Anuvaka 3
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਸੋਮ-ਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਆਵਾਹਨ—ਵਿਜੈ, ਧਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ (ਰਿਗਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀਆਂ)। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਆਵਾਹਨ—ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਆਸਨ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣਾ; ਸੋਮ-ਮਦ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ; ਰਾਜ/ਖੱਤਰੀ ਵਿਜੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ; ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜੇ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਅਨੁਯਾਈ; ਹਰੀਆਂ (ਕੰਢੇ/ਭੂਰੇ ਘੋੜੇ) ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਗਮਨ; ਠੀਕ ਲਿਟਰਜੀਕਲ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੋਮ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
AV 20.21 ਇੱਕ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ ਜੋ ਗਵੇਦੀ ਯੁੱਧ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਲੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸਾਬਤ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੈ—ਨਾਮ ਲਏ ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਲਾਬੰਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫਤਹ। ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ, ਵੈਰੀ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਧਨ-ਦਾਨ ਦੇ ਪੂਰਵ ਉਦਾਹਰਣ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਭਜਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਗਤੀ ਮੌਜੂਦਾ ਯਜਮਾਨ/ਪੋਸ਼ਕ ਵੱਲ ਸੰਚਰਿਤ ਹੋਵੇ—ਰਾਜਸੀ ਸਫਲਤਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਭੱਜਤ, ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਫੌਜ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਤੇ ਟਿਕਾਊ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ।
Sukta 22
ਇਹ ਛੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਤੋਤਰ ਸੋਮ-ਪੇੜਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ। ਪੇੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਨ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ’ ਇੰਦਰ ਵੱਲ ‘ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ’ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦ (ਉਤਸ਼ਾਹ/ਮਸਤਿ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਗੋਪਤੀ (ਗਾਂ-ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ) ਅਤੇ ਸਤਪਤੀ (ਸੱਚਾ/ਚੰਗਾ ਮਾਲਕ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਸੰਪੱਤੀ—ਅਤੇ ਥਿਰ ਸਰਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਲਈ ਬਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਿੱਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ (ਆਸ਼ਿਰ, ਮਧੁ) ‘ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਕੱਢਦੀਆਂ’ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
Sukta 23
AV 20.23 ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੌਤ-ਲਿਟਰਜਿਕ ਇੰਦਰ–ਸੋਮ ਸੂਕਤ ਹੈ (ਰਿਗਵੇਦੀ ਮੂਲ ਵਾਲਾ), ਜੋ ਸਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੋਮ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਆਰੰਭਣ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ: ਆਹਵਾਨ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਣ-ਪੱਥਰਾਂ (ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ ਉਪਕਰਣਾਂ) ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਤੋਤ੍ਰ-ਵਾਣੀ (ਵਾਕ), ਕਰਮ (ਪੇਸ਼ਣ/ਆਹੁਤੀਆਂ), ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਵੀਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਪਾਨ ਲਈ ਬੁਲਾਉਣਾ, ਰਾਧਸ (ਦਾਤ/ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਿੰਦਾ (ਨਿੰਦā) ਤੋਂ ਸਤੁਤਿਕਾਰ ਯਾਜਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ।
Sukta 24
AV 20.24 ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਫ਼ਤ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਯਜ्ञ ਵੱਲ “ਮੋੜ ਕੇ” ਸੋਮ-ਪਾਨ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਹੈ। ਨੌਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਪੀਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਕਸਰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਯਵ (ਜੌ/ਬਾਰਲੀ) ਵਰਗੀਆਂ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਲ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਹਾਇਤਾ (ਅਵਸ) ਬਣੇ।
Sukta 25
ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਭਜਨ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਇੰਦਰ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਅਥਰਵਵੇਦ (20) ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ, ਗਾਂ-ਧਨ, ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਰਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ/ਧਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ “ਭਰਨ” ਵਜੋਂ (ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਆਦਿ-ਪੂਰਵ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ—ਪਣੀ—ਤੋਂ ਧਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਜੈ, ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Sukta 26
AV 20.26 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਇੰਦਰ-ਆਹਵਾਨ ਸੂਕਤ ਹੈ। “ਹਰ ਜੋਤਣ ਤੇ ਹਰ ਇਨਾਮ ਵੇਲੇ” ਦੇਵ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੱਦਦਾ ਹੈ, ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਹੋਈ, ਧ੍ਰੁਵਪਦ-ਵਾਂਗ ਪੁਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਜੀਵੰਤ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਰਦਾਤਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਪਿਲ ਘੋੜੇ ਜੋਤ ਲਈ ਜੁੱਟਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਭ ਲਈ ਦਿਵਿਆ ਸਹਾਇਤਾ ਤੁਰੰਤ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 27
AV 20.27 ਰਿਗਵੇਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਕ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਦਾਤਾਰਤਾ ਨੂੰ “ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ” ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਧਨ ਉੱਤੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਧਨ ਉੱਤੇ—ਇਕਾਧਿਕਾਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਹਾਰਾ (ਮਿੱਤਰ ਸਤੁਤਿਕਾਰ/ਸਾਥੀ) ਅਤੇ ਸਭ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ.
Sukta 28
AV 20.28 ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੰਦਰ–ਵਲ ਚੱਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਵਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਤੋੜਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਸਿਆ ਹੋਇਆ ਅਵਰੋਧ ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਗਾਂ-ਧਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ-ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ੀ “ਚਮਕਦੀਆਂ ਧਾਮਾਂ” ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਭਾਗ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ-ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੁਜ਼ਰ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੀ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀਆਂ ਛਬੀਆਂ ਇਸਨੂੰ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਬਦਲਾਵਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਫਲਤਾ ‘ਮੋਹਰਬੰਦ’ ਲੱਗੇ ਤਦ ਗਤੀ ਮੁੜ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਚਿਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Sukta 29
AV 20.29 ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਤੋਮ/ਉਕਥ (ਸਤੁਤੀ-ਵਚਨ) ਨੂੰ ਯਜਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਬੋਲ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਨ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤੱਬ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਮੁਚੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਰਹਿਤ ਧੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ—ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਵੈਰੀ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਭੰਗ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੋਮ-ਸਹਾਇਤ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਹੇਠ ਉੱਚਤਾ/ਬਰਤਰੀ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Sukta 30
AV 20.30 ਰਿਗਵੇਦੀ ਸਤੋਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਕ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ। ਹਰੀ (ਤਾਂਬੜਾ/ਪੀਲਿਆ) ਸ਼ਕਤੀ—ਉਸਦੇ ਹਰੀ ਅਸ਼ਵ, ਹਰੀ ਕਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਵਜ੍ਰ—ਦੀ ਚਿੱਤਰਮਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਰਾਹੀਂ “ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣਾ” ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਾਣੀ (ਗਿਰਹ/ਉਕਥ) ਅਤੇ ਘਿਉ-ਸਮਾਨ ਹਵਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਦ (ਉਤਸ਼ਾਹਵਰਧਕ ਬਲ) ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਕਰਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਦ ਫਿਰ ਜਿੱਤ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਦਾਤ/ਸੰਪੱਤੀ (ਰਾਧਸ) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਰੀ-ਰੰਗੀਮਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਯਜਵਾਨਾਂ (ਪੂਰਵੇ ਯਜਵਾਨਹ) ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
