Anuvaka 2
या अनुवाकाचा मुख्य विषय असा आहे की अथर्वणीय उपचार, सत्यपरीक्षा, पर्जन्य-वर्षाव आणि प्रतिअभिचार यांच्या साहाय्याने देह, समाज व विश्व यांचा ‘ऋत’/क्रम पुन्हा प्रस्थापित करणे. उपविषय: (1) भैषज्य उपचार—हाडे बसवणे, जखमा ‘विणून/जोडून’ भरून काढणे, अशक्त होऊन कोसळलेल्या रुग्णाला पुन्हा उभे करणे. (2) कृत्या, पिशाच, राक्षस, कीमीदिन् इत्यादींविरुद्ध रक्षा व रक्षोघ्न संरक्षण. (3) अपामार्गाला अधिराज औषधी मानून—छेद करणे, झाडून दूर करणे, तुटलेली बंधने पुन्हा जोडणे. (4) वरुण न्यायपर परीक्षक—स्वीकारोक्ति, चोरी व असत्य उघड करणे. (5) पर्जन्य-वर्षा मंत्र आणि ऋतू/हंगामांचे नूतनीकरण.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
हे सूक्त सामाजिकदृष्ट्या सीमास्थित पण विधीच्या दृष्टीने अत्यंत सामर्थ्यवान अशा बारा “व्रात्य रात्रीं”ना प्रजापतीच्या सृष्टी-व्यवस्थेत स्थान देऊन पवित्र ठरवते आणि त्या शिस्तीला “बैलाचे व्रत” (anaḍuho vratam) असे ओळखते. तसेच दीक्षेचा संबंध कृषीबळाशी जोडते: आवाज करणारा, श्रम करणारा नांगराचा बैल, धर्म्य देवाणघेवाण (दाता/ग्राही), आणि ब्रह्मन्चे योग्य ज्ञान—हे सर्व मिळून समृद्धी, फलनिष्पत्ती/संतती, आणि विधीची वैधता यांना अधिष्ठान व अधिकार देतात.
Sukta 12
हे अथर्ववैदिक उपचारसूक्त हाडे जुळविणारे व जखम ‘विणणारे’ (भरून काढणारे) मंत्ररूप आहे. फ्रॅक्चर, सांधा निखळणे किंवा कापल्याने झालेल्या जखमेने तुटलेले शरीर “सांध्याला सांधा” असे पुन्हा एकत्र करून मज्जा, मांस, त्वचा व हाड यांची पुनर्स्थापना करते. तुटलेले-फुटलेले पुन्हा रचू शकणाऱ्या विश्वनियामक धातृला आवाहन करताना, त्याच वेळी ओषधीला (औषधी वनस्पती—बहुधा रोहिणी म्हणून ओळखली जाणारी) “जुळवून बसविण्याची” व नुकसान झालेल्या ऊती पुन्हा वाढविण्याची शक्ती प्रदान करते.
Sukta 13
AV 4.13 हे संक्षिप्त आथर्वणिक उपचार-प्रार्थनासूक्त आहे. आजाराने खंगून पडलेल्या व्यक्तीस उचलून उभे करावे, आणि रोग आघस (दोष) किंवा कर्म-नैतिक कलंकाशी बांधलेला असला तरीही प्राण पुन्हा प्रस्थापित करावा, अशी विनंती ते विश्वे देवाः यांना करते. देव, मरुत आणि “सर्व भूतें” मिळून रुग्णाभोवती संरक्षणाचे वलय उभे करतात. शेवटी मंत्र-मार्गदर्शित चिकित्सास्पर्शाचा उल्लेख येतो—सम्यक वाणीने समर्थ झालेल्या हातांनी अनामय (रोगरहितता) निर्माण होते. या सूक्ताची शक्ती प्रायश्चित्त आणि पुनर्जीवन यांची सांगड घालण्यात आहे: कारण (अपराध/अशुद्धी) दूर करणे आणि जीवनशक्तीची पुनःप्रतिष्ठा.
Sukta 14
AV 4.14 हे स्वर्गकामी (svargakāmya) अथर्वणिक सूक्त आहे. पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग या तीन विश्व-स्थानकांतून “आरोहण” विधिरूपाने घडवून, अखेरीस स्वः (Svàr) या प्रकाशात प्रतिष्ठा मिळवणे हा याचा केंद्रभाव आहे. नाकाकडे चढण्याची द्रष्ट्या-भाषा आणि यज्ञातील तांत्रिक, नेमक्या सूचनांचा (पंचविध पायस, दिशेनुसार बकऱ्याची स्थापना) यांत संगम होतो; त्यामुळे सूक्ष्म रूपात एक विश्व उभे राहते आणि यजमानास इहलोकी समृद्धी तसेच परलोकी तेजस्वी स्थिती प्राप्त व्हावी असा हेतू साधला जातो.
Sukta 15
हा अथर्ववैदिक पर्जन्य-वर्षा-आह्वान मंत्र मेघ, वारे आणि जलप्रवाह यांना प्रवृत्त करून पर्जन्याच्या सरी पाचारण करतो. कावळ्याप्रमाणे नव्हे, तर पावसाळा खरोखर आला आहे याचा श्राव्य शकुन म्हणून बेडकांच्या नव्याने उमटलेल्या डरकाळ्यांना तो मानतो. सर्व दिशांतून मेघांना आज्ञा देणारा विश्वव्यापी आदेश आणि तळे–बेडूक–ध्वनी अशी गावपातळीवरील विधी-वास्तवता यांचे मिश्रण करून, शेतीचा ऋतुलय पुन्हा बसवणे, अन्नसुरक्षा वाढवणे आणि समुदायाचे कल्याण साधणे हा याचा हेतू आहे.
Sukta 16
AV 4.16 हे न्यायविषयक अथर्वणिक सूक्त आहे. यात सत्य–असत्याचा अचूक परीक्षक म्हणून वरुणाला, आणि सर्वव्यापी साक्षीदार म्हणून विश्वदेवांना साक्षी ठेवून, चोरी उघडकीस आणून दोष्याकडून कबुली करवून घेण्याचा हेतू आहे. पृथ्वी, आकाश, अगदी थोडेसे पाणीही वरुणाला ‘लपवते’—म्हणून लपवाछपवी अशक्य ठरते—अशी दैवी देखरेखीची संकल्पना येथे उभी केली आहे. शेवटी खोटारडा/चोर याला वरुणपाशाने बांधून दंडित करण्यापर्यंत सूक्त जाते; समाजव्यवस्था (ऋत) टिकवण्यासाठी सत्यवचन घडवून आणणारी ही उच्चारित शपथ–परीक्षा (ordeal) म्हणून कार्य करते.
Sukta 17
AV 4.17 मध्ये अपामार्गाला “औषधांचा अधिपती” म्हणून उंचावले असून, रोग, दु:स्वप्नजन्य व्याधी आणि शत्रुत्वकारी शक्तींवर विजय मिळवण्यासाठी त्याचा आश्रय घेतला आहे. हे सूक्त भैषज्य (उपचार) तसेच रक्षाः (संरक्षणात्मक हाकलणी) अशा दोन्ही रूपांनी कार्य करते; वनस्पतीच्या झाडून/पुसून टाकण्याच्या प्रतीकातून रुग्णावर “बसलेले/चिकटलेले” दोष दूर करते. मंत्रशक्ती अपामार्गाला अगद (प्रतिविष/उपशमन) म्हणून मांडते—जो स्वतः पुढे जाऊन पीडा आणि दुष्ट वाणीचे दुष्परिणाम उकलून नष्ट करतो.
Sukta 18
AV 4.18 हे प्रतिमंत्र (काउंटर-सॉर्सरी) सूक्त आहे. शत्रूने घडवलेली कृत्या (निर्मित जादूटोणा) तिच्या कर्त्याकडेच परत वळवून, निरपराध घराणे व त्याची उपजीविका यांचे रक्षण करते. अपामार्ग या औषधीतील अपोत्प्रेरक/अपाय-निवारक शक्तीला केंद्रस्थानी ठेवून, शेतात, गुरांमध्ये व व्यक्तींवर केलेला जादूटोणा “बिघडविण्याची” मंत्रशक्ती हे सूक्त सांगते; विरोधकाची कृती करण्याची क्षमता पंगू करून, यजमानासाठी कल्याण व आशीर्वाद सुनिश्चित करते.
Sukta 19
हे सूक्त ‘झाडून टाकणाऱ्या’ अपामार्ग (अपामार्ग वनस्पती)ला जिवंत, छेदक आणि नाती-जोडणारी शक्ती म्हणून वापरते. ते वर्षानुवर्षे पछाडणाऱ्या पुनरावर्ती व्याधी/पीडेला छेदते आणि घराण्याच्या वंशरेषेला लक्ष्य करणारी शत्रूची कृत्या (घडवून आणलेली जादू/मंत्रप्रयोग) मोडून काढते. उपचाराच्या हेतूबरोबरच ते सामाजिक ऐक्य पुन्हा उभे करते—‘मित्र’ व ‘नातेवाईक’ घडवते—आणि इंद्राच्या ओजसाने दृढ झालेला शतपटी/सहस्रपटी संरक्षण-परिघ उभारते.
Sukta 20
हे सूक्त राक्षोघ्न-भैषज्य स्वरूपाचे मंत्रकर्म आहे. यात उघड करणाऱ्या ओषधीला सामर्थ्य देऊन, लपून हानी करणारे कीमीदिन्, पिशाच, राक्षस यांना प्रकट करून दिसण्याजोगे केले जाते; त्यामुळे ते वश करता येण्यासारखे व हाकलून देता येण्यासारखे ठरतात. ही ओषधी साधकाच्या उजव्या हातात ठेवलेली ‘दृष्टी-शक्ती’ मानली असून, सर्व वेषांतरांमधून व हालचालींमधूनही ओळख देणारे विवेकज्ञान प्रदान करते. गुप्त रूपांचे आविष्करण घडवून, अदृश्य पीडा ही दृश्यमान, नावाने ओळखता येणाऱ्या लक्ष्यामध्ये रूपांतरित होते आणि रुग्ण किंवा गृहाचे रक्षण करत ती बाधा दूर करण्यास योग्य ठरते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.