर्म म्हणाले—हे सर्व ऋषींनो! अमित तेजस्वी शंकराची ही कथा ऐका—तो ब्रह्म्याचा पुत्र कसा म्हणवला गेला आणि ब्रह्मा पद्मयोनि (कमलज) कसा आहे तेही।
Verse 6
अतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत् त्रयम् / आसीदेकार्णवं सर्वं न देवाद्या न चर्षयः
गतकल्पाच्या शेवटी त्रैलोक्य तमाने आच्छादित झाले. तेव्हा हे सर्व जग एकमेव महासागरासारखे होते; देवही नव्हते, ऋषीही नव्हते.
Verse 7
तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे / आश्रित्य शेषशयनं सुष्वाप पुरुषोत्तमः
तेथे निर्जन व निर्विघ्न विस्तारात देव नारायणाने शेषशय्येचा आश्रय घेतला; आणि पुरुषोत्तम योगनिद्रेत लीन झाले.
Verse 8
सहस्त्रशीर्षा भूत्वा स सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् / सहस्त्रबाहुः सर्वज्ञश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः
तो सहस्रशीर्ष होऊन सहस्रनेत्र व सहस्रपाद होतो; सहस्रबाहू, सर्वज्ञ—ज्याचे मनीषी ध्यान करतात.
Verse 9
पीतवासा विशालाक्षो नीलजिमूतसन्निभः / महाविभूतिर्योगात्मा योगिनां हृदयालयः
पीतांबरधारी, विशाल नेत्रांचा, नील मेघासारखा; महाविभूतीयुक्त, योगस्वरूप—योग्यांच्या हृदयात वास करणारा.
Verse 10
कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम् / त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजमुद्वभौ
एकदा ते योगनिद्रेत शयन करत असता, लीलार्थ त्यांच्या नाभीतून दिव्य अद्भुत, निर्मळ कमळ प्रकट झाले—त्रैलोक्याचा सारभूत।
Verse 11
शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् / दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम्
ते शंभर योजनांपर्यंत विस्तीर्ण, नवोदित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होते; दिव्य सुगंधाने परिपूर्ण, पवित्र, कर्णिका व केसरांनी युक्त होते.
Verse 12
तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः / हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे
अशा रीतीने शार्ङ्गधारी भगवान विष्णू तेथे अतिदीर्घ काळ स्थित असता, भगवन् हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) त्या प्रदेशाकडे प्रस्थान करून तेथे येऊन पोहोचले.
Verse 13
स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् / प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः
तेव्हा विश्वात्म्याने आपल्या हाताने त्या सनातनास उचलून मधुर वचन बोलले—आणि तो त्याच्या मायेमुळे मोहित झाला.
Verse 14
अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते / एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ
या भयंकर एकार्णवात, जो निर्जन असून तमाने आच्छादित आहे, तू एकटा कोण येथे शयन करीत आहेस? मला सांग, हे पुरुषश्रेष्ठा.
Verse 15
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः / उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिः स्वनः
त्याचे ते वचन ऐकून गरुडध्वज भगवान हसले आणि मेघगंभीर नादासारख्या वाणीने देव ब्रह्म्यास म्हणाले.
Verse 16
भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम् / महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्
अरे अरे! मला नारायण देव म्हणून जाण—जो लोकांचा उत्पत्ती व प्रलय आहे; मला महायोगेश्वर, परम पुरुष (पुरुषोत्तम) म्हणून ओळख.
Verse 17
मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम् / सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम्
माझ्यात संपूर्ण जग पाहा—आणि तुलाही, हे लोकपितामह! पर्वतांसह महाद्वीप पाहा, जे सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत।
Verse 18
एवमाभाष्य विश्चात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः / जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम्
असे बोलून विश्वात्मा हरिने त्या पुरुषाशी संवाद केला. सर्व जाणूनही महायोगीने वेधस (स्रष्टा) यास विचारले—“आपण कोण आहात?”
Verse 19
ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः / प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा
तेव्हा वेदनिधी, प्रभु भगवान ब्रह्मा हसले आणि कमलनेत्र प्रभूला स्मितहास्याने, मृदू व गोड वाणीने उत्तर दिले।
Verse 20
अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः
मी धाता व विधाता, स्वयंभू प्रपितामह आहे. माझ्यातच हे सर्व विश्व स्थित आहे; मी विश्वतोमुख ब्रह्मा आहे।
Verse 21
श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः / अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम्
ते वचन ऐकून सत्यपराक्रमी भगवान् विष्णूंनी अनुमती देऊन योगबलाने ब्रह्मदेहात प्रवेश केला।
Verse 22
त्रलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् / उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः
त्या देवाच्या उदरात देव-असुर-मानवांसह संपूर्ण त्रिलोकी पाहून तो विस्मयचकित झाला।
Verse 23
तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः / अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत्
तेव्हा पन्नगेन्द्राच्या निकेतनात वसणारे अजातशत्रु भगवान् त्याच्या मुखातून बाहेर येऊन पितामह ब्रह्माला म्हणाले।
Verse 24
भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोहरम् / प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ
हे पुरुषश्रेष्ठ! तूही आज याच प्रकारे माझ्या या शाश्वत मनोहर दर्शनात प्रवेश करून हे विचित्र लोक पाहा।
Verse 25
ततः प्रह्लादनीं वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च / श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः
नंतर ती हर्षदायिनी वाणी ऐकून व नम्रतेने मान्य करून कुशध्वज पुन्हा श्रीपतीच्या उदरात प्रविष्ट झाला।
Verse 26
तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः / पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः
सत्यविक्रमाने तेच लोक विश्वगर्भात स्थित पाहिले; तरी देवाच्या अधिपत्यात सर्वत्र फिरूनही त्याला हरि श्रीविष्णूचा अंत कधीच दिसला नाही।
Verse 27
ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना / जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत
मग महात्मा जनार्दनाने सर्व द्वारे बंद केली; आणि ब्रह्म्याने नाभीमध्ये एक द्वार (मार्ग) शोधून काढला।
Verse 28
तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः / उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः
तेथे योगबळाने प्रवेश करून, सुवर्णांडातून उत्पन्न चतुरानन ब्रह्म्याने कमळातून आपलेच स्वरूप प्रकट केले।
Verse 29
विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः
कमळावर विराजमान, पद्मगर्भासमान तेजस्वी—स्वयंभू भगवान ब्रह्मा, जगताचा योनी व पितामह, प्रकट झाला।
Verse 30
समन्यमानो विश्वेशमात्मानं परमं पदम् / प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा
विश्वेश्वर विष्णूला परमात्मा व परम पद मानून, त्याने त्या पुरुष विष्णूशी मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने संवाद केला।
Verse 31
किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाङ्क्षया / एको ऽहं प्रबलो नान्यो मां वै को ऽबिभविष्यति
आता स्वतःच्या विजयाची आकांक्षा धरून तू काय साध्य केलेस? “मीच एकटा प्रबळ आहे, दुसरा कोणी नाही—मला कोण पराभूत करील?”
Verse 32
श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः / सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः
लोकव्यवस्थेचे नियंता ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून नारायण हरिने त्यांना धीर देण्यासाठी हे मधुर व सौम्य उत्तर सांगितले।
Verse 33
भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे
आप धाता व विधाता आहात; आपण स्वयंभू, आद्य प्रपितामह आहात. मत्सर वा द्वेषामुळे माझी दारे बंद केलेली नाहीत.
Verse 34
किन्तु लीलार्थमेवैतन्न त्वां बाधितुमिच्छया / को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्
परंतु हे केवळ लीलार्थ आहे, तुम्हाला अडविण्याच्या इच्छेने नव्हे. देवदेव, आद्य पितामह यांना कोण विरोध करील?
Verse 35
न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान् / सर्वमन्वय कल्याणं यन्मयापहृतं तव
तुम्ही याचा अन्य अर्थ करू नका; तुम्ही सर्वथा माझ्यासाठी मान्य आहात. तुमच्या वंशाचे जे कल्याण मी हिरावले, ते सर्व पूर्णपणे तुम्हाला परत मिळो.
Verse 36
अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान् / पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय
या कारणास्तव, हे ब्रह्मन्, तू माझा पुत्र हो. ‘पद्मयोनि’ म्हणून प्रसिद्ध होऊन, जगन्मय हो, माझ्या प्रिय हेतूसाठी जगताची सृष्टी कर.
Verse 37
ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने / प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत
मग त्या भगवंत देवाने किरीटधारीला वर देऊन, अतुल आनंद प्राप्त करून, पुन्हा विष्णूंशी भाषण केले.
Verse 38
भवान् सर्वात्मको ऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः / सर्वभूतान्तरात्मा वै परं बह्म सनातनम्
आप सर्वात्मा, अनंत आणि सर्वांचे परमेश्वर आहात. आपणच सर्व भूतांच्या अंतरात्मा, सनातन परम ब्रह्म आहात.
Verse 39
अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः / मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः
मीच सर्व लोकांचा आत्मा, लोकांचा महेश्वर आहे. हे सर्व विश्व माझ्याने व्यापलेले व माझ्यमय आहे; मी ब्रह्म, मी परम पुरुष आहे.
Verse 40
नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः / एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ
या दोघांखेरीज लोकांचा दुसरा परमेश्वर नाही. एकच दिव्य तत्त्व दोन रूपांनी भासते—नारायण आणि पितामह (ब्रह्मा).
Verse 41
तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवो ऽब्रवीदिदम् / इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति
असे म्हणताच वासुदेव ब्रह्माला म्हणाला— “ही तुमची प्रतिज्ञा तुमच्या विनाशाचे कारण ठरेल.”
Verse 42
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम्
तू योगेश्वराला का पाहत नाहीस—जो अव्यय, ब्रह्म्याचाही अधिपती, प्रधान व पुरुषांचा ईशान आहे? त्यालाच परमेश्वर जाण.
Verse 43
यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् / अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज
ज्याला योगींद्रही पाहू शकत नाहीत आणि सांख्यही महेश्वर म्हणून यथार्थ जाणत नाहीत—तोच अनादि-अनंत ब्रह्म आहे; त्याच्याच शरण जा.
Verse 44
ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् / भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम्
मग क्रुद्ध होऊन ब्रह्मा कमलनेत्र केशवाला म्हणाला— “खरोखरच तू तुझ्या स्वतःच्या आत्मस्वरूपाला, त्या परम अक्षराला, जाणत नाहीस.”
Verse 45
ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम् / नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः
तोच ब्रह्मा आहे—सर्व जगतांचा एक आत्मा, विश्वाचा एकमेव अंतरात्मा आणि परम पद. त्याच्याव्यतिरिक्त लोकांचा दुसरा परमेश्वर नाही.
Verse 46
संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय / तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत
विपुल निद्रा त्यागून स्वात्म्याचे अवलोकन करून, त्याचे क्रोधजन्य वचन ऐकून भगवान विष्णू बोलले।
Verse 47
मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः / न मे ऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामिते
हे कल्याण! असे बोलू नकोस; महात्म्याचा परिवाद करू नकोस। हे ब्रह्मन्, मला काहीही अज्ञात नाही; आणि मी तुला सत्याव्यतिरिक्त अन्यथा बोलत नाही।
Verse 48
किन्तु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी / मायाशेषविशेषाणां हेतुरात्मसमुद्भावा
परंतु हे ब्रह्मन्, पारमेश्वरीच तुम्हाला मोहात पाडते; ती आत्म्यातून उद्भवून माया व तिच्या उरलेल्या विशेष रूपांची कारणीभूत ठरते।
Verse 49
एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह / ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम्
एवढे बोलून भगवान विष्णू मौन झाले; कारण त्यांनी परम तत्त्व—स्वतःचा आत्मा—महेश्वर म्हणून जाणला होता।
Verse 50
कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः / प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः
मग कुठल्यातरी अदृश्य स्रोतापासून, अपरिमेय आत्मस्वरूप असलेले, सर्व भूतांचे परमेश्वर हर ब्रह्म्यास प्रसाद देण्यासाठी प्रकट झाले।
Verse 51
ललाटनयनो ऽनन्तो जटामण्डलमण्डितः / त्रिशूलपाणिर्भगवांस्तेजसां परमो निधिः
ललाटावर नेत्र असलेला अनंत, जटामंडलाने शोभित; त्रिशूलधारी भगवान—तो सर्व तेजांचा परम निधी आहे।
Verse 52
दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः / मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम्
त्यांनी दिव्य, विशाल माळ धारण केली होती—ग्रहांनी गुंफलेली, सूर्य-चंद्र-ताऱ्यांसह—अत्यद्भुत आकाराची, जी पायांपर्यंत लोंबत होती।
Verse 53
तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः / मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्वीत्
ईशान देवाला पाहून लोकपितामह ब्रह्मा त्यांच्या मायेमुळे अत्यंत मोहित झाले आणि पीतांबरधारीला म्हणाले।
Verse 54
क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजोराशिरमेयात्मा समायाति जनार्दन
हे जनार्दन! हा कोण अनंत पुरुष—शूलपाणि, त्रिलोचन—अमेय आत्मा, तेजाचा राशी—जो समोर येत आहे?
Verse 55
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः / अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि
ते शब्द ऐकून दानवमर्दन विष्णूंनी निर्मळ पाण्यात ज्वलंत तेजाने दीप्त असलेल्या ईश्वर देवाला पाहिले।
Verse 56
ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम् / प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्
तो परम ऐश्वर्ययुक्त भाव—ईश्वररूप ब्रह्मभावना—जाणून भगवान उठले आणि देवदेव पितामह ब्रह्मांना उद्देशून बोलले।
Verse 57
अयं देवो महादेवः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान्
हा देवच महादेव—स्वयंप्रकाश व सनातन; आदिरहित-अंतरहित, अचिंत्य, आणि सर्व लोकांचा महान ईश्वर आहे।
Verse 58
शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः / भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः
तो शंकर, शंभू आणि ईशान—सर्वांचा आत्मा, परमेश्वर; भूतांचा अधिपती, महायोगी, महेश—निर्मळ, कल्याणमय शिव।
Verse 59
एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः / यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः
तोच धाता व विधाता—प्रधान आणि पुरुषांचा ईश्वर; ब्रह्मभावाने भावित झालेले यती त्यांचे साक्षात् दर्शन करतात।
Verse 60
सृजत्येष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा / कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः
तोच हे संपूर्ण जग निर्माण करतो, पालन करतो आणि संहारही करतो; काळरूप होऊन महादेव शिव एकमेव—निष्कल, निरुपाधिक व शुद्ध—अवस्थित राहतो।
Verse 61
ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः / वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सो ऽयमायाति शङ्करः
जो सनातन प्रभू पूर्वी तुम्हां ब्रह्मा म्हणून नेमून वेद प्रदान करीत होते—तोच हा शंकर आता येथे आला आहे।
Verse 62
अस्यैव चापरां मूर्ति विश्वयोनिं सनातनीम् / वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह
हे प्रपितामह! त्याच्याच आणखी एका सनातन मूर्तीला—विश्वयोनी, जगत्कारण—मला ‘वासुदेव’ या नावाने ओळख।
Verse 63
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम्
तू योगेश्वर, ब्रह्म्याचाही अधिपती, अव्यय प्रभू यांना का पाहत नाहीस? तुझे नेत्र दिव्य होवोत, ज्याने तू त्या परम तत्त्वाचे दर्शन करशील।
Verse 64
लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः / बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम्
तेव्हा लोकपितामह ब्रह्म्याने विष्णूकडून प्राप्त शैव-दृष्टी (दिव्य नेत्र) मिळवून, समोर उभ्या असलेल्या परमेशान शिवाला ओळखले।
Verse 65
स लब्ध्वा परमं ज्ञानमैश्वरं प्रपितामहः / प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम्
प्रपितामह ब्रह्म्याने ईश्वरप्रदत्त परम ज्ञान प्राप्त करून, त्या देव—आपल्या पित्याप्रमाणे शिव—यांच्या शरण गेले।
Verse 66
ओङ्कारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना / अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः
पवित्र ओंकाराचे स्थिर स्मरण करून आणि आत्म्यानेच आत्म्याला संयमित करून, तो हात जोडून उभा राहिला व अथर्वशिरस् स्तोत्राने देवाची स्तुती करू लागला।
Verse 67
संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः / अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव
ब्रह्म्याने अशी स्तुती केल्यावर परमेश्वर भगवान् परम प्रीतीने परिपूर्ण झाले आणि जणू हसतच ते बोलू लागले।
Verse 68
मत्समस्त्वं न संदेहो मद्भक्तश्च यतो भवान् / मयैवोत्पादितः पूर्वं लोकसृष्ट्यर्थमव्ययम्
तू माझ्यासमान आहेस—यात संशय नाही—कारण तू माझा भक्त आहेस. हे अव्यय, लोकसृष्टीच्या हेतूने आदिकाळी मीच तुला उत्पन्न केले।
Verse 69
त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः / वरं वरय विश्वात्मन् वरदो ऽहं तवानघ
तूच आत्मा, आदिपुरुष आहेस आणि माझ्या देहातून उत्पन्न झालेला आहेस. हे विश्वात्मन्, वर माग; हे अनघ, मी तुला वर देणारा आहे।
Verse 70
स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः / निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम्
देवदेवांच्या वचनांचे श्रवण करून कमलोद्भव (ब्रह्मा) यांनी पुरुष विष्णूकडे पाहिले; आणि वृषध्वज (शिव) यांना प्रणाम करून ते म्हणाले।
Verse 71
भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते / त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सतम्
हे भगवन्, भूत-भव्यांचे ईश्वर, महादेव, अंबिकापते! मला तूच पुत्ररूपाने हवा आहे; अथवा तुझ्यासारखा सद्गुणी पुत्र तरी दे.
Verse 72
मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया / न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव
हे महादेव! तुझ्या सूक्ष्म मायेमुळे मी मोहित झालो आहे. हे शिव! तुझा परम भाव मी यथार्थपणे जाणत नाही.
Verse 73
त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् / प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः
हे देव! भक्तांचा तूच भाऊ, माता, पिता आणि खरा सखा आहेस. प्रसन्न हो; शरणागत होऊन मी तुझ्या चरणकमलांना नमस्कार करतो.
Verse 74
स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः / व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्
त्याचे वचन ऐकून, वृषध्वज जगन्नाथाने तेव्हा जनार्दनाकडे पाहून आपल्या पुत्राशी बोलणे सुरू केले.
Verse 75
यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक / विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ
“हे पुत्रका! भगवंतांनी जे मागितले आहे ते मी करीन. हे अनघा! तुझ्यात दिव्य ऐश्वर्य-ज्ञान उत्पन्न होईल.”
Verse 76
त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः / तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह
तूच सर्वभूतांचा आदिकर्ता असून या विश्वकार्याकरिता नियुक्त आहेस। म्हणून, हे देवेश, मी लोकपितामह (ब्रह्मा) सांगतो तसे यथोचित कर।
Verse 77
एष नारायणो ऽनन्तो ममैव परमा तनुः / भविष्यति तवेशानो योगक्षेमवहो हरिः
हा नारायण—अनंत—माझीच परम तनू आहे. तोच हरि होऊन तुझा ईशान बनेल आणि तुझा योग-क्षेम, म्हणजे साधना-सिद्धी व कल्याण, वहन करील।
Verse 78
एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः / संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्
असे बोलून आणि दोन्ही हातांनी संकेत करून, प्रसन्नचित्त परमेश्वराने देव ब्रह्माला स्पर्श केला आणि मग हरिला हे वचन सांगितले।
Verse 79
तृष्टो ऽस्मि सर्वथाहन्ते भक्त्या तव जगन्मय / वरं वृणीष्वं नह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः
हे जगन्मय! तुझ्या भक्तीने मी सर्वथा तुष्ट आहे. वर माग; कारण परमार्थतः आपण दोघे भिन्न नाही.
Verse 80
श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः / प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम्
देवाचे वचन ऐकून, विश्व-जगन्मय विष्णूने चतुर्मुख (ब्रह्मा) कडे पाहून प्रसन्न, शांत वाणीने सांगितले।
Verse 81
एष एव वरः श्लोघ्यो यदहं परमेश्वरम् / पश्यामि परमात्मानं भक्तिर्भवतु मे त्वयि
हाच एक स्तुत्य वर आहे की मी परमेश्वर, परमात्म्याचे दर्शन करतो; तुझ्याविषयी माझी भक्ती उत्पन्न होवो।
Verse 82
तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत / भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहऽमधिदैवतम्
“तथास्तु” असे म्हणून महादेवांनी पुन्हा विष्णूंना म्हटले—“आपण सर्व कार्यांचे कर्ते; मी त्याचे अधिदैवत आहे.”
Verse 83
मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः / भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम्
हे सर्व माझ्याने व तुझ्यानेच व्यापलेले आहे—यात संशय नाही. तू सोम (चंद्र), मी सूर्य; तू रात्र, मी दिन।
Verse 84
भवान् प्रकृतिरव्यक्तमहं पुरुष एव च / भवान् ज्ञानमहं ज्ञाता भवान् मायाहमीश्वरः
तू अव्यक्त प्रकृती आहेस आणि मी पुरुष. तू ज्ञान आहेस, मी ज्ञाता; तू माया आहेस, आणि मी तिला धारण करणारा ईश्वर आहे.
Verse 85
भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः / यो ऽहं सुनिष्कलो देवः सो ऽपि नारायणः परः
तू विद्यारूपिणी शक्ती आहेस; मी त्या शक्तीचा स्वामी ईश्वर आहे. आणि जो मी—निष्कल, अविभाज्य देव—तोच परम नारायण आहे.
Verse 86
एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः / त्वामनाश्रित्य विश्वात्मन् न योगी मामुपैष्यति / पालयैतज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्
ब्रह्मज्ञ योगी एकीभावाने तुलाच पाहतात. हे विश्वात्मन्, तुझा आश्रय न घेता कोणताही योगी मला प्राप्त करू शकत नाही. म्हणून देव, असुर व मनुष्यांसह हे सर्व जग तू रक्षण कर.
Verse 87
इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः स्वमायया मोहितभूतभेदः / जगाम जन्मर्धिविनाशहीनं धामैकमव्यक्तमनन्तशक्तिः
असे बोलून अनादी, अनंतशक्तिमान भगवान—ज्यांच्या स्वमायेने देहधारी जीव भेदबुद्धीने मोहित होतात—जन्म, वृद्धि व विनाशरहित त्या एक अव्यक्त धामास निघून गेले.
Frequently Asked Questions
It narrates that during pralaya Nārāyaṇa rests in yoganidrā, from whose navel a celestial lotus arises; Brahmā emerges through that lotus and is therefore named Padmayoni, while also being commissioned to create for the Lord’s purpose.
The chapter frames the ‘son’ language as divine play and relational theology: Śiva is Parameśvara beyond origin, yet he can accept filial relation to Brahmā by boon and function, without compromising his beginningless supremacy.
It asserts non-separateness in the highest truth while allowing functional duality: Viṣṇu and Śiva mutually pervade all, are approached through devotion and yogic knowledge, and are described via complementary pairs (prakṛti/puruṣa, māyā/īśvara) as one Supreme Reality appearing in two forms.
This chapter is a theological prelude: it establishes Parameśvara as the Lord of Yoga and the supreme object of refuge, which the later Uttara-bhāga develops into explicit yogic and Vedāntic instruction often discussed under headings like Īśvara Gītā and Śaiva yoga streams such as Pāśupata-oriented devotion.