Adhyaya 1
Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, Kurma at the Samudra-manthana, and Indradyumna’s Liberation Teaching (Iśvara-Gītā Prelude)
अध्यायाची सुरुवात नारायण, नर आणि सरस्वती यांना वंदन करून होते. नैमिषारण्यात ऋषी सूत रोमहार्षणाला व्यासपरंपरेने प्राप्त झालेले श्रेष्ठ कूर्मपुराण सांगण्याची विनंती करतात. सूत पुराणाची पाच लक्षणे स्पष्ट करून अठरा महापुराणांची यादी देतो व कूर्मपुराण हे प्रमुख असून त्यात अंतर्गत संहिता-विभाग आहेत असे सांगतो. पुढे क्षीरसागर-मंथनाचा प्रसंग येतो—विष्णू कूर्मरूप धारण करून मंदर पर्वताला आधार देतात; ऋषी श्री/लक्ष्मीचे स्वरूप विचारतात. भगवान सांगतात की श्री/लक्ष्मी ही त्यांचीच माया-शक्ती, त्रिगुणात्मिका प्रकृती आहे; ती जगाला मोहात पाडून सृष्टी-लय घडवते, पण आत्मविवेकयुक्त भक्त तिला पार करू शकतात. इंद्रद्युम्नाचे उदाहरण येते—शरणागतीने त्याने माया ओलांडली; श्रीच्या माध्यमातून व साक्षात् नारायणदर्शनातून त्याला उपदेश मिळून कृपाजन्य ज्ञान प्राप्त झाले. प्रभू वर्णाश्रमधर्म, कर्मयोग व त्रिविध भावना सांगतात आणि ज्ञान-भक्तीने महेश्वरपूजेचा विशेष निर्देश देऊन वैष्णव-शैव समन्वय प्रस्थापित करतात. शेवटी ऋषी पूर्ण उपदेश ऐकू इच्छितात; सूत रसातळात कूर्माने सांगितलेले सर्व कथन करीन असे वचन देतो आणि पुढे सर्ग-प्रतिसर्ग, मन्वंतर, भूगोल, तीर्थे व व्रते यांचे वर्णन येईल अशी भूमिका बांधतो.
Shlokas
Verse 1
कूर्मपुराण (ग्रेतिल्) कूर्मपुराण हेअदेर् थिस् फ़िले इस् अन् ह्त्म्ल् त्रन्स्फ़ोर्मतिओन् ओफ़् स_कुर्मपुरन।xम्ल् wइथ् अ रुदिमेन्तर्य् हेअदेर्। फ़ोर् अ मोरे एxतेन्सिवे हेअदेर् प्लेअसे रेफ़ेर् तो थे सोउर्चे फ़िले। दत एन्त्र्य्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् चोन्त्रिबुतिओन्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् दते ओफ़् थिस् वेर्सिओन्: २०२०-०७-३१ सोउर्चे: । पुब्लिस्हेर्: गऺत्तिन्गेन् रेगिस्तेर् ओफ़् एलेच्त्रोनिच् तेxत्स् इन् इन्दिअन् लन्गुअगेस् (ग्रेतिल्), सुब् गऺत्तिन्गेन् लिचेन्चे: थिस् ए-तेxत् wअस् प्रोविदेद् तो ग्रेतिल् इन् गोओद् फ़ैथ् थत् नो चोप्य्रिघ्त् रिघ्त्स् हवे बेएन् इन्फ़्रिन्गेद्। इफ़् अन्योने wइस्हेस् तो अस्सेर्त् चोप्य्रिघ्त् ओवेर् थिस् फ़िले, प्लेअसे चोन्तच्त् थे ग्रेतिल् मनगेमेन्त् अत् ग्रेतिल्(अत्)सुब्(दोत्)उनि-गोएत्तिन्गेन्(दोत्)दे। थे फ़िले wइल्ल् बे इम्मेदिअतेल्य् रेमोवेद् पेन्दिन्ग् रेसोलुतिओन् ओफ़् थे च्लैम्। दिस्त्रिबुतेद् उन्देर् अ च्रेअतिवे चोम्मोन्स् अत्त्रिबुतिओन्-नोन्चोम्मेर्चिअल्-स्हरेअलिके ४।० इन्तेर्नतिओनल् लिचेन्से। इन्तेर्प्रेतिवे मर्कुप्: नोने नोतेस्: थिस् फ़िले हस् बेएन् च्रेअतेद् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् फ़्रोम् कुर्म्प्१उ।ह्त्म्। दुए तो थे हेतेरोगेनेइत्य् ओफ़् थे सोउर्चेस् थे हेअदेर् मर्कुप् मिघ्त् बे सुबोप्तिमल्। फ़ोर् थे सके ओफ़् त्रन्स्परेन्च्य् थे हेअदेर् ओफ़् थे लेगच्य् फ़िले इस् दोचुमेन्तेद् इन् थे <नोते> एलेमेन्त् बेलोw: कुर्म-पुरन, पर्त् १ इन्पुत् ब्य् मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् (www।सन्स्क्नेत्।ओर्ग्) थिस् ग्रेतिल् वेर्सिओन् हस् बेएन् चोन्वेर्तेद् फ़्रोम् अ चुस्तोम् देवनगरि एन्चोदिन्ग्। थेरेफ़ोरे, wओर्द् बोउन्दरिएस् अरे उसुअल्ल्य् नोत् मर्केद् ब्य् ब्लन्क्स्। थेसे अन्द् ओथेर् इर्रेगुलरितिएस् चन्नोत् बे स्तन्दर्दिज़ेद् अत् प्रेसेन्त्। थे तेxत् इस् नोत् प्रोओफ़्-रेअद्! रेविसिओन्स्: २०२०-०७-३१: तेइ एन्चोदिन्ग् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् तेxत् कूर्मपुराणम्-१ अथ श्रीकूर्मपुराणम् पूर्वविभागः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् / देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् // कूर्म्प्१,मन्ग्।१ // नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे / पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना
नारायणास, नरश्रेष्ठ नरास आणि देवी सरस्वतीस नमस्कार करून, मग मंगलारंभी “जय” असा घोष करावा।
Verse 2
सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः / पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्
सत्राच्या शेवटी नैमिषारण्यातील महर्षींनी निष्पाप सूत रोमहर्षण यास पुण्यदायी पुराणसंहितेविषयी विचारले।
Verse 3
त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः / इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः
हे महाबुद्धी सूता! ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ भगवान् व्यास यांची इतिहास-पुराणांचा तात्पर्य जाणण्यासाठी तू योग्य रीतीने उपासना व अध्ययन केले आहेस।
Verse 4
तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् / द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः
त्या वचनांनी तुझ्या अंगावरील सर्व रोम आनंदाने उभे राहिले; म्हणून भगवान् द्वैपायन (व्यास) यांनी तुला ‘रोमहर्षण’ असे नाव दिले।
Verse 5
भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः / मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा
स्वयं प्रभु भगवान् यांनी केवळ तुलाच संबोधिले; आणि प्राचीन काळी पुराणविद् व्यासांनी मुनींसाठी पुराणसंहिता कथन केली।
Verse 6
त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः / संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः
स्वायंभुव मनूच्या यज्ञात सोम-सुत्या चालू असता, तूच हरि—पुरुषोत्तम—स्वांशाने प्रकट होऊन ही संहिता सांगण्यासाठी उत्पन्न झालास।
Verse 7
तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् / वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद
म्हणून आम्ही तुमच्याकडे उत्तम कूर्मपुराणाविषयी विचारतो. हे पुराणार्थविशारद, आमच्यासाठी ते सांगणे तुम्हास योग्य आहे।
Verse 8
मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः / प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्
मुनींचे वचन ऐकून, पौराणिकांमध्ये श्रेष्ठ सूताने मनोमन नमस्कार करून सत्यवतीपुत्र गुरु (व्यास) यांना संबोधिले।
Verse 9
रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् / वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्
रोमहर्षण म्हणाले—जगद्योनि, कूर्मरूपधारी हरि यांना नमस्कार करून, मी पापप्रणाशिनी दिव्य पौराणिक कथा सांगीन।
Verse 10
यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् / न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन
ही पुण्यकथा ऐकून पापकर्मात रत असलेलाही परम गतीस जाऊ शकतो; म्हणून नास्तिकाला ही पुण्यकथा कधीही सांगू नये।
Verse 11
श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये / इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्
श्रद्धावान, शांतचित्त व धर्मनिष्ठ द्विजास ही ही पावन कथा सांगावी; कारण ती साक्षात् नारायणांनीच कथिलेली आहे.
Verse 12
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर आणि वंशानुचरित—ही पाच लक्षणे मिळून ‘पुराण’ असे म्हणतात.
Verse 13
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च / शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
प्रथम ब्राह्म पुराण; नंतर पद्म व वैष्णव; तसेच शैव व भागवत; आणि भविष्य व नारदीय.
Verse 14
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च / लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च
त्यानंतर मार्कण्डेय, आग्नेय व ब्रह्मवैवर्त; तसेच लैंग, वाराह, स्कान्द व वामन (पुराण) आहेत.
Verse 15
कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् / अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्
मग कौर्म, मात्स्य, गारुड आणि त्यानंतर वायवीय; अठरावे पुराण ‘ब्रह्माण्ड’ या नावाने निर्दिष्ट आहे.
Verse 16
अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु / अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः
इतर उपपुराणेही मुनिंनी कथिली आहेत. हे द्विजांनो, अठरा महापुराणे संक्षेपाने ऐकून तुम्ही येथे उपदेश्य तात्पर्य जाणू इच्छिता.
Verse 17
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् / तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्
पहिला उपदेश सनत्कुमारांनी सांगितला; त्यानंतर नारसिंहमत आहे. तिसरा ‘स्कान्द’ म्हणून निर्देशिला असून तोही कुमारांनीच प्रतिपादिला.
Verse 18
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् / दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्
चौथा विभाग ‘शिवधर्म’ नावाचा असून तो साक्षात् नंदीशांनी सांगितला. पुढे दुर्वासांनी कथिलेला अद्भुत उपदेश, आणि त्यानंतर नारदांचे वचन येते.
Verse 19
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् / ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च
‘कापिल’, ‘मानव’ तसेच उशनसांनी उपदिष्ट; ‘ब्रह्माण्ड’, ‘वारुण’ आणि ‘कालिका’ नावाने प्रसिद्ध—असेही (ग्रंथ/परंपरा) सांगितले जातात.
Verse 20
माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् / पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्
तसेच ‘माहेश्वर’, ‘साम्ब’, ‘सौर’ आणि ‘सर्वार्थसंचय’ (सर्व अर्थांचा संग्रह); पुढे पराशरांनी कथिलेला दुसरा ग्रंथ, ‘मारीच’ आणि ‘भार्गव’ नावाचा (परंपरा)ही आहे.
Verse 21
इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः
हे खरोखर पंधरावे पुराण—उत्तम कूर्मपुराण आहे। संहितांच्या भेदानुसार हा पुण्य ग्रंथ चार विभागांत रचलेला आहे।
Verse 22
ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः / चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः
त्या ब्राह्मी, भगवती, सौरी आणि वैष्णवी अशी कीर्तिल्या आहेत। या चार पुण्य संहिता धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणाऱ्या आहेत।
Verse 23
इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता / भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया
ही ब्राह्मी संहिता चारही वेदांशी सुसंगत आहे। येथे श्लोकांची एकूण संख्या सहा हजार अशी सांगितली आहे।
Verse 24
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः / माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः
जिथे, हे मुनीश्वरांनो, धर्म-अर्थ-काम व मोक्ष यांसह परमेश्वरस्वरूप ब्रह्माचे अखिल माहात्म्य ज्ञात होते।
Verse 25
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः
सर्ग व प्रतिसर्ग, वंश व मन्वंतर, तसेच वंशांचे चरित—आणि दिव्य, पुण्य, प्रसंगानुरूप कथा—हे पुराणाचे विषय मानले जातात।
Verse 26
ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः / तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा
हे पवित्र पुराण ब्राह्मणादी सर्व वर्णांतील धर्मनिष्ठ, शांतचित्त जनांनी धारण करावे. व्यासांनी पूर्वी सांगितलेला तोच उपदेश मी आता यथाक्रमाने प्रवर्तित करीन.
Verse 27
पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः / मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्
अमृताच्या इच्छेने देवांनी दैत्य-दानवांसह मंदर पर्वत मथणी करून क्षीरसागराचे मंथन केले.
Verse 28
मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः / बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया
मंथन होत असताना जनार्दनाने कूर्मरूप धारण करून देवांच्या हितासाठी मंदर पर्वत धारण केला.
Verse 29
देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः / कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्
कूर्मरूप धारण केलेला अव्यय साक्षी विष्णुदेव पाहून देवांनी आणि नारदादी महर्षींनी त्याची स्तुती केली.
Verse 30
तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा / जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः
तेवढ्यात नारायणवल्लभा देवी श्री प्रकट झाली; आणि पुरुषोत्तम भगवान विष्णूंनी तिलाच आपल्या म्हणून स्वीकारले.
Verse 31
तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः / मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्
अव्यक्त विष्णूच्या तेजाने अभिभूत होऊन नारदादि महर्षी शक्रासह मोहित झाले आणि श्री (लक्ष्मी) यांना वचन बोलले।
Verse 32
भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय / कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्
हे भगवन्, हे देवदेवेश, हे जगन्मय नारायण! ही विशालाक्षी देवी कोण आहे? आम्ही विचारतो—यथावद् सांगावे।
Verse 33
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः / प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्
त्यांचे वचन ऐकून दानवमर्दन विष्णूंनी देवीकडे पाहिले आणि नारदादि निष्कल्मष ऋषींवर दृष्टि टाकून बोलले।
Verse 34
इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी / माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्
हीच ती परमा शक्ती—माझ्याच स्वरूपमयी, ब्रह्मरूपिणी। ही माझी प्रिया अनंत माया आहे, जिने हे जग मोहित झाले आहे।
Verse 35
अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च
हे द्विजश्रेष्ठांनो! याच (मायाशक्ती) द्वारे मी देव, असुर व मनुष्यांसह सर्व जग मोहित करतो; आणि याच्याच द्वारे मी सर्वांना ग्रासतो व पुन्हा विसर्जित करतो।
Verse 36
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् / विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्
जे भूतांची उत्पत्ती व प्रलय, तसेच त्यांचे येणे-जाणे याची गती जाणून, आत्म्याचे विवेकाने निरीक्षण व चिंतन करतात, ते या विशाल संसार-सागरास पार करतात।
Verse 37
अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः / ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम
हिच्या शक्तीचे अंश अधिष्ठान करून तेजस्वी द्विजही शक्तिमान झाले; तसेच ब्रह्मा, ईशान (शिव) इत्यादी देव प्रकट झाले. हीच माझी सर्वव्यापी, सर्वशक्तिमयी शक्ति आहे।
Verse 38
सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी
ही त्रिगुणात्मिका प्रकृतीच सर्व जगताची जननी आहे; ती पूर्वीच श्री-कल्पात माझ्यापासून उत्पन्न होऊन पद्मवासिनी—कमलनिवासिनी—रूपाने प्रकट झाली।
Verse 39
चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता / कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
ती चतुर्भुजा, हातांत शंख-चक्र-पद्म धारण करणारी, शुभलक्षणांनी युक्त, कोटी सूर्यांसारखी तेजस्वी—सर्व देहधाऱ्यांना मोहित करणारी मोहिनी होती।
Verse 40
नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च / मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः
ही माया पार करण्यास देव समर्थ नाहीत, पितरही नाहीत, मानवही नाहीत, वसुही नाहीत; तसेच पृथ्वीवरील इतर देहधारीही तिला ओलांडू शकत नाहीत।
Verse 41
इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् / ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च / को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्
वासुदेवाने असे सांगितल्यावर मुनी विष्णूस म्हणाले— “हे पुण्डरीकाक्ष! तीनही काळांतही सांग; देवाने निर्मिलेली ती दुर्जय माया कोण तरून जाऊ शकतो?”
Verse 42
अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः / अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः
तेव्हा मुनीगणांनी पूजिलेला हृषीकेश मुनींना म्हणाला— “द्विजांमध्ये एक श्रेष्ठ पुरुष आहे; तो ‘इन्द्रद्युम्न’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.”
Verse 43
पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः / दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् / संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्
पूर्वजन्मी तो राजा शंकरादि देवांनाही अजेय होता. त्याने मला कूर्मरूपात पाहिले आणि माझ्या मुखातून दिव्य पौराणिक संहिता स्वतः ऐकली; मग मुनीश्वरांचा सन्मान करून त्यांना अग्रस्थानी ठेवले.
Verse 44
ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः / मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः
ब्रह्मा, महादेव आणि इतर देव आपल्या-आपल्या शक्तीसह माझ्याच शक्तीत स्थित आहेत, असे जाणून तो केवळ माझ्याच शरणी गेला.
Verse 45
संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि / इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्
माझ्याकडून असे सांगितल्यावर तू ब्राह्मणयोनीत जन्म घेशील. तेथे ‘इन्द्रद्युम्न’ या नावाने प्रसिद्ध होशील आणि पूर्वजन्माची अवस्था स्मरेल.
Verse 46
सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् / वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ / लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि
हे अनघा! जे सर्व भूतांना व देवांनाही अगोचर आहे, ते परमगुह्य वचन मी तुला सांगतो. माझे हे ज्ञान प्राप्त करून तू शेवटी केवळ माझ्यातच प्रवेश करशील.
Verse 47
अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः / वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि
पृथ्वीवर तू आणखी काही काळ तेथे दृढ निश्चयाने राहा. वैवस्वत मन्वंतर संपल्यावर, कार्यसिद्धीसाठी तू माझ्यात प्रवेश करशील.
Verse 48
मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् / कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह
मला प्रणाम करून तो नगरीस गेला व पृथ्वीचे पालन-शासन करू लागला. काळधर्मानुसार नियत वेळ येताच तो आपल्या काळी प्रस्थान करून श्वेतद्वीपात माझ्यासह स्थित झाला.
Verse 49
भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् / मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः
योगिनांनाही अगोचर असे ते वैष्णव भोग भोगून, मुनिश्रेष्ठा ती माझ्या आज्ञेने पुन्हा ब्राह्मणकुळात जन्मली.
Verse 50
ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे / विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः
मला ‘वासुदेव’ असे जाणून—ज्यात दोन अक्षय तत्त्वे, विद्या व अविद्या, गूढरूपाने निहित आहेत—तेच तत्त्व ज्ञानीजन परम ब्रह्म म्हणून जाणतात.
Verse 51
सोर्ऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः
त्याने सर्व भूतांचा आश्रय असलेल्या परमेश्वराची व्रत, उपवास व नियमांनी, सुवर्णदानाने आणि ब्राह्मणतर्पण-सेवेने विधिपूर्वक आराधना केली।
Verse 52
तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः / आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्
त्याची आशीर्वादभावना त्याच्यातच, नमस्कार त्यालाच; त्याच्यातच निष्ठा ठेवून, त्यालाच परम आश्रय मानून, योगिनांच्या हृदयात स्थित महादेवाची तो अखंड आराधना करीत राहिला।
Verse 53
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला / स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्
तो अशाच अवस्थेत असताना, कधीतरी परम कला (पराशक्ती) ने आपलेच स्वरूप—दिव्य, तेजस्वी आणि विष्णूपासून उद्भवलेले—त्याला प्रकट केले।
Verse 54
दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् / संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत
भगवान विष्णूच्या प्रियेला पाहून त्याने मस्तक झुकवून प्रणाम केला; मग विविध स्तोत्रांनी स्तुती करून, हात जोडून भक्तिभावाने तो बोलला।
Verse 55
इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे / याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे
इंद्रद्युम्न म्हणाला—हे देवी विशालाक्षि, विष्णुचिन्हांनी अंकित शुभे! तू कोण आहेस? जसे आहे तसेच तुझ्या स्वरूपाचा खरा भाव मला आता सांग।
Verse 56
तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला / हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्
त्याचे वचन ऐकून परम प्रसन्न व सुमंगला देवी हसल्या; विष्णूचे स्मरण करून त्यांनी प्रिय ब्राह्मणास सांगितले।
Verse 57
न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः / नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा
मुनी आणि इंद्रादि देवही मला यथार्थपणे पाहू शकत नाहीत. मी एकटी नारायणात्मिका माया आहे; त्याच्यात तन्मय होऊन मी पराशक्ती आहे।
Verse 58
न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः / तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः
खऱ्या विचाराने पाहता माझा नारायणाशी कसलाही भेद नाही. मी त्याच्यात तन्मय आहे; तोच परब्रह्म—तोच विष्णु परमेश्वर आहे।
Verse 59
येर्ऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्
जे या लोकी सर्व भूतांचे आश्रय असलेल्या परमेश्वराची ज्ञानाने व कर्मयोगाने आराधना करतात, त्यांच्यावर माझे प्रभुत्व चालत नाही।
Verse 60
तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः / ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
म्हणून कर्मयोगात परायण होऊन, ज्ञानाने अनादि-अनंत प्रभूची आराधना कर; मग तू मोक्ष प्राप्त करशील।
Verse 61
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः / प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्
असे संबोधिल्यावर महामती मुनिश्रेष्ठ इंद्रद्युम्नाने देवीला शिर नतमस्तक करून प्रणाम केला; मग हात जोडून पुन्हा विनयाने बोलला।
Verse 62
कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः / ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि
हे देवि, तो भगवन् ईश—शाश्वत, निष्कल आणि अच्युत—खरोखर कसा जाणता येईल? हे परमेश्वरी, मला सांग।
Verse 63
एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी / साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्
मग विप्राचे वचन ऐकून कमलवासिनी देवी त्या मुनीस म्हणाली—“साक्षात् नारायणच तुला ज्ञान देईल।”
Verse 64
उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् / स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत
मग दोन्ही हातांनी प्रणत मुनीला स्पर्श करून, परात्पर विष्णूचे स्मरण करीत तो तेथेच अंतर्धान पावला।
Verse 65
सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना / आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्
तोही नारायणाचे दर्शन घ्यावे म्हणून परम समाधीत स्थित होऊन, हृषीकेशाची आराधना करू लागला—जो शरणागत प्रणतांचे दुःख नष्ट करतो।
Verse 66
ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् / प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः
मग बराच काळ लोटल्यानंतर स्वयं नारायण प्रकट झाले—महायोगी, पीतवस्त्रधारी, जगन्मय व सर्वत्र व्यापलेले।
Verse 67
दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् / जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्
येणाऱ्या देवाला—विष्णूला, अव्यय परमात्म्याला—पाहून तो गुडघ्यांवर भूमीवर नतमस्तक झाला आणि गरुडध्वजधारीची स्तुती करू लागला।
Verse 68
इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव / कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः
इन्द्रद्युम्न म्हणाला—हे यज्ञेश! हे अच्युत, गोविंद, माधव, अनंत, केशव; हे कृष्ण, हे विष्णु, हे हृषीकेश—विश्वात्मा तुम्हाला नमस्कार।
Verse 69
नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये / सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये
हे पुराणपुरुष हरि, विश्वरूप मूर्ती असलेल्या तुम्हाला नमस्कार; सृष्टी-स्थिती-विनाश यांचे कारण, अनंत शक्तिसंपन्न प्रभो, प्रणाम।
Verse 70
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने / पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः
हे निर्गुण, निष्कल, निर्मळ आत्मस्वरूप, तुम्हाला नमस्कार; हे परम पुरुष, तुम्हाला नमस्कार; हे विश्वरूप, तुम्हाला प्रणाम।
Verse 71
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
हे वासुदेव-विष्णु, विश्वयोनी! तुला नमस्कार. जो आदि-मध्य-अंतहीन असून केवळ ज्ञानानेच गम्य आहेस—तुला प्रणाम.
Verse 72
नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः / भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे
हे निर्विकार, निष्प्रपंच! तुला नमस्कार. जो भेद-अभेद दोन्हींपासून रहित असून आनंदस्वरूप आहेस—तुला प्रणाम.
Verse 73
नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने / अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः
हे तारक, हे शान्त! तुला नमस्कार. ज्याचे आत्मस्वरूप अप्रतिहत आहे त्याला प्रणाम. अनंतमूर्ती तुला नमस्कार, आणि अमूर्त तुला पुनःपुन्हा प्रणाम.
Verse 74
नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः / नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने
हे परमार्थ, मायातीत! तुला नमस्कार. हे परमेश्वर, ब्रह्म आणि परमात्मा—तुला नमस्कार.
Verse 75
नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः / नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने
अतिसूक्ष्म स्वरूप तुला नमस्कार; महादेवाला प्रणाम. शुद्ध शिवाला नमस्कार; हे परमेष्ठिन्, तुला नमस्कार.
Verse 76
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः / त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम
हे पुरुषोत्तमा! हे अखिल विश्व तुझ्याच द्वारे सृष्टीस आले; तूच परम आश्रय व परम गती आहेस. तू सर्व भूतांचा पिता आहेस आणि तूच माता देखील आहेस.
Verse 77
त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् / सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्
तू अक्षर—परम धाम आहेस; केवळ चैतन्यस्वरूप, निष्कल व्योमासारखा. तू सर्वांचा आधार, अव्यक्त व अनंत आहेस; तमसाच्या पलीकडील परम आहेस.
Verse 78
प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् / प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्
ते केवळ ज्ञानदीपाने परात्म्याचे साक्षात् दर्शन करतात. मी तुझ्या त्या रूपास शरण जातो—तेच विष्णूचे परम पद, परम अवस्था आहे.
Verse 79
एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः / उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव
अशी स्तुती करणाऱ्या त्याला, भगवान—जो सर्व भूतांचा अंतरात्मा व भूतभावन आहे—जणू मंद हास्य करीत, दोन्ही हातांनी स्पर्श केला.
Verse 80
स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः / यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः
भगवान विष्णूच्या केवळ स्पर्शमात्राने, तो मुनिपुंगव त्यांच्या प्रसादाने परम तत्त्व यथावत् जाणून गेला.
Verse 81
ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्
मग हर्षित मनाने त्याने जनार्दनाला साष्टांग प्रणाम केला आणि उन्निद्र कमलनेत्र, पीतांबरधारी अच्युतास नम्रपणे म्हणाला।
Verse 82
त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्
हे पुरुषोत्तम! तुझ्या कृपेने माझ्यात संशयरहित ज्ञान उत्पन्न झाले आहे—ज्याचा एकमेव विषय ब्रह्म आहे आणि जे परम आनंदाची सिद्धी देणारे आहे।
Verse 83
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे / किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय
हे भगवन् वासुदेव, सर्वविधाता! तुला नमस्कार. हे योगेश, जगन्मय प्रभो! मी काय करावे—ते मला सांग।
Verse 84
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः / उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्
इंद्रद्युम्नाचे वचन ऐकून नारायण—माधव—मंद हास्य करून असे वचन बोलला, जे अखिल जगाच्या हितासाठी होते।
Verse 85
श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः / ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा
श्रीभगवान म्हणाले—वर्णाश्रमधर्माचे आचरण करणाऱ्या पुरुषांनी देव महेश्वराची पूजा ज्ञान व भक्तियोगानेच करावी; अन्यथा नव्हे।
Verse 86
विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् / प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्
ते परम तत्त्व जाणून, कार्य‑कारणरूप माझी विभूती व माझी प्रवृत्तीही ओळखून, जो मोक्ष इच्छितो तो ईश्वराची आराधना करावी।
Verse 87
सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् / अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्
सर्व संग त्यागून, हे जग मायामय आहे असे जाणून, आत्म्याला अद्वैत म्हणून भाव; मग तू परमेश्वराचे दर्शन घेशील।
Verse 88
त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे / एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया / अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा
हे ब्रह्मन्, मी सांगत असलेली त्रिविध भावना जाणून घे—एक माझ्याविषयी; दुसरी व्यक्त (प्रकट) आधारलेली; आणि तिसरी ब्राह्मी भावना, जी गुणातीत म्हणून जाणावी।
Verse 89
आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः / अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः
मग बुध्दिमानाने ती सर्वसामान्य (सर्वोत्तम) भावना साधावी; आणि अशक्त असल्यास आद्य (प्रथम) आश्रयाला शरण जावे—अशी वैदिक श्रुती आहे।
Verse 90
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः / समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्याच्यात निष्ठा ठेवून व त्यालाच परम आश्रय मानून, विश्वेश्वराची सम्यक आराधना कर; मग तू मोक्ष प्राप्त करशील।
Verse 91
इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन / किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव
इन्द्रद्युम्न म्हणाला—हे जनार्दन! सर्वांहून परे असे परतर तत्त्व कोणते? तुझी विभूती कोणती? कार्य व कारण काय? तू तत्त्वतः कोण आहेस, आणि तुझी प्रवृत्ती (कर्मप्रेरणा) काय?
Verse 92
परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् / नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्
परात्पर असे ते तत्त्व—एकमेव परम, अव्यय ब्रह्म—नित्य आनंदस्वरूप, स्वयंज्योती, अक्षय आणि तम (अज्ञान) यापलीकडे आहे.
Verse 93
ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते / कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्
त्या ईश्वराचे जे नित्य ऐश्वर्य, तेच ‘विभूती’ म्हणून गाईले जाते. हे जगत् त्याचे कार्य; आणि अव्यक्त हे त्याचे कारण—शुद्ध, अक्षर, अविनाशी.
Verse 94
अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः / सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते
कारण मीच सर्वभूतांचा अंतर्यामी, परम ईश्वर आहे. सृष्टी, स्थिती आणि संहार यांचे कर्तृत्व—हीच माझी प्रवृत्ती (दिव्य क्रिया) म्हणून गाईली जाते.
Verse 95
एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज / ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय
हे द्विज! हे सर्व यथावद् श्रद्धाभावाने जाणून, मग कर्मयोगाने शाश्वत परमेश्वराची सम्यक् आराधना कर.
Verse 96
इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः / ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्
इन्द्रद्युम्न म्हणाला—ज्या वर्णाश्रमधर्मांच्या आचारांनी परब्रह्माची यथाविधि आराधना होते ते कोणते? आणि त्रिविध भावनेत स्थित असे ते दिव्य ज्ञान कसे आहे?
Verse 97
कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः / कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च / कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च
हे विश्व पूर्वी कसे निर्माण झाले आणि पुन्हा कसे संहारले जाते? लोकी किती प्रकारच्या सृष्टी आहेत, वंशपरंपरा व मन्वंतर कोणती? यांची प्रमाणे कोणती आणि त्यांसंबंधी पावन व्रते कोणती?
Verse 98
तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे / कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः / ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्
हे पुण्डरीकाक्ष! तीर्थे, सूर्यादि ज्योतींची रचना, आणि पृथ्वीच्या विस्तीर्ण पटलावर किती द्वीप, समुद्र, पर्वत, नद्या व उपनद्या आहेत—हे सर्व मला आत्ताच यथाविधि सविस्तर सांगावे।
Verse 99
श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया / यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः
श्रीकूर्म म्हणाले—त्याने असे विचारल्यावर, भक्तावर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने, हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी सर्व काही यथाविधि पूर्णपणे सांगितले।
Verse 100
व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु / अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्
त्या द्विजाने जे काही विचारले होते ते सर्व मी अवशेष न ठेवता स्पष्ट करून, आणि त्या विप्रावर अनुग्रह करून, मी त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावलो।
Verse 101
सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः / आराधयामास परं भावपूतः समाहितः
मग त्या द्विजोत्तमाने माझ्या सांगितलेल्या विधीनुसार, भक्तिभावाने शुद्ध व एकाग्र मन करून परमेश्वराची आराधना केली।
Verse 102
त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः / संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः
पुत्रादि विषयांचा स्नेह त्यागून, द्वंद्वमुक्त व निरपेक्ष होऊन, सर्व कर्मांचा संन्यास करून तो परम वैराग्याचा आश्रय घेतो।
Verse 103
आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् / संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्
आत्म्यात आत्म्याचे चिंतन करून आणि अखिल जगत् स्वात्म्यातच स्थित आहे असे पाहून, तो अक्षराधिष्ठित ब्राह्मी अंतिम भावना प्राप्त करतो।
Verse 104
अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति / यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः
त्याने परम योग प्राप्त केला, ज्याने केवळ एक परमतत्त्व दिसते। ती अवस्था मोक्षकामी, निद्रारहित व प्राणजयी साधकांना अभिलषित असते।
Verse 105
ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् / जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् / आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः
नंतर कधीतरी योगींद्राने अव्यय ब्रह्माचे दर्शन घेण्यासाठी, सूर्याने दर्शविलेल्या मार्गाने मानसोत्तर पर्वताकडे प्रस्थान केले; योगैश्वर्याच्या प्रभावाने तो विप्रेंद्र आकाशमार्गेच गेला।
Verse 106
विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् / अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः / दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः
सूर्यासारखे तेजस्वी, अनुपम विमान प्रकट झाले. त्याच्या मागोमाग देवगण तसेच गंधर्व व अप्सरांचे समूह चालले. मार्गावर योगींद्रांना पाहून इतर सिद्ध व ब्रह्मर्षीही तेथे निघाले.
Verse 107
ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् / स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्
त्यानंतर तो जाऊन देवांनीही वंदिलेल्या त्या पर्वतात प्रवेशला—योगिजनांनी सेविलेल्या त्या पवित्र स्थानी, जिथे परम पुरुष विराजमान आहे.
Verse 108
संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् / विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्
दहा हजार सूर्यासारख्या तेजाने उजळलेल्या परम धामास प्राप्त होऊन तो अंतर्भवनात प्रवेशला—देवांचे ते निवासस्थान इतरांस दुर्गम आहे.
Verse 109
विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् / अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्
त्याने सर्व देहधाऱ्यांचा परम आश्रय, अनादि-अनंत देव—देवांचा देव, आदिपिता पितामह यांचे चिंतन केले.
Verse 110
ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः / तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्
त्यानंतर तेथे परमात्म्याचा प्रकाश प्रकट झाला; आणि त्या तेजाच्या मध्यभागी त्याने आद्य पुरुषाचे दर्शन घेतले—जो स्वतः परम पद आहे.
Verse 111
महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् / चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्
त्यांनी तेजाचा एक महान् राशी पाहिला—जो ब्रह्मद्वेषींना अगम्य आहे; त्या तेजोमय अंतःस्थानी चतुर्मुख, उदार अंगांनी युक्त, दिव्य देहधारी, प्रकाश-ज्वालांनी शोभित असा प्रभू होता।
Verse 112
सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् / प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे
समोर उपस्थित होऊन प्रणाम करणाऱ्या त्या योग्यास पाहून, स्वयं देव—विश्वात्मा—पुढे जाऊन त्याचे स्वागत केले व त्याला आलिंगन दिले।
Verse 113
परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः / निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् / ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्
मग देवाच्या आलिंगनाने त्या द्विजश्रेष्ठाच्या देहातून महान् ज्योती निघून सूर्य-मंडलात प्रवेशली; आणि ऋग्-यजुः-साम संज्ञेचे ते परम पवित्र, निर्मळ पद प्राप्त झाले।
Verse 114
हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् / द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् / ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्
जिथे भगवान् हिरण्यगर्भ—हव्य व कव्य यांचा भोक्ता—विराजमान आहे, तेच योगिनांचे आद्य द्वार, वेदान्तात प्रतिष्ठित आहे। ते ब्रह्मतेजोमय, श्रीमंत, आणि मनीषीजनांची निष्ठा आहे।
Verse 115
दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः / अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्
भगवानाचे केवळ दर्शन होताच, ब्रह्मज्वालेसमान त्या मुनिने ऐश्वर्ययुक्त दिव्य तेज पाहिले—जे शांत, सर्वत्र व्याप्त, आणि सर्वत्र शिवरूप आहे।
Verse 116
स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् / आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्
तो अविनाशी, व्योमासारखा सर्वव्यापी आत्मस्वरूपच विष्णूचे परम पद आहे—अचल ब्रह्म, शुद्ध आनंद, आणि परमेश्वराचे परम स्थान।
Verse 117
सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः / प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
जो सर्वभूतांच्या अंतःकरणी आत्मा झाला, तो परम ऐश्वर्यात स्थित आहे; त्याने आपलेच धाम प्राप्त केले—अव्यय, ज्याला ‘मोक्ष’ म्हणतात।
Verse 118
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः / समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः
म्हणून सर्व प्रयत्नाने वर्णाश्रम-विधीत स्थित राहून, अंतिम परम भावाचा आश्रय घेऊन, बुध पुरुष माया आणि लक्ष्मी—दोन्हींना तरून जातो।
Verse 119
सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः / शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्
सूत म्हणाले—हरिने असे सांगितल्यावर, नारदादी महर्षी शक्र (इंद्र) सहित सर्वांनी गरुडध्वज भगवंतास प्रश्न विचारला।
Verse 120
ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल / तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा
ऋषी म्हणाले—हे देवदेव हृषीकेश! हे नाथ, निर्मळ नारायण! आपण पूर्वी जे उपदेश सांगितले होते, ते आम्हाला संपूर्णपणे सांगा।
Verse 121
इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम् / शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय
हे जगन्मय! त्या ब्राह्मणीने इन्द्रद्युम्नाला धर्मादि विषयांचे ज्ञान दिले; आणि हा शक्र (इंद्र)ही सेवा करण्यास उत्सुक होऊन तुझा सखा झाला।
Verse 122
ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः / रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः
त्यानंतर भगवान विष्णू—जनार्दन—कूर्मरूप धारण करून रसातलात गेले; आणि देव नारदादी महर्षींनी त्यांच्यासोबत होते।
Verse 123
पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवतामहम्
विचारले असता त्यांनी देवराजाच्या सन्निधीत उत्तम कूर्मपुराण संपूर्ण सांगितले; तेच वृत्तांत मी आता तुम्हांला सांगतो।
Verse 124
धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम् / पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः
हे विप्रहो! मनुष्यांसाठी पुराणांचे श्रवण—आणि विशेषतः त्यांचे कथन—धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक, पुण्यप्रद व मोक्षदायक आहे।
Verse 125
श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते
फक्त एक अध्याय जरी ऐकला तरी सर्व पापांतून मुक्ती मिळते; किंवा एक उपाख्यान ऐकले तरी ब्रह्मलोकी मान मिळतो।
Verse 126
इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा / उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
हे परम कौर्मपुराण कूर्मस्वरूप देवाधिदेवांनी सांगितले आहे; म्हणून द्विजांनी ते श्रद्धेने स्वीकारावे।
Frequently Asked Questions
It gives the canonical fivefold definition: sarga (creation), pratisarga (re-creation), vaṃśa (genealogies), manvantara (Manu cycles), and vaṃśānucarita (dynastic histories), and reiterates that context-linked meritorious narratives support these themes.
Liberation is presented as grace-aided direct knowledge of the Supreme Reality: by discerning the Self and contemplating non-duality, the aspirant crosses Māyā; the realized one abides in the imperishable, all-pervading Brahman—described as Viṣṇu’s supreme abode—implying a Vedāntic non-dual culmination within a devotional framework.
Yes. Nārāyaṇa explicitly states that for those established in Varnāśrama, Maheśvara should be worshipped through jñāna and bhakti-yoga. This functions as samanvaya: the Supreme is affirmed as inner ruler and Brahman, while Śiva-worship is prescribed as a valid mode aligned with liberation-oriented knowledge and devotion.