Anuvaka 3
मुख्य विषय: विजय, संपत्ती आणि यज्ञसिद्धी यांसाठी सोमयागात इंद्राचे आवाहन करणाऱ्या (ऋग्वेदाधारित) इंद्रस्तुती. उपविषय: (1) आवाहन—इंद्राला यज्ञाकडे व सोमासनाकडे वळवून/आणून बसवणे. (2) सोममद (उत्साह) हे इंद्राच्या दानशक्तीचे प्रेरक बळ. (3) राज/क्षत्रिय विजय—शत्रू व प्रतिस्पर्ध्यांवर मात. (4) पौष्टिक समृद्धी—गायी, घोडे, धन, अनुचर. (5) हरि (तांबूस/बय) अश्वांच्या वेगाने व वज्रशक्तीने शीघ्र आगमन. (6) योग्य लितुर्जिक क्रमाने प्रातःसोमसेवेचे स्थैर्य.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
AV 20.21 ही ऋग्वेदीय युद्ध-कथनपर सामग्रीतून घेतलेली इंद्र-स्तुती आहे. यात इंद्राने नावानिशी शत्रूंवर आणि किल्लेबंद दुर्गांवर मिळवलेल्या सिद्ध विजयांचे गौरवगान केले आहे. प्रचंड जिंक आणि धनदान यांची पूर्वप्रसिद्ध उदाहरणे सांगून, तोच विजयवेग वर्तमान यजमान/आश्रयदात्याकडे संक्रमित व्हावा असा या सूक्ताचा हेतू आहे—राजकीय यश दृढ करणे, शत्रूंना पळवून लावणे, आणि संलग्न सैन्यासाठी एकत्रित समृद्धी स्थापन करणे.
Sukta 22
हा सहा ऋचांचा सूक्त सोमपानाभोवती केंद्रित इंद्र-स्तोत्र आहे. पिळलेला सोमरस वृषभ (वृषभ) इंद्राकडे “पाठविला” जातो; तो पूर्णपणे मदाने (मदा) प्रफुल्लित होऊन ती शक्ती यजमान/आश्रयदात्यास विजय व संरक्षण म्हणून वळवतो. यात इंद्राला गोपती (गोधनाचा स्वामी) आणि सत्पती (सत्य/श्रेष्ठ स्वामी) असेही मांडले असून, दैवी उन्मादाला समृद्धीशी—विशेषतः गोधनाशी—आणि स्थिर स्वामित्वाशी जोडले आहे. वज्रधारीसाठी बळ देणारे गोड मिश्रण (आशिरा, मधु) गायी “दूध काढून” देतात अशी पुराणप्रतिमा अर्पणाची योग्यता व प्रभावकारिता अधोरेखित करते.
Sukta 23
AV 20.23 हे श्रोत्र-लितुर्जिक इंद्र–सोम स्तोत्र (ऋग्वेदीय मूळ) असून सकाळच्या सोमसेवेचा योग्य विधिक्रमाने आरंभ व स्थैर्य साधण्यासाठी आहे: आवाहन, आसन व बर्हिसची तयारी, आणि पेषणदगडांचे सक्रियीकरण. याची शक्ती वाणी (स्तोत्र), कृती (पेषण/आहुती) आणि देवस्वीकार यांचा समन्वय साधण्यात आहे—इंद्राला सोमपानासाठी बोलावणे, राधस् (दान/समृद्धी) देण्याची विनंती करणे, आणि विधी अपयशी ठरल्यानंतर येणाऱ्या निंदेपासून स्तुती करणाऱ्या ऋत्विजाचे रक्षण मागणे.
Sukta 24
AV 20.24 ही ऋग्वेदातून घेतलेली इंद्र-स्तुती आहे. स्तोत्राच्या सामर्थ्याने इंद्राला यज्ञाकडे वळवून सोमपानासाठी आसनावर बसवणे हा तिचा हेतू आहे. नऊ अनुष्टुभ् छंदातील मंत्रांत दाबून काढलेला सोम—दूध व यव (बार्ली) इत्यादी मिश्रणांसह वर्णिलेला—पिण्यास इंद्राला आमंत्रित केले आहे; त्यामुळे त्याची उपस्थिती यजमानांसाठी बळ, विजय आणि समृद्धी यांत सक्रिय सहाय्य (अवस्) ठरते.
Sukta 25
ऋग्वेदी इंद्र-समृद्धीच्या संदर्भातून घेतलेले हे त्रिष्टुभ् स्तोत्र, यजमानाला अश्व, पशुधन, अनुयायी आणि सतत भरून निघणाऱ्या निधीमध्ये अग्रस्थानी करावे अशी इंद्राची विनंती करते. समृद्धीला अखंड “भरती” म्हणून (जसे पाणी नदी भरून काढते तसे) मांडले आहे आणि यशाला आद्य परंपरेच्या उदाहरणात रोवले आहे: अंगिरस आणि प्रज्वलित अग्नी दडवून ठेवणाऱ्या शक्ती—पणी—यांच्याकडून धन परत मिळवतात. सोमाच्या उन्मादाने आणि स्तुतीने प्रेरित होऊन, इंद्राने विजय, प्रतिष्ठा आणि भौतिक संपन्नता द्यावी असा आग्रह धरला आहे.
Sukta 26
AV 20.26 हे संक्षिप्त इंद्र-आह्वान आहे. “प्रत्येक जूळणीला आणि प्रत्येक बक्षिसाला” इंद्राला पुन्हा पुन्हा बोलावून, यजमानाचे म्हणणे ऐकावे आणि हजारपटी संरक्षणांसह व विजय देणाऱ्या सामर्थ्यासह जवळ यावे, अशी विनंती करते. या सूक्ताची ताकद पुनरुक्त, ध्रुवपदासारख्या हाकेत आणि वरप्रद इंद्राचे हरित अश्व जूळले जात असल्याच्या जिवंत प्रतिमेत आहे—यातून दैवी मदत यश, सुरक्षितता आणि लाभासाठी त्वरेने सज्ज होते, असा आश्वासक भाव व्यक्त होतो.
Sukta 27
AV 20.27 हे ऋग्वेदीय सामग्रीवर आधारित इंद्र-स्तुती आहे; इंद्राच्या स्तुतीने त्याची अमर्याद दानशक्ती “उघडून” समृद्धी व विजय मिळविण्यासाठी हा पौष्टिक मंत्र म्हणून वापरला जातो. विशेषतः गोधनासह धनावर एकाधिकार, विश्वासार्ह आधार (मैत्रीपूर्ण स्तोत्रकर्ता/मित्र) आणि सर्व खजिने जिंकण्यासाठी इंद्राने निवडलेले संरक्षण—हे या सूक्ताचे अभिप्रेत आहे.
Sukta 28
AV 20.28 हे ऋग्वेदातून संकलित झालेल्या इंद्र–वल चक्रातील एक लघु इंद्रस्तोत्र आहे. यात वल नावाच्या घट्ट अडथळ्याला इंद्राने फोडून—प्रकाश, गायी आणि समृद्धी लपवून ठेवणारी बंदी उघडून—तो पराक्रम विधीमध्ये पुनःअभिनयाने उभा केला आहे. सोमाने भारित झालेल्या इंद्राच्या शक्तीचे स्तवन आणि त्याने स्वर्गातील “दीप्तिमान लोक” दृढ व अचल करून स्थापन केल्याचे गौरव यांद्वारे हे सूक्त विघ्ननाश, भाग्यस्थैर्य आणि अडवलेली साधने/संपत्ती मुक्त करण्यासाठी वापरले जाते. मध्याकाशातील मार्गक्रमण, लाटांसारखे स्तवन आणि तेजस्वी प्रकटता अशी प्रतिमा याला सीमांत संक्रमणांच्या प्रसंगी, तसेच यश “सीलबंद” झाल्यासारखे वाटते तेव्हा गती पुन्हा मिळवण्यासाठी योग्य ठरवते.
Sukta 29
AV 20.29 हे ऋग्वेदातून घेतलेले इंद्र-स्तोत्र आहे. यात स्तोम/उक्थरूप स्तुतीला यज्ञातील प्रभावी शक्ती म्हणून दृढ केले जाते, ज्यामुळे यजमानाचे शब्द कल्याण व विजयासाठी फलदायी ठरतात. नमुची-वधाचा प्रसंग आणि सोमविरहित गटांचे चूर्णीकरण अशी इंद्राची आदर्श पराक्रमकथा स्मरून, यजमानाच्या समुदायाचे रक्षण करणे, शत्रूंचा विरोध मोडून काढणे, आणि इंद्राच्या सोम-समर्थ सार्वभौमत्वाखाली श्रेष्ठत्व व वर्चस्व सुनिश्चित करणे हा या स्तोत्राचा हेतू आहे.
Sukta 30
AV 20.30 हे ऋग्वेदीय स्तोत्र-परंपरेतून आलेले इंद्र-स्तुतीसूक्त आहे. इंद्राच्या ‘हरी’ (तांबूस/पिवळसर-तपकिरी) शक्तीचे—त्याचे हरी अश्व, हरी तेज आणि हरी वज्र—जिवंत चित्रण करून “इंद्राला जवळ आणणे” हा याचा हेतू आहे. प्रभावी वाणी (गिरः/उक्थ) आणि तुपासारखे हविर्द्रव्य हे आकर्षक घटक ठरून इंद्राचा मद (उत्साहवर्धक पराक्रम) जागा करतात; आणि तोच मद विजय, संरक्षण व इच्छित दान/समृद्धी (राधस्) यांत रूपांतरित होतो, असे सूक्त मांडते. हरी-वर्णप्रतिमा, वज्राची शस्त्रशक्ती आणि पूर्व यजमानांची परंपरा (पूर्वे यज्वानः) यांचे संधान करून, पितृपरंपरेप्रमाणे स्तुती केली असता इंद्र नेहमीच प्रतिसाद देतो, असा याचा ठाम दावा आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.