Adhyaya 11

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे देशमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं सृष्ट्वा परीच्यादीन् देवदेवः पितामहः / सहैव मानसैः पुत्रैस्तताप परमं तपः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील दहावा अध्याय. श्रीकूर्म म्हणाले—परीचि इत्यादी ऋषी निर्माण करून देवदेव पितामह ब्रह्मा आपल्या मानसपुत्रांसह परम तप आचरू लागले।

Verse 2

तस्यैवं तपतो वक्त्राद् रुद्रः कालाग्निसन्निभः / त्रिशूलपाणिरीशानः प्रदुरासीत् त्रिलोचनः

तो अशा रीतीने तप करीत असता त्याच्या मुखातून कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी रुद्र प्रकट झाले—त्रिशूलधारी, त्रिनेत्र, ईशान स्वरूप।

Verse 3

अर्धनारीनरवपुः दुष्प्रेक्ष्यो ऽतिभयङ्करः / विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चान्तर्दधे भयात्

अर्धनारी-अर्धनर असा देह धारण करून, पाहणे कठीण व अत्यंत भयङ्कर, त्यांनी म्हटले—“स्वतःला विभाजित कर”; आणि भयाने ब्रह्मा अंतर्धान पावले।

Verse 4

तथोक्तो ऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वमथाकरोत् / बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः

असे सांगितल्यावर त्यांनी स्त्रीत्व व पुरुषत्व असे द्विधा रूप केले; आणि पुढे पुरुषत्व दहाप्रकारे तसेच पुन्हा एक (एकात्म) रूपानेही विभागले।

Verse 5

एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः / कपालोशादयो विप्रा देवकार्ये नियोजिताः

हे अकरा रुद्र त्रिभुवनाचे ईश्वर म्हणून कथिले आहेत. हे विप्रहो, कपालोश इत्यादी रुद्र देवकार्याकरिता नियुक्त आहेत।

Verse 6

सौम्यासौम्यैस्तथा शान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः / बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैरसितैः सितैः

तो परम प्रभु देवाने स्वतःला अनेक प्रकारे विभाजित केले—सौम्य व असौम्य, शांत व अशांत, तसेच स्त्रीभावातही; आणि श्याम व श्वेत अशा रूपांनी प्रकट झाला।

Verse 7

ता वै विभूतयो विप्रा विश्रुताः शक्तयो भुवि / लक्ष्म्यादयो याभिरीशा विश्वंव्याप्नोति शाङ्करी

हे विप्रांनो! पृथ्वीवर प्रसिद्ध अशा या विभूती—लक्ष्मी आदी शक्ती—ज्यांच्या द्वारा ईशा शाङ्करी (शंकराची शक्ति) सर्व विश्वात व्यापून राहते।

Verse 8

विभज्य पुररीशानी स्वात्मानं शङ्कराद् विभोः / महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता

पुररीशानीने सर्वव्यापी शंकरापासून आपले आत्मतत्त्व विभक्त करून, महादेवाच्या आज्ञेने पितामह ब्रह्माजवळ जाऊन उपस्थित झाली।

Verse 9

तामाह भगवान् ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव / सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत् प्रजापतेः

तेव्हा भगवान ब्रह्मा तिला म्हणाले—“दक्षाची कन्या हो.” आणि तीही त्यांच्या नियोगाने प्रजापतीची कन्या म्हणून प्रकट झाली।

Verse 10

नियोगाद् ब्रह्मणो देवीं ददौ रुद्राय तां सतीम् / दक्षाद् रुद्रो ऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत्

ब्रह्माच्या आज्ञेने दक्षाने त्या देवी सतीला रुद्राला अर्पण केले; आणि त्रिशूलधारी रुद्रानेही दक्षाकडून तिलाच आपलीच अर्धांगिनी मानून स्वीकारले।

Verse 11

प्रजापतिं विनिन्द्यैषा कालेन परमेश्वरी / मेनायामभवत् पुत्री तदा हिमवतः सती

प्रजापती (दक्ष) याची निंदा करून ती परमेश्वरी कालक्रमे मेनेच्या उदरी हिमवंताची कन्या होऊन पुन्हा सतीरूपाने प्रकट झाली।

Verse 12

स चापि पर्वतवरो ददौ रुद्राय पार्वतीम् / हिताय सर्वदेवानां त्रिलोकस्यात्मनो ऽपि च

तो श्रेष्ठ पर्वत हिमवान् यांनी रुद्राला पार्वतीचे दान केले—सर्व देवांच्या हितासाठी, त्रिलोकीच्या कल्याणासाठी आणि स्वतःच्या परम हितासाठीही।

Verse 13

सैषा माहेश्वरी देवी शङ्करार्धशरीरिणी / शिवा सती हैमवती सुरासुरनमस्कृता

तीच माहेश्वरी देवी, शंकराच्या अर्धशरीरिणी; तीच शिवा—सती, हैमवती—जिला देव आणि असुर दोघेही नमस्कार करतात।

Verse 14

तस्याः प्रभावमतुलं सर्वे देवाः सवासवाः / विन्दन्ति मुनयो वेत्ति शङ्करो वा स्वयं हरिः

इंद्रासह सर्व देव तिचा अतुल प्रभाव जाणतात; मुनिगणही तो ओळखतात. पण पूर्णतः तो शंकर किंवा स्वयं हरि जाणतो।

Verse 15

एतद् वः कथितं विप्राः पुत्रत्वं परमेष्ठिनः / ब्रह्मणः पद्मयोनित्वं शङ्करस्यामितौजसः

हे विप्रहो, परमेष्ठीचे पुत्रत्व, ब्रह्म्याचे पद्मयोनीत्व आणि अमित तेजस्वी शंकराची महिमा मी तुम्हाला सांगितली आहे।

Verse 16

सूत उवाच इत्याकर्ण्याथ मुनयः कूर्मरूपेण भाषितम् / विष्णुना पुनरेवैनं प्रणता हरिम्

सूत म्हणाला—कूर्मरूपाने विष्णूंनी सांगितलेले वचन ऐकून मुनी पुन्हा त्या प्रभु हरिला प्रणाम करून भक्तिभावाने नतमस्तक झाले।

Verse 17

ऋषय ऊचुः कैषा भगवती देवी शङ्करार्धशरीरिणी / शिवा सती हैमवती यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्

ऋषी म्हणाले—शंकराच्या अर्धशरीरिणी, शिवा, सती व हैमवती म्हणून प्रसिद्ध अशी ती भगवती देवी कोण आहे? आम्ही विचारतो, यथार्थपणे सांगा।

Verse 18

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा मुनीनां पुरुषोत्तमः / प्रत्युवाच महायोगी ध्यात्वा स्वं परमं पदम्

मुनींचे वचन ऐकून पुरुषोत्तम महायोगीने आपल्या परम पदाचे ध्यान करून प्रत्युत्तर दिले।

Verse 19

श्रीकूर्म उवाच पुरा पितामहेनोक्तं मेरुपृष्ठे सुशोभनम् / रहस्यमेतद् विज्ञानं गोपनीयं विशेषतः

श्रीकूर्म म्हणाला—पूर्वी पितामह ब्रह्म्याने मेरूच्या शोभिवंत पृष्ठभागावर ही रहस्यविद्या सांगितली; हे ज्ञान विशेषतः गोपनीय ठेवावे।

Verse 20

सांख्यानां परमं सांख्यं ब्रह्मविज्ञानमुत्तमम् / संसारार्णवमग्नानां जन्तूनामेकमोचनम्

सांख्यांमध्ये परम सांख्य म्हणजे ब्रह्मविज्ञान—उत्तम ज्ञान; संसाररूपी समुद्रात बुडालेल्या जीवांचे तेच एकमेव मोचन आहे।

Verse 21

या सा माहेश्वरी शक्तिर्ज्ञानरूपातिलालसा / व्योमसंज्ञा परा काष्ठा सेयं हैमवती मता

महेश्वराची ती परम शक्ती, जी ज्ञानस्वरूपात अत्यंत अनुरक्त आहे; ‘व्योम’ या नामाने प्रसिद्ध, परम काष्ठा व अंतिम अवस्था—तीच हैमवती मानली जाते।

Verse 22

शिवा सर्वगतानान्ता गुणातीता सुनिष्कला / एकानेकविभागस्था ज्ञानरूपातिलालसा

ती शिवा—मंगलमयी परमा—सर्वव्यापी व अनंत आहे; गुणांच्या पलीकडे व पूर्णतः निष्कल आहे. एक असूनही अनेक विभागांचा आधार होऊन स्थित आहे, आणि तिचे स्वरूप चैतन्य—सत्यज्ञानाच्या जागृतीत सदैव अनुरक्त।

Verse 23

अनन्या निष्कले तत्त्वे संस्थिता तस्य तेजसा / स्वाभाविकी च तन्मूला प्रभा भानोरिवामला

ती त्याच्यापासून अभिन्न आहे; त्याच्या तेजाने निष्कल तत्त्वात स्थित आहे. स्वभावतः त्याचीच व त्याच्यातच मूळ असलेली; ती निर्मळ प्रभा आहे—जशी सूर्याची शुद्ध ज्योती।

Verse 24

एका माहेश्वरी शक्तिरनेकोपाधियोगतः / परावरेण रूपेण क्रीडते तस्य सन्निधौ

माहेश्वरी शक्ती एकच आहे; पण अनेक उपाधींच्या संयोगाने ती पर-अपर रूप धारण करून, त्या परमेश्वराच्या सन्निधीत क्रीडा करते।

Verse 25

सेयं करोति सकलं तस्याः कार्यमिदं जगत् / न कार्यं नापि करणमीश्वरस्येति सूरयः

ही शक्ती सर्व काही करते; हे संपूर्ण जगत तिचेच कार्यफळ आहे. सूरिजन म्हणतात—ईश्वराला न कर्तव्य आहे, न कोणतेही करण-साधन।

Verse 26

चतस्त्रः शक्तयो देव्याः स्वरूपत्वेन संस्थिताः / अधिष्ठानवशात् तस्याः शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः

देवीच्या चार शक्ती तिच्याच स्वरूपात स्थित आहेत। तिच्या अधिष्ठानांच्या भेदानुसार त्या ऐका, हे मुनिश्रेष्ठांनो।

Verse 27

शान्तिर्विद्या प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्चेतिताः स्मृतः / चतुर्व्यूहस्ततो देवः प्रोच्यते परमेश्वरः

शांती, विद्या, प्रतिष्ठा आणि निवृत्ती—या त्याच्या दिव्य शक्ती म्हणून स्मरणात आहेत; म्हणून परमेश्वराला चतुर्व्यूहस्वरूप देव म्हणतात।

Verse 28

अनया परया देवः स्वात्मानन्दं समश्नुते / चतुर्ष्वपि च वेदेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः

या परा भक्तीने देव आपल्या स्वात्मानंदाचा अनुभव करतो। तसेच चारही वेदांत महेश्वर चतुर्मूर्ती म्हणूनच प्रतिपादित आहे।

Verse 29

अस्यास्त्वनादिसंसिद्धमैश्वर्यमतुलं महत् / तत्सम्बन्धादनन्ताया रुद्रेण परमात्मना

तिचे अतुल व महान ऐश्वर्य अनादीपासून सिद्ध आहे; आणि परमात्मा रुद्राशी असलेल्या संबंधामुळे ती ‘अनंता’—अनंतस्वरूप—म्हणून ओळखली जाते।

Verse 30

सैषा सर्वेश्वरी देवी सर्वभूतप्रवर्तिका / प्रोच्यते भगवान् कालो हरिः प्राणो महेश्वरः

हीच देवी सर्वेश्वरी, सर्व भूतांना प्रवृत्त करणारी आहे। तीच भगवंत म्हणून ‘काल’, ‘हरि’, ‘प्राण’ आणि ‘महेश्वर’ असेही कथिली जाते।

Verse 31

तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् / स कालो ऽग्निर्हरो रुद्रो गीयते वेदवादिभिः

त्याच्यामध्ये हे सर्व जगत् विणलेले व गुंफलेले आहे—सर्व लोकांसह। वेदवाद्यांनी त्यालाच काळ, अग्नी, हर आणि रुद्र असे गाऊन स्तुतिले आहे।

Verse 32

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः / सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

काळच भूतांना प्रकट करतो, काळच प्रजांचा संहार करतो। सर्वजण काळाच्या अधीन आहेत; पण काळ कोणाच्याही अधीन नाही।

Verse 33

प्रधानं पुरुषस्तत्त्वं महानात्मा त्वहङ्कृतिः / कालेनान्यानि तत्त्वानि समाविष्टानि योगिना

प्रधान आणि पुरुष ही मूल तत्त्वे; त्यांतून महत् आणि मग अहंकार उत्पन्न होतो। काळाच्या क्रमाने इतर तत्त्वेही लय-विद्येने जाणणारा योगी समाविष्ट करतो।

Verse 34

तस्य सर्वजगत्सूतिः शक्तिर्मायेति विश्रुता / तयेदं भ्रामयेदीशो मायावी पुरुषोत्तमः

ज्याच्या शक्तीने सर्व जगताची उत्पत्ती होते ती ‘माया’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। त्या मायेद्वारे मायावी पुरुषोत्तम ईश्वर हे जग भ्रमात फिरवितो।

Verse 35

सैषा मायात्मिका शक्तिः सर्वाकारा सनातनी / वैश्वरूप्यं महेशस्य सर्वदा संप्रकाशयेत्

हीच ती माया-स्वरूपिणी, सर्वरूपा, सनातनी शक्ती आहे; जी सदैव महेश्वराचे वैश्वरूप प्रकाशित करते।

Verse 36

अन्याश्च शक्तयो मुख्यास्तस्य देवस्य निर्मिताः / ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः प्राणशक्तिरिति त्रयम्

त्या देवाच्या अन्य मुख्य शक्तीही प्रकट झाल्या—ज्ञानशक्ती, क्रियाशक्ती आणि प्राणशक्ती—या तीन।

Verse 37

सर्वासामेव शक्तीनां शक्तिमन्तो विनिर्मिताः / माययैवाथ विप्रेन्द्राः सा चानादिरनन्तया

सर्व शक्तींच्या समष्टीतूनच सर्व शक्तिमान निर्माण झाले; हे विप्रश्रेष्ठांनो, हे सर्व केवळ मायेमुळेच, आणि ती माया अनादी, अनंताने धारित आहे।

Verse 38

सर्वशक्त्यात्मिका माया दुर्निवारा दुरत्यया / मायावी सर्वशक्तीशः कालः कालकारः प्रभुः

सर्वशक्तिरूप माया अजेय व दुस्तर आहे; मायावी, सर्वशक्तीश्वर प्रभूच काळ आहे—तोच काळाचा कर्ता आहे।

Verse 39

करोति कालः सकलं संहरेत् काल एव हि / कालः स्थापयते विश्वं कालाधीनमिदं जगत्

काळच सर्व काही करतो आणि काळच संहार करतो; काळच विश्व स्थापन करतो—हे जग काळाधीन आहे।

Verse 40

लब्ध्वा देवाधिदेवस्य सन्निधिं परमेष्ठिनः / अनन्तस्याखिलेशस्य शंभोः कालात्मनः प्रभोः

देवाधिदेव परमेष्ठी—अनंत, अखिलेश, काळात्मा प्रभू शंभू—यांचे सान्निध्य प्राप्त करून।

Verse 41

प्रधानं पुरुषो माया माया चैवं प्रपद्यते / एका सर्वगतानन्ता केवला निष्कला शिवा

प्रधान, पुरुष आणि माया—मायेला असेच म्हटले जाते. तरी ती एकच—सर्वव्यापी, अनंत, केवळ, निष्कल—शिवा, परम मंगलस्वरूपा।

Verse 42

एका शक्तिः शिवैको ऽपि शक्तिमानुच्यते शिवः / शक्तयः शक्तिमन्तो ऽन्ये सर्वशक्तिसमुद्भवाः

शक्ती एकच आहे; आणि तोच एक शिव ‘शक्तिमान’ म्हणून ओळखला जातो. इतर सर्व शक्ती व त्यांचे अधिष्ठाते त्या सर्वशक्तीतूनच उत्पन्न होतात।

Verse 43

शक्तिशक्तिमतोर्भेदं वदन्ति परमार्थतः / अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तकाः

परमार्थतः ते शक्ती व शक्तिमान यांचा भेद सांगतात; पण तत्त्वचिंतक योगी त्यांचा अभेदही प्रत्यक्ष पाहतात।

Verse 44

शक्तयो गिरजा देवी शक्तिमन्तो ऽथ शङ्करः / विशेषः कथ्यते चायं पुराणे ब्रह्मवादिभिः

शक्ती म्हणजे गिरिजा देवी, आणि शक्तिमान म्हणजे शंकर. हा विशेष भेद पुराणात ब्रह्मवाद्यांनी कथन केला आहे।

Verse 45

भोग्या विश्वेश्वरी देवी महेश्वरपतिव्रता / प्रोच्यते भगवान् भोक्ता कपर्दे नीललोहितः

महेश्वराला पती मानून पतिव्रता असलेली विश्वेश्वरी देवी ‘भोग्या’ म्हणतात; आणि भगवान कपर्दी नीललोहित ‘भोक्ता’ म्हणून घोषित आहेत।

Verse 46

मन्ता विश्वेश्वरो देवः शङ्करो मन्मथान्तकः / प्रोच्यते मतिरीशानी मन्तव्या च विचारतः

तोच अंतर्यामी ‘मन्ता’—विश्वेश्वर देव, शंकर, मन्मथ (काम) याचा अंत करणारा। ही मती ईशानी-शक्तीजन्य असे सांगितले आहे; विवेकाने विचार करून तिचे मनन करावे।

Verse 47

इत्येतदखिलं विप्राः शक्तिशक्तिमदुद्भवम् / प्रोच्यते सर्ववेदेषु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

हे विप्रहो! शक्ती आणि शक्तिमान यांपासून उद्भवलेला हा अखिल तत्त्वोपदेश सत्यदर्शी मुनिंनी सर्व वेदांत सांगितला आहे।

Verse 48

एतत् प्रदर्शितं दिव्यं देव्या माहात्म्यमुत्तमम् / सर्ववेदान्तवेदेषु निश्चितं ब्रह्मवादिभिः

अशा रीतीने देवीचे दिव्य व उत्तम माहात्म्य प्रकट झाले आहे; ब्रह्मवादी ज्ञानीजनांनी सर्व वेदान्त-शास्त्रांत ते निश्चित केले आहे।

Verse 49

एकं सर्वगतं सूक्ष्मं कूटस्थमचलं ध्रुवम् / योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम्

महादेवीचे ते परम पद एकच आहे—सर्वव्यापी, सूक्ष्म, कूटस्थ, अचल व ध्रुव। योगीजन ध्यानदृष्टीने त्याचे प्रत्यक्ष दर्शन करतात।

Verse 50

आनन्दमक्षरं ब्रह्म केवलं निष्कलं परम् / योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम्

ते ब्रह्म आनंदस्वरूप आहे—अक्षर, केवल, निष्कल व परम। योगीजन त्यालाच महादेवीचे परम पद, सर्वोच्च धाम, प्रत्यक्ष पाहतात।

Verse 51

परात्परतरं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम् / अनन्तप्रकृतौ लीनं देव्यास्तत् परमं पदम्

परात्पराहूनही परे ते तत्त्व शाश्वत आहे—शिव, अच्युत। अनंत प्रकृतीत लीन तेच देवीचे परम पद आहे.

Verse 52

शुभं निरञ्जनं शुद्धं निर्गुणं द्वैतवर्जितम् / आत्मोपलब्धिविषयं देव्यास्तत् परमं पदम्

मंगल, निरंजन, शुद्ध, गुणातीत व द्वैतवर्जित—आत्मसाक्षात्कारानेच जाणण्याजोगे तेच देवीचे परम पद आहे.

Verse 53

सैषा धात्री विधात्री च परमानन्दमिच्छताम् / संसारतापानखिलान् निहन्तीश्वरसंश्रया

ही साधना धात्रीही आहे व विधात्रीही; परमानंद इच्छिणाऱ्यांसाठी ईश्वरशरणी स्थित होऊन संसारताप सर्व नष्ट करते.

Verse 54

तस्माद् विमुक्तिमन्विच्छन् पार्वतीं परमेश्वरीम् / आश्रयेत् सर्वभावानामात्मभूतां शिवात्मिकाम्

म्हणून जो विमुक्ती इच्छितो, त्याने परमेश्वरी पार्वतीचा आश्रय घ्यावा—जी सर्व भावांची आत्मा आहे व शिवात्मिका आहे.

Verse 55

लब्ध्वा च पुत्रीं शर्वाणीं तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / सभार्यः शरं यातः पार्वतीं परमेश्वरीम्

आणि शर्वाणी नावाची कन्या प्राप्त करून, अत्यंत दुश्चर तप करून, तो पत्नीसमवेत परमेश्वरी पार्वतीच्या शरणी गेला.

Verse 56

तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम् / मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम्

स्वेच्छेने जन्म घेणाऱ्या त्या सुंदरमुखी कन्येला पाहून, हिमवानाची पत्नी मेना पर्वतराजाला हे वचन म्हणाली।

Verse 57

मेनोवाच पश्य बालामिमां राजन् राजीवसदृशाननाम् / हिताय सर्वभूतानां जाता च तपसावयोः

मेना म्हणाली—हे राजन्, या बालिकेकडे पाहा; तिचे मुख कमळासारखे आहे. आम्हा दोघांच्या तपातून ती सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी जन्मली आहे।

Verse 58

सो ऽपि दृष्ट्वा ततः पुत्रीं तरुणादित्यसन्निभाम् / कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम्

मग त्यानेही त्या कन्येला पाहिले—नवउदित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी; जटाधारिणी, चतुर्मुखी, त्रिनेत्री आणि अतिशय मनोहर।

Verse 59

अष्टहस्तां विशालाक्षीं चन्द्रावयवभूषणाम् / निर्गुणां सगुणां साक्षात् सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्

मी तिला पाहिले—अष्टहस्ता, विशालाक्षी, चंद्र-आभूषणांनी विभूषित; ती साक्षात् निर्गुणही आहे व सगुणही, आणि सत्-असत् रूपाने व्यक्त होण्यापासून परे आहे।

Verse 60

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा चातिविह्वलः / भीतः कृताञ्जलिस्तस्याः प्रोवाच परमेश्वरीम्

तो भूमीवर मस्तक ठेवून प्रणाम करून, तिच्या तेजाने अत्यंत विह्वल व भयाने थरथरत, हात जोडून त्या परमेश्वरीला म्हणाला।

Verse 61

हीमवानुवाच का त्वं देवि विशालाक्षि शशाङ्कावयवाङ्किते / न जाने त्वामहं वत्से यथावद् ब्रूहि पृच्छते

हिमवान म्हणाला—हे विशालनेत्री देवी, चंद्रचिन्हाने अलंकृत! वत्से, मी तुला ओळखत नाही. मी विचारतो आहे, ते यथार्थपणे सांग.

Verse 62

गिरीन्द्रवचनं श्रुत्वा ततः सा परमेश्वरी / व्याजहार महाशैलं योगिनामभयप्रदा

गिरीन्द्राचे वचन ऐकून ती परमेश्वरी मग त्या महाशैलाशी बोलली—जी योगींना अभय देणारी आहे.

Verse 63

देव्युवाच मां विद्ध परमां शक्तिं परमेश्वरसमाश्रयाम् / अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यन्ति मुमुक्षवः

देवी म्हणाली—मला परम शक्ती म्हणून जाण; मी परमेश्वरावर आश्रित व त्याच्याच अधिष्ठानात आहे. मी एकमेव, अव्यय, अद्वितीय शक्ती—जिला मुमुक्षु जन पाहतात.

Verse 64

अहं वै सर्वभावानात्मा सर्वान्तरा शिवा / शाश्वतैश्वर्यविज्ञानमूर्तिः सर्वप्रवर्तिका

मीच सर्व भावांचा आत्मा आहे—सर्वांच्या अंतरी वसणारी शिवा. मी शाश्वत ऐश्वर्य व ज्ञानाची मूर्ती असून सर्व प्रवृत्तींची प्रवर्तिका आहे.

Verse 65

अनन्तानन्तमहिमा संसारार्णवतारिणी / दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम्

अनंत, अपरिमित महिमा असलेली मी संसाररूपी सागरातून तारून नेणारी आहे. मी तुला दिव्य दृष्टी देते—आता माझे ऐश्वर्यरूप पाहा.

Verse 66

एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम् / स्वं रूपं दर्शयामास दिव्यं तत् पारमेश्वरम्

एवढे सांगून हिमवताला सत्य-विवेकाचे ज्ञान देऊन, स्वयं परमेश्वरांनी आपले दिव्य, परात्पर, परम-ऐश्वर्ययुक्त स्वरूप प्रकट केले।

Verse 67

कोटिसूर्यप्रितीकाशं तेजोबिम्बं निराकुलम् / ज्वालामालासहस्त्राढ्यं कालानलशतोपमम्

त्याने दिव्य तेजाचे निर्मळ बिंब पाहिले—कोट्यवधी सूर्यांसारखे प्रकाशमान, पूर्ण निराकुळ व शांत; सहस्र ज्वालामालांनी अलंकृत, जणू कालाग्नीच्या शतशः प्रचंड अग्नीसमूहासमान।

Verse 68

दंष्ट्राकरालं दुर्धर्ष जटामण्डलमण्डितम् / त्रिशूलवरहस्तं च घोररूपं भयानकम्

त्याने (प्रभूला) विकराळ दंष्ट्रांनी युक्त, दुर्धर्ष; जटामंडलाने अलंकृत; हातात श्रेष्ठ त्रिशूल धारण केलेला—घोर व भयप्रद रूप—पाहिला।

Verse 69

प्रशान्तं सौम्यवदनमनन्ताश्चर्यसंयुतम् / चन्द्रावयवलक्ष्माणं चन्द्रकोटिसमप्रभम्

ते परम शांत, सौम्य मुखवाले, अनंत आश्चर्यगुणांनी युक्त होते; चंद्रसदृश अवयव-लावण्याने चिन्हित, आणि कोट्यवधी चंद्रांसारखे तेजस्वी।

Verse 70

किरीटिनं गदाहस्तं नूपुरैरुपशोभितम् / दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्

ते किरीटधारी, हातात गदा धारण करणारे, नूपुरांनी शोभित; दिव्य माळा व वस्त्रे परिधान करणारे, आणि दिव्य सुगंधी अनुलेपनाने विभूषित होते।

Verse 71

शङ्खचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम् / अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमाभ्यन्तरं परम्

तो काम्य प्रभू शंख-चक्रधारी, त्रिनेत्र व कृत्तिवास आहे; ब्रह्मांडातही आणि त्याच्या पलीकडेही—बाह्य व अंतःस्थ अशा दोन्ही रूपांनी परम आहे।

Verse 72

सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वाकारं सनातनम् / ब्रह्मोन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमानपदाम्बुजम्

तो सर्वशक्तिमय, शुभ्र-शुद्ध, सर्वरूप आणि सनातन आहे; ज्यांचे चरणकमल ब्रह्मा, इंद्र, उपेंद्र (विष्णू) व योगींद्रांनी वंदिले आहेत।

Verse 73

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् / सर्वमावृत्य तिष्ठन्तं ददर्श परमेश्वरम्

त्याने परमेश्वराचे दर्शन केले—ज्यांचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, ज्यांचे नेत्र, शिर व मुख सर्व दिशांना आहेत; जो सर्व जग व्यापून आवृत करून स्थित आहे।

Verse 74

दृष्ट्वा तदीदृशं रूपं देव्या माहेश्वरं परम् / भयेन च समाविष्टः स राजा हृष्टमानसः

देवीच्या त्या परम माहेश्वर-स्वरूपाचे दर्शन होताच राजा विस्मयमिश्र भयाने व्यापला गेला; तरीही त्याचे मन हर्षाने भरून आले।

Verse 75

आत्मन्याधाय चात्मानमोङ्कारं समनुस्मरन् / नाम्नामष्टसहस्त्रेण तुष्टाव परमेश्वरीम्

स्वतःचे आत्मतत्त्व आत्म्यात स्थिर करून, ओंकाराचे अखंड स्मरण करीत, त्याने अष्टसहस्र नामांनी परमेश्वरीची स्तुती केली।

Verse 76

हीमवानुवाच शिवोमा परमा शक्तिरनन्ता निष्कलामला / शान्ता माहेश्वरी नित्या शाश्वती परमाक्षरा

हिमवान म्हणाला—शिव-उमा ही परमा शक्ती—अनंत, निष्कल व निर्मळ. तीच शांती; माहेश्वराची अधिष्ठात्री शक्ती; नित्य, शाश्वत आणि परम अक्षर-तत्त्व आहे.

Verse 77

अचिन्त्या केवलानन्त्या शिवात्मा परमात्मिका / अनादिरव्यया शुद्धा देवात्मा सर्वगाचला

ती अचिन्त्य आहे—केवळ व अनंत; जिनचे आत्मस्वरूप शिव आहे, आणि जिनची सत्ता परमात्मा आहे. ती अनादी, अव्यय व शुद्ध; देवस्वरूपा, सर्वव्यापिनी व अचल आहे.

Verse 78

एकानेकविभागस्था मायातीता सुनिर्मला / महामाहेश्वरी सत्या महादेवी निरञ्जना

ती एकही आणि अनेकही—सर्व विभागांत स्थित आहे. ती मायातीत, अतिशय निर्मळ आहे. ती महामाहेश्वरी शक्ती, स्वयं सत्य; महादेवी, निरंजन आहे.

Verse 79

काष्ठा सर्वान्तरस्था च चिच्छक्तिरतिलालसा / नन्दा सर्वात्मिका विद्या ज्योतीरूपामृताक्षरा

ती काष्ठा आहे—सर्वांच्या अंतरात स्थित. ती चिच्छक्ती आहे—प्रकट होण्यासाठी अत्यंत उत्कंठित. ती नन्दा आहे—सर्वात्मिका विद्या; ज्योतीस्वरूपा, अमृतमय अक्षरांनी युक्त.

Verse 80

शान्तिः प्रतिष्ठा सर्वेषां निवृत्तिरमृतप्रदा / व्योममूर्तिर्व्योमलया व्योमाधाराच्युतामरा

ती शांती आहे—सर्वांची प्रतिष्ठा. ती निवृत्ती-शक्ती आहे जी अमृतत्व देते. तिचे स्वरूप व्योमासारखे; ती व्योम-तत्त्वात लीन; व्योमाधारा, अच्युत व अमरा आहे.

Verse 81

अनादिनिधनामोघा कारणात्मा कलाकला / क्रतुः प्रथमजा नाभिरमृतस्यात्मसंश्रया

तो अनादि-अनंत, अमोघ—कारणात्मा, सर्व कला व शक्तींचा मूल आहे। तोच क्रतु, प्रथमज तत्त्व; अमृताची नाभी—स्वात्म्यातच प्रतिष्ठित।

Verse 82

प्राणेश्वरप्रिया माता महामहिषघातिनी / प्राणेश्वरी प्राणरूपा प्रधानपुरुषेश्वरी

ती प्राणेश्वराची प्रिया, जगन्माता, महिषासुरघातिनी आहे। ती प्राणांची अधीश्वरी, प्राणस्वरूपा, आणि प्रधान व पुरुष यांची परम स्वामिनी आहे।

Verse 83

सर्वशक्तिकलाकारा ज्योत्स्ना द्योर्महिमास्पदा / सर्वकार्यनियन्त्री च सर्वभूतेश्वरेश्वरी

ती सर्व शक्ती व कलांची साकार मूर्ती; द्युलोकाच्या महिमेचे आसनरूप चांदणे आहे। ती सर्व कर्मांची नियंत्री, आणि सर्व भूतांच्या ईश्वराचीही अधीश्वरी आहे।

Verse 84

अनादिरव्यक्तगुहा महानन्दा सनातनी / आकाशयोनिर्योगस्था महायोगेश्वरेश्वरी

ती अनादि, अव्यक्ताच्या गुहेत गूढरूपे वसलेली; महानंदा, सनातनी। ती आकाशयोनि, योगस्थ—महायोगेश्वराची परम ईश्वरी।

Verse 85

महामाया सुदुष्पूरा मूलप्रकृतिरीश्वरी / संसारयोनिः सकला सर्वशक्तिसमुद्भवा

ती महामाया, अत्यंत दुस्तर व अगम्य; मूलप्रकृतीची अधीश्वरी। ती संसाराची योनि, सकलपूर्ण, आणि सर्व शक्तींची उद्भवभूमी आहे।

Verse 86

संसारपारा दुर्वारा दुर्निरोक्ष्या दुरासदा / प्राणशक्तिः प्रणविद्या योगिनी परमा कला

ती संसारापलीकडचा पार आहे—अत्यंत दुस्तर, अगम्य, पाहण्यास कठीण व सहज न मिळणारी। तीच प्राणशक्ती, प्रणव (ॐ)विद्या, योगिनी आणि परमा कला आहे।

Verse 87

महाविभूतिर्दुर्धर्षा मूलप्रकृतिसंभवा / अनाद्यनन्तविभवा परार्था पुरुषारणिः

ती महाविभूती आहे—अदम्य व अजेय, मूलप्रकृतीपासून उत्पन्न. अनादी व अनंत सामर्थ्ययुक्त, ती परार्थ (पुरुषासाठी) स्थित असून पुरुष-प्रकटीकरणाची अरणी (मथणी) आहे।

Verse 88

सर्गस्थित्यन्तकरणी सुदुर्वाच्या दुरत्यया / शब्दयोनिः शब्दमयी नादाख्या नादविग्रहा

ती सृष्टी-स्थिती-अंत करणारी शक्ती आहे—अत्यंत दुर्वचनीय व अतिक्रमणास अशक्य. ती शब्दयोनी, शब्दमयी; ‘नाद’ म्हणून प्रसिद्ध आणि नादरूप देह असलेली आहे।

Verse 89

प्रधानपुरुषातीता प्रधानपुरुषात्मिका / पुराणी चिन्मयी पुंसामादिः पुरुषरूपिणी

ती प्रधान व पुरुष—दोन्हींपलीकडे आहे, तरीही प्रधान-पुरुषाची आत्मस्वरूपा आहे। ती पुराणी, चिन्मयी; देहधाऱ्यांसाठी आदिकारण आणि पुरुषरूप धारण करणारी आहे।

Verse 90

भूतान्तरात्मा कूटस्था महापुरुषसंज्ञिता / जन्ममृत्युजरातीता सर्वशक्तिसमन्विता

ती सर्व भूतांच्या अंतरीची अंतरात्मा, कूटस्थ—अचल आधार; ‘महापुरुष’ म्हणून प्रसिद्ध. जन्म-मृत्यू-जरा यांपलीकडे असून सर्व शक्तींनी युक्त आहे।

Verse 91

व्यापिनी चानवच्छिन्ना प्रधानानुप्रवेशिनी / क्षेत्रज्ञशक्तिरव्यक्तलक्षणा मलवर्जिता

ती सर्वव्यापिनी व अविच्छिन्न आहे; प्रधान (आदिप्रकृती) मध्ये प्रवेश करणारी आहे। ती क्षेत्रज्ञाची शक्ति, अव्यक्त-लक्षणा आणि सर्व मलरहित आहे।

Verse 92

अनादिमायसंभिन्ना त्रितत्त्वा प्रकृतिर्गुहा / महामायासमुत्पन्ना तामसी पौरुषी ध्रुवा

प्रकृती—गुहेसारखी गूढ प्रकटभूमी—अनादि मायेशी गुंफलेली व त्रितत्त्वमयी आहे। महामायेतून उत्पन्न, तामसी स्वभावाची, पुरुषसंबद्ध आणि ध्रुव (स्थिर) आहे।

Verse 93

व्यक्ताव्यक्तात्मिकाकृष्णा रक्ताशुक्ला प्रसूतिका / अकार्या कार्यजननी नित्यं प्रसवधर्मिणी

ती व्यक्त व अव्यक्त—दोन्ही स्वरूपांची; कृष्णवर्णा, रक्त व शुक्ल गुणांनी युक्त—प्रसूतिकारिणी आहे। स्वतः अकार्य (अज) असूनही सर्व कार्यांना जन्म देते; तिचा स्वभाव नित्य प्रसव आहे।

Verse 94

सर्गप्रलयनिर्मुक्ता सृष्टिस्थित्यन्तधर्मिणी / ब्रह्मगर्भा चतुर्विशा पद्मनाभाच्युतात्मिका

ती सर्ग व प्रलयापासून निर्मुक्त असूनही सृष्टी-स्थिती-अंत (संहार) हे धर्म धारण करते। ती ब्रह्माची गर्भरूपा; चतुर्विंशति तत्त्वस्वरूपा; पद्मनाभा आणि तिचे आत्मस्वरूप अच्युत आहे।

Verse 95

वैद्युती शाश्वती योनिर्जगन्मातेश्वरप्रिया / सर्वाधारा महारूपा सर्वैश्वर्यसमन्विता

ती विद्युत्सम तेजस्वी, शाश्वत योनी (आदि स्रोत); जगन्माता व ईश्वरप्रिया आहे। ती सर्वाधार, महारूपा आणि सर्व ऐश्वर्यांनी समन्वित आहे।

Verse 96

विश्वरूपा महागर्भा विश्वेशेच्छानुवर्तिनी / महीयसी ब्रह्मयोनिर्महालक्ष्मीसमुद्भावा

ती सर्वविश्वस्वरूपा, सर्वभूतांची महागर्भा असून विश्वेश्वराच्या इच्छेनुसार प्रवर्तते। ती परम महनीय, ब्रह्म्याची योनी व महालक्ष्मीस्वरूपे उद्भवलेली आहे।

Verse 97

महाविमानमध्यस्था महानिद्रात्महेतुका / सर्वसाधारणी सूक्ष्मा ह्यविद्या पारमार्थिका

अविद्या ही महाविमान—म्हणजे प्रकट विश्वव्यवस्था—याच्या मध्यभागी स्थित असून आत्मनिष्ठ कारणरूपाने महानीद्रेचे हेतु ठरते। ती सर्वांना समान, अत्यंत सूक्ष्म असून परमार्थविचारात अतिक्रमण करावयाची मूलप्रकृती म्हणून ओळखली जाते।

Verse 98

अनन्तरूपानन्तस्था देवी पुरुषमोहिनी / अनेकाकारसंस्थाना कालत्रयविवर्जिता

देवी अनंतरूपा असून अनंतात प्रतिष्ठित आहे; ती देहधारी पुरुषांना मोहविते। ती अनेक आकारांत स्थित असूनही भूत-वर्तमान-भविष्य या कालत्रयाच्या भेदापासून रहित आहे।

Verse 99

ब्रह्मजन्मा हरेर्मूर्तिर्ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका / ब्रह्मेशविष्णुजननी ब्रह्माख्या ब्रह्मसंश्रया

ती हरिची मूर्ती आहे, जिच्यापासून ब्रह्म्याचा जन्म होतो; ती ब्रह्मा-विष्णु-शिव यांची आत्मस्वरूपिणी आहे। ती ब्रह्मा, ईश (शिव) व विष्णूची जननी—‘ब्रह्म’ म्हणून प्रसिद्ध, आणि ब्रह्मातच आश्रित व ब्रह्मरूप आहे।

Verse 100

व्यक्ता प्रथमजा ब्राह्मी महती ज्ञानरूपिणी / वैराग्यैश्वर्यधर्मात्मा ब्रह्ममूर्तिर्हृदिस्थिता / अपांयोनिः स्वयंभूतिर्मानसी तत्त्वसंभवा

ती व्यक्त शक्ती, प्रथमजा ब्राह्मी आहे; ती महती असून तिचे स्वरूपच ज्ञान आहे। तिचा आत्मभाव वैराग्य, ऐश्वर्य व धर्म; ब्रह्ममूर्ती होऊन ती हृदयात स्थित आहे। ती अपांयोनि, स्वयंभू, मानसी व तत्त्वसंभवा आहे।

Verse 101

ईश्वराणी च शर्वाणी शङ्करार्धशरीरिणी / भवानी चैव रुद्राणी महालक्ष्मीरथाम्बिका

ती ईश्वराणी व शर्वाणी—शंकराच्या अर्धशरीररूपिणी देवी आहे। तीच भवानी, रुद्राणी आणि महालक्ष्मी—परम अंबिका माता आहे।

Verse 102

महेश्वरसमुत्पन्ना भुक्तिमुक्तिफलप्रदा / सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या नित्यं मुदितमानसा

महेश्वरापासून प्रकट झालेली ती भोग व मोक्ष—दोन्हींचे फळ देते। ती सर्वेश्वरी, सर्ववंद्या असून सदैव प्रसन्नचित्त असते।

Verse 103

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रनमिता शङ्करेच्छानुवर्तिनी / ईश्वरार्धासनगता महेश्वरपतिव्रता

ब्रह्मा, इंद्र व उपेंद्र (विष्णू) ज्यांना नमस्कार करतात, ती शंकराच्या इच्छेनुसार वागते। ईश्वराच्या अर्धासनावर विराजमान, ती महेश्वराची पतिव्रता आहे।

Verse 104

सकृद्विभाविता सर्वा समुद्रपरिशोषिणी / पार्वती हिमवत्पुत्री परमानन्ददायिनी

एकदाच स्मरण केले तरी ती पूर्णपणे प्रकट होते—जी समुद्रही आटवू शकते। ती हिमवताची कन्या पार्वती, परम आनंद देणारी आहे।

Verse 105

गुणाढ्या योगजा योग्या ज्ञानमूर्तिर्विकासिनी / सावित्रीकमला लक्ष्मीः श्रीरनन्तोरसि स्थिता

ती गुणसमृद्ध, योगज व योग्यास आहे; ती ज्ञानमूर्ती, सदैव विकसित व तेजस्विनी आहे। तीच सावित्री, कमला-लक्ष्मी, स्वयं श्री—अनंत (विष्णू) यांच्या वक्षस्थळी वसणारी आहे।

Verse 106

सरोजनिलया मुद्रा योगनिद्रा सुरार्दिना / सरस्वती सर्वविद्या जगज्ज्येष्ठा सुमङ्गला

तू कमलनिलया, सिद्धिमुद्रा व योगनिद्रा; देवशत्रूंचा नाश करणारी। तू सरस्वती—सर्वविद्या, जगज्ज्येष्ठा आणि परम मंगळमयी आहेस.

Verse 107

वाग्देवी वरदा वाच्या कीर्तिः सर्वार्थसाधिका / योगीश्वरी ब्रह्मविद्या महाविद्या सुशोभना

तू वाग्देवी, वरदायिनी; वाणीमध्ये व्यक्त होणारी शक्ती आणि सर्वार्थसाधिनी कीर्ती आहेस. तू योगींची ईश्वरी, ब्रह्मविद्या, महाविद्या—दीप्तिमती व परम शोभना आहेस.

Verse 108

गुह्यविद्यात्मविद्या च धर्मविद्यात्मभाविता / स्वाहा विश्वंभरा सिद्धिः स्वधा मेधा धृतिः श्रुतिः

तू गुह्यविद्या व आत्मविद्या; अंतःभावाने भावित धर्मविद्या आहेस. तू स्वाहा, विश्वंभरा व सिद्धी; तू स्वधा, मेधा, धृती व श्रुती आहेस.

Verse 109

नीतिः सुनीतिः सुकृतिर्माधवी नरवाहिनी / अजा विभावरी सौम्या भोगिनी भोगदायिनी

तू नीति व सुनीती; तू सुकृती; तू माधवी—माधवाची प्रिय शक्ती—आणि नरवाहिनी आहेस. तू अजा, विभावरी, सौम्या; तू भोगिनी व भोगदायिनी आहेस.

Verse 110

शोभा वंशकरी लोला मालिनी परमेष्ठिनी / त्रैलोक्यसुन्दरी रम्या सुन्दरी कामचारिणी

तू शोभा, वंशवर्धिनी, लोला, मालिनी व परमेष्ठिनी आहेस. तू त्रैलोक्यसुंदरी—रम्य, परमसुंदरी आणि स्वेच्छाचारिणी आहेस.

Verse 111

महानुभावा सत्त्वस्था महामहिषमर्दनी / पद्ममाला पापहरा विचित्रा मुकुटानना

ती महानुभावा, सत्त्वस्थ, महामहिषमर्दिनी आहे। पद्ममाला धारण करणारी, पापहरिणी, विचित्ररूपिणी, मुकुटाने शोभित मुखवती आहे।

Verse 112

निर्यन्त्रा यन्त्रवाहस्था नन्दिनी भद्रकालिका / आदित्यवर्णा कौमारी मयूरवरवाहिनी

ती निर्यंत्रा, स्वाधीन शक्ती असूनही दिव्य यंत्र-वाहनावर स्थित आहे। ती नंदिनी, भद्रकालिका आहे। आदित्यवर्णा ती कौमारी, श्रेष्ठ मयूरावर आरूढ आहे।

Verse 113

निर्यन्त्रा यन्त्रवाहस्था नन्दिनी भद्रकालिका / आदित्यवर्णा कौमारी मयूरवरवाहिनी

ती निर्यंत्रा, सार्वभौम शक्ती आहे; तसेच पवित्र वाहन व त्यातील यंत्रांवर अधिष्ठित होऊन त्यांचे संचालन करते। ती नंदिनी, भद्रकालिका; सूर्यतेजाने दीप्त कौमारी, श्रेष्ठ मयूरावर विराजमान आहे।

Verse 114

वृषासनगता गौरो महाकाली सुरार्चिता / अदितिर्नियता रौद्री पद्मगर्भा विवाहना

वृषासनगता गौरी, देवांनी अर्चिलेली महाकाली; संयमित अदिती, रौद्री; पद्मगर्भा आणि सर्वभूतांची दिव्य वाहनस्वरूपा—तिलाच ही स्तुती अर्पण आहे।

Verse 115

विरूपाक्षी लेलिहाना महापुरनिवासिनी / महाफलानवद्याङ्गी कामपूरा विभावरी

ती विरूपाक्षी, लेलिहाना—सर्वग्रासी शक्ती; परम पुरात निवास करणारी आद्य महादेवी आहे। ती महाफल देणारी, अनवद्य अंगवती, कामना पूर्ण करणारी, दिव्य विभावरी (रात्रिस्वरूपा) आहे।

Verse 116

विचित्ररत्नमुकुटा प्रणतार्तिप्रभञ्जनी / कौशिकी कर्षणी रात्रिस्त्रिदशार्तिविनाशिनी

ती विचित्र रत्नमुकुटधारिणी आहे; शरणागतांच्या दुःखाचा भंजक आहे। ती तेजस्विनी कौशिकी, सर्वांना आपल्याकडे ओढणारी कर्षणी, रात्रिरूप रक्षिका आणि देवांच्या आर्ततेचा विनाश करणारी आहे।

Verse 117

बहुरूपा सुरूपा च विरूपा रूपवर्जिता / भक्तार्तिशमनी भव्या भवभावविनाशनी

तू बहुरूपा आहेस आणि सुरूपाही; कधी विरूपा भासली तरी तू रूपातीत आहेस। तू भक्तांची आर्तता शमवितेस; तू कल्याणमयी, रम्य आहेस; आणि संसार-भवात बांधणारा भाव नष्ट करतेस।

Verse 118

निर्गुणा नित्यविभवा निः सारा निरपत्रपा / यशस्विनी सामगीतिर्भवाङ्गनिलयालया

ती निर्गुणा, नित्य वैभवयुक्त आहे; निःसारता-रहित व निर्भय आहे। ती यशस्विनी; सामवेदातील सामगीतीस्वरूप आहे; भव (शिव) यांच्या अंगात निवास करणारी आणि स्वतः परम आलय आहे।

Verse 119

दीक्षा विद्याधरी दीप्ता महेन्द्रविनिपातिनी / सर्वातिशायिनी विद्या सर्वसिद्धिप्रदायिनी

ती दीक्षा, विद्याधरी, दीप्तिमती आहे; महेंद्र (इंद्र) याचा गर्वही पाडणारी. ती सर्वातिशयिनी विद्या असून सर्व सिद्धी व साधनफल देणारी आहे।

Verse 120

सर्वेश्वरप्रिया तार्क्ष्या समुद्रान्तरवासिनी / अकलङ्का निराधारा नित्यसिद्धा निरामया

हे सर्वेश्वरप्रिये, हे तार्क्ष्या! समुद्राच्या अंतरात वास करणारी—तू निष्कलंक, निराधार (स्वतंत्र), नित्यसिद्ध आणि निरामय आहेस।

Verse 121

कामधेनुर्बृहद्गर्भा धीमती मोहनाशिनी / निः सङ्कल्पा निरातङ्का विनया विनयप्रदा

ती कामधेनू, बृहद्गर्भा, धीमती व मोह नाशिणी आहे। ती निःसंकल्प, निरातंक; तीच विनयस्वरूप आणि विनय (सदाचार) देणारी आहे।

Verse 122

ज्वालामालासहस्त्राढ्या देवदेवी मनोन्मनी / महाभगवती दुर्गा वासुदेवसमुद्भवा

हजारो ज्वालामालांनी अलंकृत, देवदेवी मनोन्मनी—ती महाभगवती दुर्गा वासुदेवापासून प्रकट झाली आहे।

Verse 123

महेन्द्रोपेन्द्रभगिनी भक्तिगम्या परावरा / ज्ञानज्ञेया जरातीता वेदान्तविषया गतिः

ती महेंद्र व उपेंद्राची भगिनी; भक्तीने गम्य; परा आणि अवर यांपलीकडील परम तत्त्व। ती ज्ञानाने जाणण्याजोगी, जरेपलीकडे, आणि वेदान्तात सांगितलेली परम गती आहे।

Verse 124

दक्षिणा दहना दाह्या सर्वभूतनमस्कृता / योगमाया विभावज्ञा महामाया महीयसी

ती दक्षिणा (मंगल दान), दहना (दाहक शक्ति) आणि दाह्या (दग्ध होणारे) आहे; सर्व भूतांनी नमस्कृत. ती योगमाया, सर्व विभावांची ज्ञाती, महामाया—अतिशय महनीय शक्ति आहे।

Verse 125

संध्या सर्वसमुद्भूतिर्ब्रह्मवृक्षाश्रयानतिः / बीजाङ्कुरसमुद्भूतिर्महाशक्तिर्महामतिः

ती संध्या—काल व उपासनेचा पावन संधिकाळ; ती सर्वसमुद्भूती आहे। ती ब्रह्मवृक्षाच्या आश्रयातील नम्र नति आहे। ती बीज व अंकुराची उत्पत्ती; महाशक्ती व महामती आहे।

Verse 126

ख्यातिः प्रज्ञा चितिः संवित् महाभोगीन्द्रशायिनी / विकृतिः शांसरी शास्त्री गणगन्धर्वसेविता

ती ख्याति, प्रज्ञा, चिती व निर्मळ संवित् आहे; महाभोगींद्र शेषावर शयन करणारी आहे। ती विकृती, संसारात संचार करणारी, शास्त्रांची अधिष्ठात्री आणि गण-गंधर्वांनी सेविली जाणारी आहे।

Verse 127

वैश्वानरी महाशाला देवसेना गुहप्रिया / महारात्रिः शिवानन्दा शची दुः स्वप्ननाशिनी

ती वैश्वानरी, महाशाला—महान व विशाल निवास आहे; देवसेना, गुह (स्कंद)ची प्रिया आहे। ती महारात्रि, शिवानंदा, शची आणि दुःस्वप्ननाशिनी आहे।

Verse 128

इज्या पूज्या जगद्धात्री दुर्विज्ञेया सुरूपिणी / गुहाम्बिका गुणोत्पत्तिर्महापीठा मरुत्सुता

ती यज्ञातील इज्या व भक्तीतील पूज्या आहे; जगद्धात्री, पूर्ण जाणण्यास दुर्विज्ञेया, तरीही सुरूपिणी आहे। ती गुहाम्बिका, गुणोत्पत्ती, महापीठा आणि मरुत्सुता आहे।

Verse 129

हव्यवाहान्तरागादिः हव्यवाहसमुद्भवा / जगद्योनिर्जगन्माता जन्ममृत्युजरातिगा

ती हव्यवाह (यज्ञाग्नी)च्या अंतःस्थ आद्य तेजाचा आरंभ आहे आणि त्याच अग्नीतून उद्भवलेली आहे। ती जगद्योनि व जगन्माता—जन्म, मृत्यु व जरा यांपलीकडे आहे।

Verse 130

बुद्धिमाता बुद्धिमती पुरुषान्तरवासिनी / तरस्विनी समाधिस्था त्रिनेत्रा दिविसंस्थिता

ती बुद्धीची माता आणि स्वतः परम बुद्धिमती आहे; पुरुषाच्या अंतरात वास करणारी (अंतर्यामी चेतना) आहे। ती तरस्विनी, समाधिस्थ; त्रिनेत्री होऊन दिव्य लोकात संस्थित आहे।

Verse 131

सर्वेन्द्रियमनोमाता सर्वभूतहृदि स्थिता / संसारतारिणी विद्या ब्रह्मवादिमनोलया

ती सर्व इंद्रिये व मनाची जननी असून सर्व भूतांच्या हृदयात वसते। तीच संसारतारिणी विद्या आहे; ब्रह्मवाद्यांची मने परम तत्त्वात लीन करते।

Verse 132

ब्रह्माणी बृहती ब्राह्मी ब्रह्मभूता भवारणिः / हिरण्मयी महारात्रिः संसारपरिवर्तिका

ती ब्रह्माणी, बृहती, ब्राह्मी शक्ती—स्वतः ब्रह्मरूप, भवाची अरणी-अग्नी आहे. ती हिरण्मयी, महारात्रि आणि संसारचक्र फिरविणारी शक्ती आहे.

Verse 133

सुमालिनी सुरूपा च भाविनी तारिणी प्रभा / उन्मीलनी सर्वसहा सर्वप्रत्ययसाक्षिणी

ती सुमालिनी व सुरूपा; भाविनी, तारिणी आणि प्रभा आहे. ती उन्मीलनी, सर्वसहा आणि सर्व प्रत्ययांची साक्षिणी आहे.

Verse 134

सुसौम्या चन्द्रवदना ताण्डवासक्तमानसा / सत्त्वशुद्धिकरी शुद्धिर्मलत्रयविनाशिनी

ती अतिसौम्य, चंद्रासारख्या मुखाची; जिने मन दिव्य तांडवात आसक्त केले आहे. ती सत्त्वशुद्धी करणारी—स्वतः शुद्धी—आणि मलत्रयाचा नाश करणारी आहे.

Verse 135

जगत्प्रिया जगन्मूर्तिस्त्रिमूर्तिरमृताश्रया / निराश्रया निराहारा निरङ्कुरवनोद्भवा

ती जगताची प्रिया, जगतच जिचे मूर्तिरूप; त्रिमूर्ती म्हणून प्रकट, अमृतात प्रतिष्ठित. तरीही ती निराश्रया, निराहारा, आणि बीजरहित वनासारखी अकारण उद्भवलेली आहे.

Verse 136

चन्द्रहस्ता विचित्राङ्गी स्त्रग्विणी पद्मधारिणी / परावरविधानज्ञा महापुरुषपूर्वजा

तिच्या हस्ती चंद्रचिन्ह आहे, तिचे रूप विलक्षण; ती हारांनी अलंकृत व पद्मधारिणी आहे. पर-अपर अशा दोन्ही लोकांच्या विधानांची जाण असलेली, महापुरुषापूर्वीची आद्य शक्ती तीच आहे.

Verse 137

विद्येश्वरप्रिया विद्या विद्युज्जिह्वा जितश्रमा / विद्यामयी सहस्त्राक्षी सहस्त्रवदनात्मजा

ती विद्येश्वराची प्रिया, स्वयं विद्या आहे; तिची जिह्वा विद्युत्समान, आणि ती श्रमजयी आहे. ती विद्यामयी, सहस्रनेत्री, व सहस्रवदनाची आत्मजा आहे.

Verse 138

सहस्त्ररश्मिः सत्त्वस्था महेश्वरपदाश्रया / क्षालिनी सन्मयी व्याप्ता तैजसी पद्मबोधिका

ती सहस्ररश्मिरूप, सत्त्वस्थ; महेश्वराच्या परम पदाचा आश्रय करणारी आहे. ती क्षालिनी—पावन करणारी, सन्मयी, सर्वव्यापी; ती तैजसी तेजस्विनी, आणि पद्मसदृश अंतर्ज्ञान जागविणारी आहे.

Verse 139

महामायाश्रया मान्या महादेवमनोरमा / व्योमलक्ष्मीः सिहरथा चेकितानामितप्रभा

ती महामायेत आश्रित, मान्य व पूज्य; महादेवाच्या मनाला रमविणारी आहे. ती व्योमलक्ष्मी, सिंह-रथारूढ, आणि चेकितान—भय-भक्ती जागविणारी, अमितप्रभा आहे.

Verse 140

वीरेश्वरी विमानस्था विशोकाशोकनाशिनी / अनाहता कुण्डलिना नलिनी पद्मवासिनी

हे वीरेश्वरी! तू विमानस्थ, विशोका व शोकनाशिनी आहेस. तू अनाहत (अंतर्नाद), कुण्डलिनी शक्ति; नलिनी आणि हृदयपद्मात वास करणारी आहेस.

Verse 141

सदानन्दा सदाकीर्तिः सर्वभूताश्रयस्थिता / वाग्देवता ब्रह्मकला कलातीता कलारणिः

ती सदानंदमयी, सदाकीर्तिमयी, सर्वभूतांची आश्रयस्थानी आहे। ती वाग्देवता, ब्रह्माची दिव्य कला; काळाच्या सर्व कलांपलीकडे असून त्या कलांची मूळ जननी आहे।

Verse 142

ब्रह्मश्रीर्ब्रह्महृदया ब्रह्मविष्णुशिवप्रिया / व्योमशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिः परागतिः

ती ब्रह्माची श्री-शोभा, ब्रह्माचे हृदय, आणि ब्रह्मा-विष्णु-शिव तिघांनाही समान प्रिय आहे। ती व्योमशक्ती, क्रियाशक्ती, ज्ञानशक्ती आणि परमगती आहे।

Verse 143

क्षोभिका बन्धिका भेद्या भेदाभेदविवर्जिता / अभिन्नाभिन्नसंस्थाना वंशिनी वंशहारिणी

ती प्रकटतेला क्षोभ देणारी, उपाधींनी बांधणारी, आणि ते बंधन भेदण्यास योग्य अशीही आहे। ती भेद-अभेद दोन्हींपलीकडे आहे। तिचे स्वरूप अविभक्तही भासते व विभक्तही; ती वंशप्रवर्तिनी आणि वंशहारिणी आहे।

Verse 144

गुह्यशक्तिर्गुणातीता सर्वदा सर्वतोमुखी / भगिनी भगवत्पत्नी सकला कालकारिणी

ती गुह्य अंतःशक्ती, गुणातीत, सर्वदा सर्वतोमुखी आहे। ती भगिनीही आहे आणि भगवंताची पत्नीही; ती सकला—संपूर्ण—आणि काळाची कर्त्री आहे।

Verse 145

सर्ववित् सर्वतोभद्रा गुह्यातीता गुहारणिः / प्रक्रिया योगमाता च गङ्गा विश्वेश्वरेश्वरी

ती सर्ववित्, सर्वतोभद्रा; ती गुह्यापलीकडे असून गुहेतील रहस्य प्रज्वलित करणारी अरणी आहे। ती प्रक्रिया, योगमाता; तीच गंगा आणि विश्वेश्वराची ईश्वरी आहे।

Verse 146

कपिला कापिला कान्ताकनकाभाकलान्तरा / पुण्या पुष्करिणी भोक्त्री पुरन्दरपुरस्सरा

ती कपिला, कापिला, सुवर्णकांतीने झळकणारी कान्ता आहे; ती पुण्या, पुष्करिणी-सरस्वरूपा, भोग व पोषण देणारी, आणि पुरंदर (इंद्र) नगराच्या अग्रभागी नेणारी आहे।

Verse 147

पोषणी परमैश्वर्यभूतिदा भूतिभूषणा / पञ्चब्रह्मसमुत्पत्तिः परमार्थार्थविग्रहा

ती पोषणी आहे; परम ऐश्वर्य-समृद्धी देणारी आणि सर्व विभूतींचे भूषणस्वरूप आहे। तिच्यापासून पंचब्रह्माची उत्पत्ती होते; ती परमार्थ व त्याच्या परम अर्थाची साकार मूर्ती आहे।

Verse 148

धर्मोदया भानुमती योगिज्ञेय मनोजवा / मनोहरा मनोरक्षा तापसी वेदरूपिणी

ती धर्मोदया—धर्माचा उदयप्रकाश, भानुमती—तेजस्विनी; योगींना ज्ञेय आणि मनासारखी वेगवान। ती मनोहर, मनाची रक्षिका; तपश्चर्याशक्तियुक्त आणि वेदरूपिणी आहे।

Verse 149

वेदशक्तिर्वेदमाता वेदविद्याप्रकाशिनी / योगेश्वरेश्वरी माता महाशक्तिर्मनोमयी

ती वेदशक्ती, वेदमाता, वेदविद्येची प्रकाशिका आहे। ती माता, योगेश्वरांची ईश्वरी—स्वयं महाशक्ती—आणि मनोमयी आहे।

Verse 150

विश्वावस्था वियन्मूर्तिर्विद्युन्माला विहायसी / किंनरी सुरभी वन्द्या नन्दिनी नन्दिवल्लभा

ती विश्वावस्था—विश्वस्थितीचा आधार, वियन्मूर्ती—आकाशस्वरूपा; ती विद्युत्माला, विहायसी—दिव्य गगनचारी। ती किंनरी, सुरभी, वंद्या—वंदनीय; ती नंदिनी, नंदीची प्रिया (नंदिवल्लभा) आहे।

Verse 151

भारती परमानन्दा परापरविभेदिका / सर्वप्रहरणोपेता काम्या कामेश्वरेश्वरी

ती भारती (वाणी/सरस्वती) परमानंदस्वरूपा, पर-अपर तत्त्वांचा भेद दर्शविणारी आहे। सर्व आयुधे व शक्तींनी युक्त, इच्छित वर देणारी—कामेश्वराची अधीश्वरी देवी आहे।

Verse 152

अचिन्त्याचिन्त्यविभवा हृल्लेखा कनकप्रभा / कूष्माण्डी धनरत्नाढ्या सुगन्धा गन्धायिनी

ती अचिंत्य आहे आणि तिची विभूतीही चिंतनातीत; ती हृदयावर आपला लेख उमटविते, सुवर्णप्रभेने दीप्त आहे। ती कूष्माण्डी, धन-रत्नांनी समृद्ध; सुगंधमयी व सुगंध पसरविणारी आहे।

Verse 153

त्रिविक्रमपदोद्भूता धनुष्पाणिः शिवोदया / सुदुर्लभा धनाद्यक्षा धन्या पिङ्गललोचना

ती त्रिविक्रमाच्या पदचिन्हातून उद्भवलेली, हातात धनुष्य धारण करणारी; शिवोदयानें मंगलमयी—अतिशय दुर्लभ आहे। ती धनादि संपत्तीची अधिष्ठात्री यक्ष-राणी, धन्य व पिंगल (सुवर्णाभ) नेत्रांची आहे।

Verse 154

शान्तिः प्रभावती दीप्तिः पङ्कजायतलोचना / आद्या हृत्कमलोद्भूता गवां मता रणप्रिया

ती शांती, प्रभावती व दीप्ती—कमलनयना आहे। ती आद्या, हृदयकमलातून उद्भवलेली; गायींची माता म्हणून मान्य आणि रणप्रिय आहे।

Verse 155

सत्क्रिया गिरिजा शुद्धा नित्यपुष्टा निरन्तरा / दुर्गाकात्यायनीचण्डी चर्चिका शान्तविग्रहा

ती सत्क्रिया स्वतः, गिरिजा, शुद्धा—नित्य पोषण करणारी व निरंतर आहे। ती दुर्गा, कात्यायनी, चंडी, चर्चिका—जिचा विग्रह शांत व शुभ आहे।

Verse 156

हिरण्यवर्णा रजनी जगद्यन्त्रप्रवर्तिका / मन्दराद्रिनिवासा च शारदा स्वर्णमालिनी

सुवर्णवर्णा रजनी, जी जगत्-यंत्रास प्रवर्तित करते; मंदर पर्वतावर वसणारी शारदा, सुवर्णमाळा धारण करणारी।

Verse 157

रत्नमाला रत्नगर्भा पृथ्वी विश्वप्रमाथिनी / पद्मानना पद्मनिभा नित्यतुष्टामृतोद्भवा

ती रत्नमाळा, रत्नगर्भा; ती पृथ्वी, जी विश्वाचे मंथन व परिवर्तन करणारी शक्ती। पद्ममुखी, पद्मसदृश तेजस्वी, नित्यतुष्टा, अमृतस्वरूपे उद्भवलेली।

Verse 158

धुन्वती दुः प्रकम्प्या च सूर्यमाता दृषद्वती / महेन्द्रभगिनी मान्या वरेण्या वरदर्पिता

धुन्वती, दुः, प्रकम्प्या, सूर्यमाता व दृषद्वती; तसेच महेंद्रभगिनी, मान्या, वरेण्या व वरदर्पिता—ही पावन नद्या/तीर्थे स्मरणीय आहेत।

Verse 159

कल्याणी कमला रामा पञ्चभूता वरप्रदा / वाच्या वरेश्वरी वन्द्या दुर्जया दुरतिक्रमा

ती कल्याणी; ती कमला (लक्ष्मी), ती रामा. ती पंचमहाभूतांत अधिष्ठित होऊन वर देते. पवित्र वाणीने आवाह्य, वरेश्वरी, वंद्य—अजेय व अतिक्रमणातीत।

Verse 160

कालरात्रिर्महावेगा वीरभद्रप्रिया हिता / भद्रकाली जगन्माता भक्तानां भद्रदायिनी

ती कालरात्रि, महावेगवती; वीरभद्रास प्रिय व हितकारिणी. ती भद्रकाली, जगन्माता, जी भक्तांना कल्याण देणारी।

Verse 161

कराला पिङ्गलाकारा नामभेदामहामदा / यशस्विनी यशोदा च षडध्वपरिवर्तिका

ती कराला, पिंगलाकार; नामभेदांपासून उत्पन्न होणारी महामद-शक्ती आहे। ती यशस्विनी व यशोदा असून षडध्व—सहापथांचे परिवर्तन व नियमन करणारी शक्ती आहे।

Verse 162

शङ्खिनी पद्मिनी सांख्या सांख्ययोगप्रवर्तिका / चैत्रा संवत्सरारूढा जगत्संपूरणीन्द्रजा

ती शंखिनी, पद्मिनी आणि सांख्या—सांख्य व योगाची प्रवर्तिका आहे। ती चैत्रा, संवत्सरचक्रावर आरूढ; जगत् परिपूर्ण करणारी आणि इंद्रजा आहे।

Verse 163

शुम्भारिः खेचरीस्वस्था कम्बुग्रीवा कलिप्रिया / खगध्वजी खगारूढा परार्घ्या परमालिनी

तू शुम्भाचा संहार करणारी; आकाशमार्गी असूनही सदैव स्वस्थ आहेस। शंखासारखी ग्रीवा असलेली, कलियुगातही प्रिय; खगध्वज धारण करणारी, खग (गरुड)ावर आरूढ—तू परमपूज्य व परममालांनी अलंकृत आहेस।

Verse 164

ऐश्वर्यवर्त्मनिलया विरक्ता गरुडासना / जयन्ती हृद्गुहा रम्या गह्विरेष्ठा गणाग्रणीः

ती ऐश्वर्याच्या मार्गात निवास करणारी, स्वतः विरक्त; गरुडासनस्थ आहे। ती जयन्ती—सदैव विजयी; हृदयगुहेचे रहस्य; रम्या; गहन-गूढ तत्त्वांत श्रेष्ठ; आणि गणांची अग्रणी आहे।

Verse 165

संकल्पसिद्धा साम्यस्था सर्वविज्ञानदायिनी / कलिकल्पषहन्त्री च गुह्योपनिषदुत्तमा

ती संकल्पसिद्धा, साम्यात स्थित, सर्व विज्ञान (तत्त्वज्ञान) देणारी आहे। ती कलि व त्याच्या कल्पनांचा नाश करणारी, आणि गुह्य उपनिषद्-तत्त्वाची परम उत्तम शिक्षा आहे।

Verse 166

निष्ठा दृष्टिः स्मृतिर्व्याप्तिः पुष्टिस्तुष्टिः क्रियावती / विश्वामरेश्वरेशाना भुक्तिर्मुक्तीः शिवामृता

ती निष्ठा, सत्यदृष्टी व पवित्र स्मृती आहे; ती सर्वव्यापिनी, पुष्टी, तुष्टी आणि सिद्धिदायिनी क्रियाशक्ती आहे. ती विश्व व देवांची ईश्वरी—शिवामृतस्वरूपा—भुक्ती व मुक्ती दोन्ही प्रदान करते.

Verse 167

लोहिता सर्पमाला च भीषणी वनमालिनी / अनन्तशयनानन्या नरनारायणोद्भवा

ती लोहितवर्णा, सर्पमाला धारण करणारी; भीषण, वनमालेने विभूषित आहे. ती अनंतशयनीपासून अभिन्न असून नर-नारायणापासून उद्भवली असे म्हटले जाते.

Verse 168

नृसिंही दैत्यमथनी शङ्खचक्रगदाधरा / संकर्षणसमुत्पत्तिरम्बिकापादसंश्रया

ती नृसिंही, दैत्यांचा मर्दन करणारी, शंख-चक्र-गदा धारण करणारी आहे. ती संकर्षणापासून समुत्पन्न म्हणतात आणि अंबिकेच्या चरणी आश्रय घेते.

Verse 169

महाज्वाला महामूर्तिः सुमूर्तिः सर्वकामधुक् / सुप्रभा सुस्तना गौरी धर्मकामार्थमोक्षदा

ती महाज्वाला, महामूर्ती व सुमूर्ती आहे; सर्व कामना पूर्ण करणारी आहे. ती सुप्रभा, सुस्तना, गौरी—धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणारी आहे.

Verse 170

भ्रूमध्यनिलया पूर्वा पुराणपुरुषारणिः / महाविभूतिदा मध्या सरोजनयना समा

ती भ्रूमध्यात निवास करणारी आद्या आहे—पुराण पुरुषाला प्रज्वलित करणाऱ्या अरणीसारखी. मध्यभागी ती महाविभूती देते; ती सरोजनयना व सदैव समचित्त, शांत आहे.

Verse 171

अष्टादशभुजानाद्या नीलोत्पलदलप्रभा / सर्वशक्त्यासनारूढा धर्माधर्मार्थवर्जिता

आद्या देवी अठरा भुजांनी युक्त, निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखी तेजस्वी आहे। ती सर्वशक्तींच्या आसनावर आरूढ, धर्म-अधर्माच्या पलीकडे व लौकिक हेतूंहून अलिप्त आहे।

Verse 172

वैराग्यज्ञाननिरता निरालोका निरिन्द्रिया / विचित्रगहनाधारा शाश्वतस्थानवासिनी

ती वैराग्य व तत्त्वज्ञानात निरत आहे; प्रकाशरूप वस्तुकरणापलीकडे व इंद्रियांपलीकडे आहे. तिचा आधार अद्भुत व अतिगहन असून ती शाश्वत धामात वास करते.

Verse 173

स्थानेश्वरी निरानन्दा त्रिशूलवरधारिणी / अशेषदेवतामूर्तिर्देवता वरदेवता / गणाम्बिका गिरेः पुत्री निशुम्भविनिपातिनी

ती स्थानेश्वरी, सामान्य आनंदापलीकडे; त्रिशूल व वरमुद्रा धारण करणारी आहे. ती सर्व देवतांची मूर्ती, स्वयं देवी—परम वरदायिनी. ती गणाम्बिका, गिरिराजाची कन्या, निशुम्भाचा संहार करणारी आहे.

Verse 174

अवर्ण वर्णरहिता निवर्णा बीजसंभवा / अनन्तवर्णानन्यस्था शङ्करी शान्तमानसा

ती अवर्णा—वर्णभेदरहित, निरुपाधिक; तरीही आदिबीजाची जननी आहे. अनंत रूप-रंगांनी प्रकट होऊनही ती एकत्वात स्थित—शंकरी, जिनचे मन परम शांत आहे.

Verse 175

अगोत्रा गोमती गोप्त्री गुह्यरूपा गुणोत्तरा / गौर्गोर्गव्यप्रिया गौणी गणेश्वरनमस्कृता

ती अगोत्रा—गोत्र-वंशापलीकडे; गोमती—मंगलशक्तीने संपन्न; आणि गोप्त्री—रक्षणकर्ती आहे. तिचे रूप गुह्य व अंतर्मुख; ती गुणोत्तम आहे. ती गौरी; गायी व गोसंबंधी सर्व गोष्टींवर प्रेम करणारी; ‘गौ’ तत्त्वाची अधिष्ठात्री. गणेश्वरही तिला नमस्कार करतो.

Verse 176

सत्यमात्रा सत्यसंधा त्रिसंध्या संधिवर्जिता / सर्ववादाश्रया संख्या संख्ययोगसमुद्भवा

ती केवळ सत्यस्वरूप, सत्यनिष्ठ; त्रिसंध्यांत विराजमान असूनही संधी-भेदरहित आहे। सर्व वादांचा आधार तीच ‘संख्या’, जी सांख्य-योगाच्या संगमातून उद्भवली।

Verse 177

असंख्येयाप्रमेयाख्या शून्या शुद्धकुलोद्भवा / बिन्दुनादसमुत्पत्तिः शंभुवामा शशिप्रभा

ती ‘असंख्येय’ व ‘अप्रमेय’ म्हणून प्रसिद्ध; निर्धारणातीत शून्यस्वरूप, शुद्ध कुलातून उद्भवलेली। तिच्यापासून बिंदू व नाद उत्पन्न होतात; ती शंभूची वामा शक्ति, चंद्रप्रभेसारखी तेजस्वी।

Verse 178

विसङ्गा भेदरहिता मनोज्ञा मधुसूदनी / महाश्रीः श्रीसमुत्पत्तिस्तमः पारे प्रतिष्ठिता

ती आसक्तिरहित, भेदरहित, मनोहर व मधुसूदनी आहे। ती महाश्री—जिच्यापासून श्रीची उत्पत्ती होते—आणि ती तमाच्या पलीकडे प्रतिष्ठित आहे।

Verse 179

त्रितत्त्वमाता त्रिविधा सुसूक्ष्मपदसंश्रया / शान्त्यतीता मलातीता निर्विकारा निराश्रया

ती त्रितत्त्वांची माता, त्रिविध रूपाने प्रकट, परम सूक्ष्म पदात आश्रित आहे। ती शांतीच्याही पलीकडे, मलातीत, निर्विकार व निराश्रय आहे।

Verse 180

शिवाख्या चित्तनिलया शिवज्ञानस्वरूपिणी / दैत्यदानवनिर्मात्री काश्यपी कालकल्पिका

ती ‘शिवा’ म्हणून प्रसिद्ध; ती चित्तात निवास करते; ती शिवज्ञानस्वरूप आहे। ती दैत्य-दानवांची निर्मात्री; ती काश्यपी, आणि काळ व कल्पांची रचना करणारी शक्ति आहे।

Verse 181

शास्त्रयोनिः क्रियामूर्तिश्चतुर्वर्गप्रदर्शिका / नारायणी नरोद्भूतिः कौमुदी लिङ्गधारिणी

ती शास्त्रांची योनी, क्रियेची मूर्ती आणि चतुर्वर्गाची प्रदर्शिका आहे। ती नारायणी, नरांतून उद्भवलेली शक्ति, कौमुदी-चंद्रप्रभा आणि लिंगधारिणी आहे।

Verse 182

कामुकी ललिता भावा परापरविभूतिदा / परान्तजातमहिमा बडवा वामलोचना

ती कामुकी, ललिता आणि सर्व भावांची आधारभूमी आहे; ती पर व अपर—दोन्ही विभूती देते। तिची महिमा परात्परातून जन्मलेली; ती बडवा-शक्ती व वामलोचना आहे।

Verse 183

सुभद्रा देवकी सीता वेदवेदाङ्गपारगा / मनस्विनी मन्युमाता महामन्युसमुद्भवा

ती सुभद्रा, देवकी आणि सीता; वेद व वेदांगांच्या पार जाणारी आहे। ती मनस्विनी, मन्युची माता, आणि महामन्यूपासून उद्भवलेली आहे।

Verse 184

अमृत्युरमृता स्वाहा पुरुहूता पुरुष्टुता / अशोच्या भिन्नविषया हिरण्यरजतप्रिया

तू अमृत्यु व अमृता; तू स्वाहा—यज्ञाची पावन हाक आहेस। तू पुरुहूता, पुरुष्टुता; तू अशोच्या, तुझा विषय बहुविध व सर्वव्यापी, आणि तू सुवर्ण-रजतप्रिया आहेस।

Verse 185

हिरण्या राजती हैमी हेमाभरणभूषिता / विभ्राजमाना दुर्ज्ञेया ज्योतिष्टोमफलप्रदा

ती हिरण्या, राजती, हैमी—सुवर्णमयी व सुवर्णाभरणांनी भूषिता आहे। ती विभ्राजमान असूनही दुर्ज्ञेया, आणि ज्योतिष्टोम यज्ञाचे फल देते।

Verse 186

महानिद्रासमुद्भूतिरनिद्रा सत्यदेवता / दीर्घाककुद्मिनी हृद्या शान्तिदा शान्तिवर्धिनी

ती महानीद्रेतून उद्भवलेली, सदैव जागृत, सत्यदेवता आहे। दीर्घनेत्री, उन्नतस्तनी, हृदयाला प्रिय—ती शांती देते व शांती वाढविते।

Verse 187

लक्ष्म्यादिशक्तिजननी शक्तिचक्रप्रवर्तिका / त्रिशक्तिजननी जन्या षडूर्मिपरिर्जिता

ती लक्ष्मीआदि शक्तींची जननी, दिव्य शक्तिचक्र प्रवर्तिणारी आहे। त्रिशक्तीचीही जननी, स्वयं आद्यकारण—षडूर्मी जिंकलेली।

Verse 188

सुधामा कर्मकरणी युगान्तदहनात्मिका / संकर्षणी जगद्धात्री कामयोनिः किरीटिनी

ती सुधामा, कर्म करणारी व क्रियाशक्ती; युगान्ताच्या दहनाग्नीचे स्वरूप. ती संकर्षणी, जगद्धात्री, कामयोनी आणि किरीटधारिणी आहे।

Verse 189

ऐन्द्री त्रैलोक्यनमिता वैष्णवी परमेश्वरी / प्रद्युम्नदयिता दान्ता युग्मदृष्टिस्त्रिलोचना

ती ऐन्द्री, त्रैलोक्याने नमिलेली; ती वैष्णवी परमेश्वरी आहे। प्रद्युम्नाची प्रिया, दान्त व संयमी; युग्मदृष्टी, त्रिलोचना आहे।

Verse 190

मदोत्कटा हंसगतिः प्रचण्डा चण्डविक्रमा / वृषावेशा वियन्माता विन्ध्यपर्वतवासिनी

ती दिव्य मदाने उत्कट, हंसगतीने चालणारी; प्रचंड, चंडविक्रम आहे। वृषवेषधारिणी, व्योममाता, आणि विन्ध्यपर्वतवासिनी आहे।

Verse 191

हिमवन्मेरुनिलया कैलासगिरिवासिनी / चाणूरहन्तृतनया नीतिज्ञा कामरूपिणी

जी हिमवान् व मेरूवर निवास करणारी, कैलासगिरीत वास करणारी; चाणूर-वधकर्त्याची तनया; नीति व धर्माचाराची जाणकार; आणि इच्छेनुसार रूप धारण करणारी आहे।

Verse 192

वेदविद्याव्रतस्नाता धर्मशीलानिलाशना / वीरभद्रप्रिया वीरा महाकालसमुद्भवा

वेदविद्या व व्रत-नियमांनी स्नात, धर्मशील, प्राणवायूलाही भस्म करणारी; वीरभद्राची प्रिया, स्वयं वीर; आणि महाकालापासून उद्भवलेली आहे।

Verse 193

विद्याधरप्रिया सिद्धा विद्याधरनिराकृतिः / आप्यायनी हरन्ती च पावनी पोषणी खिला

विद्याधरांची प्रिया, स्वयं सिद्धा; विद्याधरांचे दोष दूर करणारी. सर्वांना पुष्ट व समृद्ध करणारी, पाप-दुःख हरून नेणारी; पावनी, पोषिणी आणि सर्वव्यापी अखिला आहे।

Verse 194

मातृका मन्मथोद्भूता वारिजा वाहनप्रिया / करीषिणी सुधावाणी वीणावादनतत्परा

तू मातृका आहेस; मन्मथशक्तिरूपाने उद्भवलेली आहेस. कमलसम्भवा, आपल्या वाहनावर प्रेम करणारी; धेनुरूपिणी, सुधामय वाणी असलेली, आणि वीणा-वादनात सदैव तत्पर आहेस।

Verse 195

सेविता सेविका सेव्या सिनीवाली गरुत्मती / अरुन्धती हिरण्याक्षी मृगाङ्का मानदायिनी

तू सेविता, सेविका आणि सेव्या आहेस; तू सिनीवाली, गरुत्मती; अरुंधती; हिरण्याक्षी; मृगांका; आणि मान-मर्यादा देणारी आहेस।

Verse 196

वसुप्रदा वसुमती वसोर्धारा वसुंधरा / धाराधरा वरारोहा वरावरसहस्त्रदा

हे देवी! तू धनप्रदा, निधींनी समृद्ध, वैभवाची धारा आणि पृथ्वी धारण करणारी आहेस। तू सर्व आधारांची धारक, परम उत्कर्षावर आरोहिणी, आणि उच्च-नीच सहस्र वर देणारी आहेस।

Verse 197

श्रीफला श्रीमती श्रीशा श्रीनिवासा शिवप्रिया / श्रीधरा श्रीकरी कल्या श्रीधरार्धशरीरिणी

हे देवी! तू शुभफलप्रदा, श्रीसम्पन्न, समृद्धीची अधीश्वरी, श्रीचे निवासस्थान आणि शिवप्रिया आहेस। तू श्री धारण करणारी, श्री देणारी, कल्याणकारिणी, आणि श्रीधराच्या अर्धशरीररूपाने विराजमान आहेस।

Verse 198

अनन्तदृष्टिरक्षुद्रा धात्रीशा धनदप्रिया / निहन्त्री दैत्यसङ्घानां सिहिका सिहवाहना

हे देवी! तुझी दृष्टी अनंत व अवरोधहीन आहे; तू कधीही क्षुद्र नाहीस। तू धात्री-ईशा, पालनकर्त्री अधीश्वरी, धनद (कुबेर)ची प्रिया, दैत्यसमूहांचा संहार करणारी, सिहिका आणि सिंहवाहिनी आहेस।

Verse 199

सुषेणा चन्द्रनिलया सुकीर्तिश्छिन्नसंशया / रसज्ञा रसदा रामा लेलिहानामृतस्त्रवा

हे देवी! तू सुषेणा, चंद्रनिलया—चंद्रात वसणारी प्रभा, सुकीर्ती आणि संशय छेदणारी आहेस। तू रसज्ञा, रसदा, रामा (श्री) आहेस; जणू जिभेने अमृत चाखत अमृतधारा प्रवाहित करणारी आहेस।

Verse 200

नित्योदिता स्वयञ्ज्योतिरुत्सुका मृतजीवनी / वज्रदण्डा वज्रजिह्वा वैदेवी वज्रविग्रहा

हे देवी! तू नित्य उदित, सदैव प्रकट, स्वयं-ज्योती, रक्षणासाठी उत्सुक आणि मृतालाही जीवन देणारी आहेस। तू वज्रासारखा दंड धारण करणारी, वज्रासारखी जिह्वा असलेली, वैदेवी आणि वज्रतुल्य दृढ विग्रहधारिणी आहेस।