Sukta 19
Rishi: Atharvanic tradition (not specified in excerpt)
Devata: Apāmārga
Chandas: Mixed/irregular prose-anuṣṭubh style (opening label + anuṣṭubh-like cadence; exact metrical scan uncertain from excerpt)
हे सूक्त ‘झाडून टाकणाऱ्या’ अपामार्ग (अपामार्ग वनस्पती)ला जिवंत, छेदक आणि नाती-जोडणारी शक्ती म्हणून वापरते. ते वर्षानुवर्षे पछाडणाऱ्या पुनरावर्ती व्याधी/पीडेला छेदते आणि घराण्याच्या वंशरेषेला लक्ष्य करणारी शत्रूची कृत्या (घडवून आणलेली जादू/मंत्रप्रयोग) मोडून काढते. उपचाराच्या हेतूबरोबरच ते सामाजिक ऐक्य पुन्हा उभे करते—‘मित्र’ व ‘नातेवाईक’ घडवते—आणि इंद्राच्या ओजसाने दृढ झालेला शतपटी/सहस्रपटी संरक्षण-परिघ उभारते.
Mantras
Mantra 1
अपामार्गः। उ॒तो अ॒स्यब॑न्धुकृदु॒तो अ॑सि॒ नु जा॑मि॒कृत्। उ॒तो कृ॑त्या॒कृतः॑ प्र॒जां न॒डमि॒वा छि॑न्धि॒ वार्षि॑कम्
अपामार्गा! तू पुन्हा मित्र घडवणारा आहेस; आणि आता स्वजन/नातेवाईक घडवणारा आहेस. तसेच कृत्या-विरोधी कर्मकर्ता होऊन, प्रजेला वर्षभर छळणारा रोग-दोष—जसा नरकट कापावा—तसा कापून दूर कर.
Mantra 2
ब्रा॒ह्म॒णेन॒ पर्यु॑क्तासि॒ कण्वे॑न नार्ष॒देन॑ । सेने॑वैषि॒ त्विषी॑मती॒ न तत्र॑ भ॒यमस्ति॒ यत्र॑ प्रा॒प्नोष्यो॑षधे
ब्राह्मणाच्या मंत्रबलाने तू परिघेरलेली/आवृत झालेली आहेस—कण्व व नार्षद यांच्या द्वारे. तू सेनेप्रमाणे, झळाळत्या तेजाने युक्त होऊन पुढे चालतेस; हे ओषधी, जिथे तू पोहोचतेस तिथे भय नसते.
Mantra 3
अग्र॑मे॒ष्योष॑धीनां॒ ज्योति॑षेवाभिदी॒पय॑न्। उ॒त त्रा॒तासि॒ पाक॒स्याथो॑ ह॒न्तासि॑ र॒क्षसः॑
हे ओषधी! तू ओषधींमध्ये अग्रगामी आहेस; ज्योतीप्रमाणे तू शत्रूविरुद्ध प्रकाशून उठतेस. आणि तू घरच्या अन्नाची रक्षक आहेस; तसेच तू राक्षसांचा हंता आहेस.
Mantra 4
यद॒दो दे॒वा असु॑रां॒स्त्वयाग्रे॑ नि॒रकु॑र्वत । तत॒स्त्वमध्यो॑षधेऽपामा॒र्गो अ॑जायथाः
तेव्हा तिथे आदिकाळी देवांनी तुझ्याद्वारे असुरांना हुसकावून बाहेर काढले; म्हणूनच, हे ओषधी, तू ‘अपामार्ग’ म्हणून जन्माला आलीस.
Mantra 5
वि॒भि॒न्द॒ती श॒तशा॑खा विभि॒न्दन् नाम॑ ते पि॒ता। प्र॒त्यग् वि भि॑न्धि॒ त्वं तं यो अ॒स्माँ अ॑भि॒दास॑ति
भेदणारी, शतशाखा—‘विभिन्दन्’ हे नाव तुझ्या पित्याने तुला दिले. जो आमच्याशी वैर धरतो व आमच्यावर हल्ला करतो, त्याला तू परत फिरवून दोन भागांत चिरून टाक.
Mantra 6
अस॒द् भूम्याः॒ सम॑भव॒त् तद् यामे॑ति म॒हद् व्यचः॑ । तद् वै ततो॑ विधू॒पाय॑त् प्र॒त्यक् क॒र्तार॑मृच्छतु
पृथ्वीपासून असत् (अभाव) एकत्र होऊन सत् (भाव) झाले; ते आपला मार्ग चालते—महान् व सर्वत्र पसरलेले. मग ते खरोखर धुरासारखे उफाळले; (अपाय करणाऱ्या) कर्त्यावरच प्रत्यावर्तित होऊन ते पोहोचो.
Mantra 7
प्र॒त्यङ् हि सं॑ब॒भूवि॑थ प्रती॒चीन॑फल॒स्त्वम्। सर्वा॒न् मच्छ॒पथाँ॒ अधि॒ वरी॑यो यावया व॒धम्
कारण तू प्रत्यावर्तित झाला आहेस, आणि तुझे फळही मागे वळून देणारे आहे. माझ्यावर लक्ष्य केलेल्या सर्व शापांवर तूच अधिक बलवान हो; घातक वध/अपाय दूर हाकलून दे.
Mantra 8
श॒तेन॑ मा॒ परि॑ पाहि स॒हस्रे॑णा॒भि र॑क्ष मा । इन्द्र॑स्ते वीरुधां पत उ॒ग्र ओ॒ज्मान॒मा द॑धत्
शतपटी रक्षणाने मला सर्व बाजूंनी वेढून सांभाळ; सहस्रपटी रक्षणाने माझ्यावर होणाऱ्या आघातापासून मला वाचव. हे वीरुधा (औषधी)ंच्या पती, उग्र व ओजस्वी इंद्राने तुझ्यासाठी बलाचे पराक्रम्य सामर्थ्य स्थिर केले आहे.
Frequently Asked Questions
In AV 4.19 Apāmārga is a medicinal herb addressed as a personified power. The hymn treats the plant as an active protector that can ‘cut off’ disease and repel hostile forces.
It refers to an illness or trouble that keeps returning with the seasons or year after year. The mantra asks Apāmārga to sever that repeating pattern from the household line.
The verses describe Apāmārga as a ‘splitter’ that turns attacks back (pratyag) and breaks the hostile working. Practically, the recitation is paired with holding/placing Apāmārga and performing a symbolic cutting or reversal gesture to enact the counter-force.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.