Adhyaya 10

Verse 1

नारद उवाच । गृध्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा दुःखविस्मयसंयुतः । इन्द्रद्युम्नस्तमा पृच्छय मरणायोपचक्रमे

नारद म्हणाले—गिधाडाचे हे वचन ऐकून दुःख व विस्मयाने भरलेला इंद्रद्युम्न त्याला पुन्हा विचारू लागला आणि मृत्यूसाठी स्वतःची तयारी करू लागला.

Verse 2

ततस्तमालोक्य तथा मुमूर्षुं कौशिकादिभिः । स संहितं विचिंत्याह दीर्घायुषमथात्मनः

तेव्हा त्याला त्या अवस्थेत, मरणाची इच्छा धरलेला पाहून, कौशिक आदी सर्वांनी एकत्र विचार केला आणि त्याच्या दीर्घायुष्य व कल्याणासाठी बोलले।

Verse 3

मैवं कार्षीः श्रुणु गिरं भद्रक त्वं चिरंतनः । मत्तोऽप्यस्ति स्फुटं चैव ज्ञास्यति त्वदभीप्सितम्

असे करू नकोस; हे भद्र, माझे वचन ऐक. तू चिरंजीव आहेस. माझ्यापेक्षाही परे असा कोणी आहे, जो तुझ्या अभिप्रेत गोष्टीचे स्पष्ट ज्ञान करून देईल।

Verse 4

मानसे सरसि ख्यातः कूर्मोमंथरकाख्यया । तस्य नाविदितं किंचिदेहि तत्र व्रजामहे

मानस सरोवरात मंथरक नावाचा एक प्रसिद्ध कासव आहे. त्याला काहीही अज्ञात नाही; चल, आपण तिथे जाऊया।

Verse 5

ततः प्रतीतास्ते भूपमुनिगृध्रबकास्तथा । उलूकसहिता जग्मुः सर्वे कूर्मदिदृक्षवः

मग खात्री पटल्यावर राजा, मुनी, गिधाड व बगळा—घुबडासह—सर्वजण कासवाचे दर्शन घ्यावयास निघाले।

Verse 6

सरस्तीरे स्थितः कूर्मस्तान्निरीक्ष्य विदूरगान् । कांदिशीको विवेशासौ जलं शीघ्रतरं तदा

सरोवराच्या काठी असलेल्या कासवाने त्यांना दूरून येताना पाहून घाबरून ताबडतोब वेगाने पाण्यात शिरले।

Verse 7

कौशिकोऽथ तमाहेदं प्रहस्य वचनं स्वयम् । कस्मात्कूर्म प्रनष्टोद्य विमुखोऽभ्यागतेष्वपि

तेव्हा कौशिक हसत स्वतः त्याला असे म्हणाला— “हे कूर्मा! आज तू का लपून गेलास, आणि अतिथी आले असतानाही का विमुख झालास?”

Verse 8

अग्निर्द्विजानां विप्रश्च वर्णानां रमणः स्त्रियाम् । गुरुः पिता च पुत्राणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः

द्विजांसाठी अग्नी गुरु-तुल्य पूज्य आहे; वर्णांसाठी ब्राह्मण मार्गदर्शक आहे; स्त्रियांसाठी पती प्रिय आहे; पुत्रांसाठी पिता गुरु आहे— तरीही सर्वांसाठी आलेला अतिथीच गुरु-तुल्य मानला जातो।

Verse 9

विहाय तमिमं धर्ममातिथ्यविमुखः कथम् । गृह्णासि पापं सर्वेषां ब्रूहि कूर्माधुनोत्तरम्

हा अतिथिधर्म सोडून तू आतिथ्यापासून कसा विमुख झालास? सर्वांचे पाप तू कसे स्वतःवर घेतोस? हे कूर्मा, आता उत्तर दे।

Verse 10

कूर्म उवाच । चिरंतनो हि जानामि कर्त्तुमातिथ्यसत्क्रियाम् । अभ्यागतेष्वपचितिं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम्

कूर्म म्हणाला— “मी प्राचीन आहे; अतिथी-सत्कार कसा करावा हे मला नीट माहीत आहे। अभ्यागतांप्रती आदरभाव धर्मशास्त्रांत दृढपणे निश्चित केला आहे।”

Verse 11

सुमहत्कारणं चात्र श्रूयतां तद्वदामि वः । नाहं पराङ्मुखो जात एतावंति दिनान्यपि

“इथे एक फार मोठे कारण आहे— ऐका, ते मी तुम्हाला सांगतो. एवढ्या दिवसांतही मी कधीही कर्तव्यापासून पराङ्मुख झालो नाही।”

Verse 12

अभ्यागतस्य कस्यापि सर्वसत्कारसद्व्रती । किं त्वेष पंचमो यो वो दृश्यते सरलाकृतिः

आगंतुक कोणताही असो, त्याचा सर्व प्रकारे सत्कार करणे हा माझा सद्व्रत आहे. पण तुमच्यात हा पाचवा कोण, जो येथे सरळ-साध्या रूपात दिसतो?

Verse 13

इंद्रद्युम्नो महीपालो बिभोम्यस्मादलंतराम् । अमुना यजमानेन रौचकाख्ये पुरा पुरे

इंद्रद्युम्न हा राजा—याच कारणामुळे मी त्याला फार भयभीत होतो. पूर्वी रौचक नावाच्या नगरात, तोच पुरुष यजमान होऊन (यज्ञात) जे केले होते…

Verse 14

यज्ञपावकदग्धा मे पृष्ठिर्नाद्यापि निर्व्रणा । तन्मे भयं पुनर्जातं किमयं पुनरेव माम्

यज्ञाग्नीने माझी पाठ भाजली होती; आजही ती जखम भरलेली नाही. म्हणून माझ्या मनात पुन्हा भय उत्पन्न झाले आहे—हा पुन्हा मला (इजा) करील काय?

Verse 15

आसुतीवलमाधाय भुवि धक्ष्यति संप्रति । इति वाक्यावसाने तु कूर्मस्य कुरुसत्तम

त्वरित प्रेरणेचे बळ धारण करून तो आता भूमीवर (मला) जाळील. कूर्माचे हे वचन संपताच, हे कुरुश्रेष्ठ, …

Verse 16

पपात पुष्पवृष्टिः खाद्विमुक्ताप्सरसां गणैः । सस्वनुर्देववाद्यानि कीर्त्युद्धारे महीपतेः

आकाशातून अप्सरागणांनी सोडलेली पुष्पवृष्टी पडू लागली. राजाच्या कीर्तीच्या उन्नतीचा जयघोष करीत दिव्य वाद्ये निनादू लागली.

Verse 17

विस्मितास्ते च ददृशुर्विमानं पुरतः स्थितम् । इंद्रद्युम्नकृते देवदूतेनाधिष्ठितं तदा

ते विस्मित होऊन समोर उभे असलेले दिव्य विमान पाहू लागले; त्या वेळी इंद्रद्युम्नाच्या हितार्थ पाठविलेला देवदूत त्यात अधिष्ठित होता।

Verse 18

अयातयामाः प्रददुराशिषोऽस्मै सुरद्विजाः । साधुवादो दिवि महानासीत्तस्य महीपतेः

अथक देवद्विजांनी त्याला आशीर्वाद दिले; त्या महीपतीसाठी स्वर्गात ‘साधु! साधु!’ असा महान् जयघोष झाला।

Verse 19

ततो विमानमालंब्य देवदूतस्तमुच्चकैः । इंद्रद्युम्नमुवाचेदं श्रृण्वतां नाकवासिनाम्

मग देवदूताने विमानाचा आधार घेऊन इंद्रद्युम्नाला मोठ्या स्वरात हे सांगितले; तेव्हा स्वर्गवासी ऐकत होते।

Verse 20

देवदूत उवाच । नवीकृताधुना कीर्तिस्तव भूपाल निर्मला । त्रिलोक्यामपि तच्छीघ्रं विमानमिदमारुह

देवदूत म्हणाला— हे भूपाल! आता तुझी निर्मळ कीर्ती नव्याने उजळली आहे; ती लवकरच त्रिलोकीत पसरईल, म्हणून या विमानावर त्वरित आरूढ हो।

Verse 21

गम्यतां ब्रह्मणो लोकमाकल्पं तपसोर्जितम् । प्रेषितोऽहमनेनैव तवानयनकारणात्

चला, तपाने प्राप्त झालेल्या व कल्पांतापर्यंत टिकणाऱ्या ब्रह्मलोकाला जाऊ; तुला तेथे नेण्यासाठीच त्यांनी मला पाठविले आहे।

Verse 22

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पृथिव्यां प्रथिता भवेत् । तावानेव भवेत्स्वर्गी सति पुण्ये ह्यनंतके

जोपर्यंत मनुष्याची कीर्ती पृथ्वीवर प्रसिद्ध राहते, तोपर्यंतच तो स्वर्गात वास करतो—अक्षय पुण्याच्या आधाराने।

Verse 23

सुरालयसरोवापीकूपारामादिकल्पना । एतदर्थं हि पूर्ताख्या धर्मशास्त्रेषु निश्चिता

देवालय, सरोवर, विहीर, बावडी, उद्यान इत्यादींची स्थापना—याच हेतूसाठी—धर्मशास्त्रांत ‘पूर्त’ नावाचे पुण्यकर्म निश्चित सांगितले आहे।

Verse 24

इंद्रद्युम्न उवाच । अमी ममैव सुहृदो मार्कंडबककौशिकाः । गृध्रकूर्मौ प्रभावोऽयममीषां मम वृद्धये

इंद्रद्युम्न म्हणाला—हे खरोखर माझे सुहृद आहेत: मार्कंड, बक आणि कौशिक। गिधाड व कासव यांचा हा अद्भुत प्रभाव यांचीही वाढ आणि माझीही उन्नती घडवून आणणारा ठरला आहे।

Verse 25

तच्चेदमी मया साकं ब्रह्मलोकं प्रयांत्युत । पुरःस्थितास्तदायास्ये ब्रह्मलोकं च नान्यथा

जर हेही माझ्यासोबत ब्रह्मलोकाला जातील, तर—हे माझ्यासमोर उभे आहेत म्हणून—मी त्याच वेळी ब्रह्मलोकाला जाईन; अन्यथा नाही।

Verse 26

परेषामनपेक्ष्यैव कृतप्रतिकृतं हि यः । प्रवर्तते हितायैव स सुहृत्प्रोच्यते बुधैः

जो दुसऱ्यांची अपेक्षा न करता, उपकाराचा प्रत्युपकार करीत, केवळ परहितासाठीच प्रवृत्त होतो—त्यालाच ज्ञानी ‘खरा सुहृद’ म्हणतात।

Verse 27

स्वार्थोद्युक्तधियो ये स्युरन्वर्थास्तेप्यसुंधराः । मरणं प्रकृतिश्चैव जीवितं विकृतिर्यदा

ज्यांची बुद्धी केवळ स्वार्थात गुंतलेली असते, ते नावापुरते ‘जिवंत’ असले तरी खरे जीवनधारक नसतात. जेव्हा मृत्यूला ‘स्वाभाविक’ मानले जाते आणि जीवनच विकृती ठरते, तेव्हा मूल्यांची उलथापालथ होते.

Verse 28

प्राणिनां परमो लाभः केवलं प्राणिसौहृदम् । दरिद्रा रागिणोऽसत्यप्रतिज्ञाता गुरुद्रुहः

प्राण्यांसाठी परम लाभ म्हणजे प्राण्यांप्रती सौहार्दच. पण जे गुणांनी दरिद्री व रागाच्या आधीन आहेत, ते प्रतिज्ञेत असत्य आणि गुरूशीही द्रोह करणारे होतात.

Verse 29

मित्रावसानिनः पापाः प्रायो नरकमंडनाः । परार्थनष्टास्तदमी पंच संप्रति साधवः

जे पापी मैत्रीचा अंत करतात, ते बहुतेक नरकाचे भूषण ठरतात. पण हे पाच, ज्यांनी परहितासाठी स्वतःला पणाला लावले, ते आता खरे साधू आहेत.

Verse 30

मम कीर्तिसमुद्धारः स प्रभावो महात्मनाम् । अमीषां यदि ते स्वर्गं प्रयास्यन्ति मया सह । तदाहमपि यास्यामि देवदूतान्यथा न हि

या महात्म्यांच्या प्रभावानेच माझी कीर्ती उन्नत झाली. हे देवदूत, जर हे माझ्यासह स्वर्गाला जातील, तर मीही नक्की जाईन; अन्यथा नाही.

Verse 31

देवदूत उवाच । एते हरगणाः सर्वेशापभ्रष्टाः क्षितिं गताः

देवदूत म्हणाला—हे हराचे गण; सर्वेश्वराच्या शापाने पतित होऊन पृथ्वीवर आले आहेत.

Verse 32

शापांते हरपार्श्वे तु यास्यंति पृथिवीपते । विहायेमानतो भूप त्वमागच्छ मया सह

हे पृथ्वीपते! शापाचा अंत झाल्यावर ते निश्चयाने हर (शिव) यांच्या पार्श्वास परत जातील. म्हणून, हे राजन्, यांना इथेच ठेवून माझ्याबरोबर ये.

Verse 33

न चैषां रोचते स्वर्गो हित्वा देवं महेश्वरम् । इंद्रद्युम्न उवाच । यद्येवं गच्छ तद्दूत नायास्येहं त्रिविष्टपम्

महेश्वर देवाला सोडून त्यांना स्वर्गही रुचत नाही. इंद्रद्युम्न म्हणाला—जर असेच असेल तर, हे दूत, तू जा; मी त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे जाणार नाही.

Verse 34

तथा तथा यति ष्यामि भविष्यामि यथा गणः । अविशुद्धिक्षयाधिक्यदूषणैरेष निंदितः

त्याच प्रकारे मी प्रयत्न करीन आणि गण (शिवगण) यांसारखा होईन. हा स्वर्ग अशुद्धी, पुण्यक्षय व इतर दोषांनी दूषित असल्याने निंद्य आहे.

Verse 35

स्वर्गः सदानुश्रविकस्तस्मादेनं न कामये । तत्रस्थास्य पुनः पातो भयं न व्येति मानसात्

स्वर्ग हा केवळ परंपरेने ऐकलेला आहे; म्हणून मी तो इच्छित नाही. तेथे राहूनही पुन्हा पतन होईल ही भीती माझ्या मनातून जात नाही.

Verse 36

पुनः पातो यतः पुंसस्तस्मात्स्वर्गं न कामये । सति पुण्ये स्वयं तेन पातितो निजलोकतः

कारण मनुष्याचा पुन्हा पतन होतो, म्हणून मी स्वर्ग इच्छित नाही. पुण्य असतानाही ते क्षीण झाल्यावर तो आपल्या लोकातूनच खाली पडतो.

Verse 37

चतुर्मुखेन वैलक्ष्यं गतोऽस्मि कथमेमि तम् । इतीदमुक्त्वा दूतं तं श्रृण्वतोऽस्यैव विस्मयात्

चतुर्मुख ब्रह्म्यापुढे मी लज्जित झालो आहे; मग त्या स्वर्गात मी कसा जाऊ? असे बोलून, दूत ऐकत असतानाही राजा विस्मयाने व चिंतनात मग्न झाला।

Verse 38

अप्राक्षीद्भूपतिः कूर्मं तदायुःकारणं तदा । इदमायुः कथं जातं कूर्म दीर्घतमं तव

तेव्हा राजाने कासवाला त्याच्या दीर्घायुष्याचे कारण विचारले—हे कूर्मा, तुला हे अत्यंत दीर्घ आयुष्य कसे प्राप्त झाले?

Verse 39

सुहृन्मित्रं गुरुस्त्वं मे येन कीर्तिर्ममोद्धृता

तू माझा हितचिंतक, मित्र आणि गुरु आहेस; कारण तुझ्यामुळेच माझी कीर्ती उंचावली आहे।

Verse 40

कूर्म उवाच । श्रृणु भूप कथां दिव्यां श्रवणात्पापनाशिनीम् । कथां सुमधुरामेतां शिवमाहात्म्यसंयुताम्

कूर्म म्हणाला—हे राजन्, ही दिव्य कथा ऐक; तिच्या श्रवणमात्राने पाप नष्ट होतात। ही कथा अत्यंत मधुर असून शिवमाहात्म्याने युक्त आहे।

Verse 41

श्रृण्वन्निमामपि कथां नृपते मनुष्यः सुश्रद्धया भवति पापविमुक्तदेहः । शंभोः प्रसादमभिगम्य यथायुरेवमासीत्प्रसादत इयं मम कूर्मता च

हे नृपते, जो मनुष्य ही कथा सच्च्या श्रद्धेने ऐकतो, तो देहासह पापमुक्त होतो. शंभूची कृपा मिळाल्यावर आयुष्य यथोचित रीतीने स्थिर व सफल होते; त्याच प्रसादाने माझी ही ‘कूर्मता’ही झाली.