Adhyaya 99: The Greatness and Rite of the Sesame-Cow (Tiladhenu) Gift
Tiladhenumāhātmya
Ritual-Manual (Dāna and Dīkṣā) with Embedded Ethical-Discourse (Food-giving and Social Welfare)
പൃഥിവിയുമായുള്ള സംവാദത്തിൽ വരാഹഭഗവാൻ മഹാപാപനാശവും സമൃദ്ധിപ്രദതയും നൽകുന്ന വൈഷ്ണവ ആചാരക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു—മണ്ഡലത്തിൽ നാരായണദർശന-പൂജ, പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തിക ശുക്ല ദ്വാദശിയിലും സംക്രാന്തി-ഗ്രഹണകാലങ്ങളിലും। ഒരു വർഷത്തെ ഗുരു–ശിഷ്യപരീക്ഷ, ദീക്ഷാപൂർവ ഒരുക്കങ്ങൾ, മണ്ഡലനിർമ്മാണം, ദിക്പാലന്മാരുടെയും വ്യൂഹദേവന്മാരുടെയും (വാസുദേവ, സങ്കർഷണ/ബല, പ്രദ്യുമ്ന, അനിരുദ്ധ) പ്രതിഷ്ഠാ-പൂജ, മന്ത്രഹോമം, ഒൻപത് കുംഭങ്ങളാൽ ക്രമസ്നാനം—ശാന്തി, പാപനാശം, ജ്ഞാനം, ധനലാഭം തുടങ്ങിയ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച്—എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു। ഉദാഹരണമായി, അന്നദാനം അവഗണിച്ചതിനാൽ രാജാവ് ശ്വേതൻ മരണാനന്തരം വിശപ്പാൽ പീഡിതനാകുന്നു; തുടർന്ന് തിലധേനു നിർമ്മിച്ച് ദാനം ചെയ്യാൻ ഉപദേശം ലഭിക്കുന്നു। കർമ്മഫലത്തോടൊപ്പം സാമൂഹ്യധർമ്മവും അധ്യായം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—അന്നവും വിഭവങ്ങളും വിതരണം ചെയ്യുന്നതാണ് ഭൂധാരണത്തിനും മനുഷ്യക്ഷേമത്തിനും അടിസ്ഥാനം।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 99
Verse 1
अथ तिलधेनुमाहात्म्यम् ॥ धरन्युवाच ॥ या सा माया शरीरात्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ गायत्र्यष्टभुजा भूत्वा चैव त्रासुरमयोदधयत्
ഇപ്പോൾ തിലധേനുവിന്റെ മഹാത്മ്യം. ഭൂമി പറഞ്ഞു—അവ്യക്തജന്മനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ആ മായ, അഷ്ടഭുജയായ ഗായത്രിയായി മാറി ത്രാസുര എന്ന അസുരനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 2
सैव नन्दा भवेद्देवी देवकार्यचिकीर्षया ॥ महिषाख्यासुरवधं कुर्वती ब्रह्मणेरिता
അதே ശക്തി ദേവകാര്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് ദേവി നന്ദയായി; ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രേരണയാൽ മഹിഷ എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു।
Verse 3
वैष्णव्याख्या ततो देव कथमेतद्धि शंस मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ द्वयं जगद्धिता देवी गङ्गा शङ्कर सुप्रिया ॥
അപ്പോൾ (ദേവി) പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവാ, വൈഷ്ണവിയുടെ ഈ വൃത്താന്തം എങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കണം? എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.” ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവി, ലോകഹിതത്തിനായി രണ്ടുണ്ട്—ശങ്കരനു അത്യന്തം പ്രിയയായ ദേവി ഗംഗ.”
Verse 4
क्वचित्किंचिद्भवेद्दत्तं स्वपदं वेद सर्ववित् ॥ स्वायम्भुवे हतो दैत्यो वैष्णव्या मन्दरे गिरौ ॥
ചിലപ്പോൾ എന്തോ ദാനം/വരം ലഭിക്കും; സർവ്വജ്ഞൻ തന്റെ സ്ഥാനം അറിയുന്നു. സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ മന്ദരപർവ്വതത്തിൽ വൈഷ്ണവീ ഒരു ദൈത്യനെ വധിച്ചു.
Verse 5
महिषाख्यः परः पश्चात्स वै चैत्रासुरो हतः ॥ नन्दया निहतो विन्ध्ये महाबलपराक्रमः ॥
പിന്നീട് ‘മഹിഷ’ എന്ന മറ്റൊരാളും വധിക്കപ്പെട്ടു; അതേ ചൈത്രാസുരൻ തന്നെ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. മഹാബലവും പരാക്രമവും ഉള്ള അവൻ വിന്ധ്യദേശത്ത് നന്ദയാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 6
अथवा ज्ञानशक्तिः सा महिषोऽज्ञानमूर्त्तिमान् ॥ अज्ञानं ज्ञानसाध्यं तु भवतीति न संशयः ॥
അല്ലെങ്കിൽ അവൾ ജ്ഞാനശക്തിയാണ്; ‘മഹിഷ’ അജ്ഞാനത്തിന്റെ മൂർത്തിയാണ്. അജ്ഞാനം ജ്ഞാനത്താൽ തന്നെ ജയിക്കപ്പെടുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 7
मूर्त्तिपक्षे चेतिहासममूर्ते चैवगद्धृदि ॥ ख्याप्यते वेदवाक्यैश्च इह सा वेदवादिभिः ॥
മൂർത്തിപക്ഷത്തിൽ ഇതിനെ ‘ഇതിഹാസം’ എന്നു പറയുന്നു; അമൂർത്തപക്ഷത്തിൽ അത് ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ വേദവാക്യങ്ങളാൽ വേദവാദികൾ അതിനെ പ്രസിദ്ധമാക്കുന്നു.
Verse 8
इदानीं शृणु मे देवि पञ्चपातकनाशनम् ॥ यजनं देवदेवस्य विष्णोः पुत्रवसुप्रदम् ॥
ഇപ്പോൾ, ഹേ ദേവീ, അഞ്ചു മഹാപാതകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക—ദേവദേവനായ വിഷ്ണുവിന്റെ യജനം/ആരാധന, അത് പുത്രനും സമ്പത്തും നൽകുന്നു.
Verse 9
इह जन्मनि दारिद्र्यव्याधिकुष्ठादिपीडितः ॥ अलक्ष्मीवानपुत्रस्तु यो भवेत्पुरुषो भुवि ॥
ഈ ജന്മത്തിലേ തന്നെ ഭൂമിയിൽ ഒരാൾ ദാരിദ്ര്യം, രോഗം, കുഷ്ഠം മുതലായവ കൊണ്ട് പീഡിതനാകാം—സൗഭാഗ്യമില്ലാതെ, പുത്രഹീനനായി।
Verse 10
नारायणं परं देवं यः पश्यति विधानतः ॥ आचार्यदर्शितं देवि मन्त्रमूर्तिमयोनिजम् ॥
ഹേ ദേവീ, വിധിപൂർവ്വം നാരായണൻ എന്ന പരമദേവനെ ദർശിക്കുന്നവൻ—ആചാര്യൻ കാണിച്ച മന്ത్రమൂർത്തിയായി, അയോനിജൻ (അജന്മൻ) രൂപത്തിൽ—
Verse 11
कार्तिके मासि शुक्लायां द्वादश्यां तु विशेषतः ॥ सर्वासु वा यजेद्देवं द्वादशीषु विधानतः ॥
കാർത്തിക മാസത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ; അല്ലെങ്കിൽ എല്ലാ ദ്വാദശി ദിവസങ്ങളിലും—വിധിപ്രകാരം ദേവനെ ആരാധിക്കണം।
Verse 12
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भक्तानां तु परीक्षनम् ॥ संवत्सरं गुरुः कुर्याज्जातिशौचक्रियादिभिः ॥
ബ്രാഹ്മണ, ക്ഷത്രിയ, വൈശ്യ ഭക്തരെ പരിശോധിക്കുന്നതിനായി ഗുരു ഒരു വർഷം മുഴുവൻ ജന്മസ്ഥിതി, ശൗചാചാരങ്ങൾ, ക്രിയകൾ മുതലായ മാനദണ്ഡങ്ങളാൽ പരീക്ഷണം നടത്തണം।
Verse 13
संक्रान्त्यां वा महाभागं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ॥ यः पश्यति हरिं देवि पूजितं गुरुणा शुभे ॥
ഹേ ശുഭദേവീ, സംക്രാന്തിയിലോ ചന്ദ്ര-സൂര്യഗ്രഹണ സമയത്തോ ഗുരു പൂജിച്ച ഹരിയെ ദർശിക്കുന്നവൻ മഹാഭാഗ്യവാൻ ആകുന്നു।
Verse 14
तस्य सद्यो भवेत् तुष्टिः पापध्वंसश्च जायते ॥ सामान्यदेवतानां च भवतीति न संशयः ॥
അവനു ഉടൻ തന്നെ തൃപ്തി ഉണ്ടാകുന്നു, പാപനാശവും സംഭവിക്കുന്നു; സാധാരണ ദേവതകളെ സംബന്ധിച്ചും ഫലപ്രാപ്തി ഉണ്ടാകുന്നു—സംശയമില്ല।
Verse 15
उपासन्नं ततो ज्ञात्वा हृदयेनावधारयेत् ॥ तेऽपि भक्तिमतो ज्ञात्वा त्वात्मानं परमेश्वरम् ॥
പിന്നീട് (ദേവത) യഥാവിധി ഉപാസിക്കപ്പെട്ടതായി അറിഞ്ഞ്, അതിനെ ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢമായി ധാരണം ചെയ്യണം. അവർയും ഭക്തനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, നിന്നെയേ—സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപത്തെയേ—പരമേശ്വരനായി ഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 16
संवत्सरं गुरोर्भक्तिं कुर्युर् विष्णोरिवाचलाम् ॥ संवत्सरे ततः पूर्णे गुरुं चैव प्रसादयेत् ॥
ഒരു വർഷം മുഴുവൻ ഗുരുവിനോടുള്ള ഭക്തി വിഷ്ണുവിനോടുള്ളതുപോലെ അചലമായി ആചരിക്കണം. തുടർന്ന് വർഷം പൂർത്തിയായാൽ ഗുരുവിനെയും വിധിപൂർവ്വം പ്രസന്നനാക്കണം।
Verse 17
भगवंस्त्वत्प्रसादेन संसारार्णवतारणम् ॥ इच्छामस्त्वैहिकीं लक्ष्मीं विशेषेण तपोधन ॥
ഹേ ഭഗവൻ, നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ ഞങ്ങൾ സംസാരസമുദ്രം കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കൂടാതെ, ഹേ തപോധന, പ്രത്യേകമായി ഐഹിക ലക്ഷ്മിയും ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 18
एवमभ्यर्च्य मेधावी गुरुं विष्णुमिवाग्रतः ॥ अभ्यर्चितस्तैः सोऽप्याशु दशम्यां कार्त्तिकस्य तु ॥
ഇങ്ങനെ മേധാവി ഗുരുവിനെ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്നിധിയിൽ ആരാധിക്കുന്നു. അവർ ആരാധിച്ചതിനുശേഷം അദ്ദേഹം (ഗുരു)യും വേഗത്തിൽ—കാർത്തിക മാസത്തിലെ ദശമിദിനത്തിൽ—…
Verse 19
स्वप्नान्दृष्ट्वा गुरोरग्रे श्रावयेत विचक्षणः ॥ ततः शुभाशुभे तत्र लक्षयेत्परमो गुरुः ॥
സ്വപ്നങ്ങൾ കണ്ട ശേഷം വിവേകമുള്ള ശിഷ്യൻ അവ ഗുരുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ അറിയിക്കണം. തുടർന്ന് അതിലെ ശുഭാശുഭ ലക്ഷണങ്ങൾ പരമഗുരു നിർണ്ണയിക്കണം.
Verse 20
एकादश्यामुपोष्यैवं स्नात्वा देवालयं व्रजेत् ॥ गुरुश्च मण्डलं भूमौ कल्पितायां तु वर्त्तयेत् ॥
ഇങ്ങനെ ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവാലയത്തിലേക്ക് പോകണം. ഗുരുവും ഒരുക്കിയ നിലത്തിൽ മണ്ഡലം വിന്യസിക്കണം.
Verse 21
लक्षणैर्विविधैर्भूमिं लक्षयित्वा विधानतः ॥ षोडशारं लिखेच्चक्रं सर्वतोभद्रमेव च ॥
വിധിപ്രകാരം വിവിധ ലക്ഷണങ്ങളാൽ നിലം അടയാളപ്പെടുത്തി, പതിനാറു അരകളുള്ള ചക്രം വരയ്ക്കണം; കൂടാതെ സർവതോഭദ്ര രൂപവും വിന്യസിക്കണം.
Verse 22
अथवा अष्टपत्रं च लिखित्वा दर्शयेद्बुधः ॥ नेत्रबन्धं तु कुर्वीत सितवस्त्रेण यत्नतः ॥
അല്ലെങ്കിൽ എട്ട് ദളങ്ങളുള്ള രൂപം വരച്ച് പണ്ഡിതൻ അത് കാണിക്കണം. തുടർന്ന് വെളുത്ത വസ്ത്രം കൊണ്ട് ശ്രദ്ധയോടെ നേത്രബന്ധം (കണ്ണുകെട്ട്) ചെയ്യണം.
Verse 23
वर्णानुक्रमतः शिष्यान्पुष्पहस्तान्प्रवेशयेत्॥ नवनाभं यदा कुर्यान्मण्डलं वर्णकैर्बुधः॥
വർണങ്ങളുടെ ക്രമപ്രകാരം കൈയിൽ പുഷ്പങ്ങളുമായി ശിഷ്യരെ പ്രവേശിപ്പിക്കണം. പണ്ഡിതൻ വർണ്ണചൂർണങ്ങളാൽ ഒൻപത് നാഭികളുള്ള മണ്ഡലം നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ വിധി പുരോഗമിക്കുന്നു.
Verse 24
तदानिं पूर्वतो देवमिन्द्रपूर्वं तु पूजयेत्॥ लोकपालैः समं पूज्य अग्निं सम्पूजयेत्छुभे॥
അപ്പോൾ കിഴക്കുദിക്കിൽ ദേവനെ—ആദ്യം ഇന്ദ്രനെ—പൂജിക്കണം. ലോകപാലന്മാരോടൊപ്പം വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, ഹേ ശുഭേ, അഗ്നിയെയും സമ്യകായി സമ്പൂജിക്കണം.
Verse 25
स्वदिक्षु तद्वद्याम्यायां नैर्ऋत्यां निरृतिं न्यसेत्॥ वरुणं वारुणायां च वायुम् वायव्यतो न्यसेत्॥
തത്തത് ദിക്കുകളിൽ അതേവിധം—ദക്ഷിണദിക്കിലും നൈഋത്യ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിക്കിലും നിരൃതിയെ സ്ഥാപിക്കണം. പടിഞ്ഞാറ് (വാരുണ) ദിക്കിൽ വരുണനെയും, വായവ്യ (വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിക്കിൽ വായുവിനെയും സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 26
धनदं चोत्तरे न्यस्य रुद्रमीशानगोचरे। पूज्यैवं तु विधानॆन दिक्षेत्रेषु व्यवस्थिताम्॥
വടക്കുദിക്കിൽ ധനദൻ (കുബേരൻ)നെ സ്ഥാപിച്ച്, ഈശാന (വടക്ക്-കിഴക്ക്) പ്രദേശത്ത് രുദ്രനെ സ്ഥാപിക്കണം. ഇങ്ങനെ വിധിപ്രകാരം പൂജിച്ച്, ദിക്ക്ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന (ദേവതകളെ) പ്രതിഷ്ഠിക്കണം.
Verse 27
पद्ममध्ये तथा विष्णुमर्च्चयेत्परमेश्वरम्॥ पूर्वपत्रे बलं पूज्य प्रद्युम्नं दक्षिणे तथा॥
പിന്നെ പദ്മത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ പരമേശ്വരനായ വിഷ്ണുവിനെ അർച്ചിക്കണം. കിഴക്കൻ ദളത്തിൽ ബലനെ പൂജിക്കണം; തെക്കൻ ദളത്തിൽ പ്രദ്യുമ്നനെയും പൂജിക്കണം.
Verse 28
ऐशान्यां विन्यसेच्छङ्खमाग्नेय्यां चक्रमेव तु॥ याम्यायां तु गदां पूज्य वायव्यां पद्ममेव च॥
ഈശാന (വടക്ക്-കിഴക്ക്) ദിക്കിൽ ശംഖം സ്ഥാപിക്കണം; ആഗ്നേയ (തെക്ക്-കിഴക്ക്) ദിക്കിൽ ചക്രം തന്നെ സ്ഥാപിക്കണം. യാമ്യ (തെക്ക്) ദിക്കിൽ ഗദയെ പൂജിക്കണം; വായവ്യ (വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിക്കിൽ പദ്മത്തെയും സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 29
ऐशान्यां मुसलं पूज्य दक्षिणे गरुडं न्यसेत्॥ वामतो विन्यसेल्लक्ष्मीं देवदेवस्य बुद्धिमान्॥
ഈശാന ദിക്കിൽ മുസലം (ഉലക്ക) പൂജിക്കണം; ദക്ഷിണ ദിക്കിൽ ഗരുഡനെ സ്ഥാപിക്കണം. ദേവദേവന്റെ ലക്ഷ്മിയെ ഇടത്തുവശത്ത് ജ്ഞാനി സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 30
वैष्णवं कलशं चैव नवमं तत्र कल्पयेत्॥ स्नापयेन्मुक्तिकामं तु वैष्णवेन घटेन ह॥
അവിടെ ഒമ്പതാമതായി വൈഷ്ണവ കലശവും ഒരുക്കണം. വൈഷ്ണവ ഘടംകൊണ്ട് മോക്ഷകാമിയെ സ്നാനിപ്പിക്കണം.
Verse 31
धनुश्चैव तु खड्गं तु देवस्य पुरतो न्यसेत्। श्रीवत्सं कौस्तुभं चैव नवमं तत्र कल्पयेत्॥
ദേവന്റെ മുൻപിൽ ധനുസ്സും ഖഡ്ഗവും സ്ഥാപിക്കണം. അവിടെ ശ്രീവത്സവും കൗസ്തുഭവും എന്ന ചിഹ്നങ്ങളും ഒമ്പതാമതായി ക്രമീകരിക്കണം.
Verse 32
एवं पूज्य यथान्यायं देवदेवं जनार्द्दनम्॥ दलॆषु दिक्षु विन्यस्य अष्टौ कुम्भान्विधानतः॥
ഇങ്ങനെ നിയമപ്രകാരം ദേവദേവനായ ജനാർദനനെ പൂജിച്ച്, ദളങ്ങളിലും ദിക്കുകളിലും വിന്യാസം ചെയ്ത്, വിധിപ്രകാരം എട്ട് കുംഭങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 33
श्रीकामं स्नापयेत् तद्वद् ऐन्द्रेण तु घटेन ह ॥ प्राज्यप्रतापकामं च आग्नेयेन तु स्नापयेत् ॥
ശ്രീ (സമൃദ്ധി) ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെ അതുപോലെ ഐന്ദ്ര ഘടംകൊണ്ട് സ്നാനിപ്പിക്കണം; ധാരാളം തേജസ്സും പ്രതാപവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെ ആഗ്നേയ ഘടംകൊണ്ട് സ്നാനിപ്പിക്കണം.
Verse 34
मृत्युञ्जयविधानाय याम्येन स्नपनं तथा ॥ दुष्टप्रध्वंसनायालं नैऋतेन विधीयते ॥
മൃത്യുഞ്ജയവിധാനം നിർവഹിക്കുവാൻ യമസംബന്ധമായ സ്നാനവും ചെയ്യണം; ദുഷ്ടവും ഹാനികരവുമായ ശക്തികളുടെ പര്യാപ്ത നാശത്തിനായി നൈഋതി-സംബന്ധമായ വിധി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 35
शान्तये वारुणेनाशु पापनाशाय वायवे ॥ द्रव्यसम्पत्तिकामस्य कौबेरेण विधीयते ॥
ശാന്തിക്കായി വേഗത്തിൽ വരുണസംബന്ധമായ സ്നാനം ചെയ്യണം; പാപനാശത്തിനായി വായുസംബന്ധമായത്; ധനസമ്പത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവന് കുബേരസംബന്ധമായ വിധി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 36
रौद्रेण ज्ञानहेतोश्च लोकपालपदाप्तये ॥ एकैकेन नरः स्नातः सर्वपापविवर्जितः ॥
രുദ്രസംബന്ധമായ (സ്നാനം) ജ്ഞാനത്തിനായും ലോകപാലപദപ്രാപ്തിക്കായും ആകുന്നു. ഓരോന്നായി സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനാകുന്നു.
Verse 37
जायते विष्णुसदृशः सद्यो राजाथवा भवेत् ॥ अथवा दिक्षु सर्वासु यथासंख्येन लोकपान् ॥ पूजयीता स्वशास्त्रोक्तविधानेन विधानवित् ॥
അവൻ ഉടൻ വിഷ്ണുസദൃശനാകുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ ക്ഷണത്തിൽ രാജാവായേക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ വിധാനവിദൻ തന്റെ ശാസ്ത്രോക്ത രീതിപ്രകാരം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ക്രമാനുസൃതമായി ലോകപാലന്മാരെ പൂജിക്കണം.
Verse 38
एवं सम्पूज्य देवान्श्च लोकपालान् प्रसन्नधीः ॥ पश्चात्प्रदक्षिणान् शिष्यान् बद्धनेत्रान् प्रवेशयेत् ॥ आग्नेयी वारुणी दग्धा वायुना विधिना ततः ॥
ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരെയും ലോകപാലന്മാരെയും സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിച്ച്, പ്രസന്നബുദ്ധിയോടെ, തുടർന്ന് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത കണ്ണുകെട്ടിയ ശിഷ്യന്മാരെ അകത്ത് പ്രവേശിപ്പിക്കണം. പിന്നെ അഗ്നി-വരുണസംബന്ധമായതിനെ വായു-വിധിപ്രകാരം ‘ദഗ്ധം’ (ശുദ്ധീകരിച്ച്/സംസ്കരിച്ചു) ചെയ്യണം.
Verse 39
सौमेनाप्यायिता पश्चाच्छ्रावयेत्समयान्बुधः ॥ अनिन्द्यान्ब्राह्मणान्वेदान्विष्णुं ब्रह्माणमेव च ॥
സോമസംബന്ധമായതാൽ തൃപ്തരാക്കിയ ശേഷം ജ്ഞാനിയായ ഋത്വിക് പിന്നെ സമയങ്ങൾ (നിയമങ്ങൾ) ശ്രവിപ്പിക്കണം—നിന്ദാരഹിത ബ്രാഹ്മണർ, വേദങ്ങൾ, വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മാവ് എന്നിവയെക്കുറിച്ചും।
Verse 40
रुद्रमादित्यमग्निं च लोकपालग्रहांस्ततः ॥ गुरूंश्च वैष्णवांश्चापि पुरुषः पूर्वदीक्षितः ॥
അതിനുശേഷം രുദ്രൻ, ആദിത്യൻ, അഗ്നി; പിന്നെ ലോകപാലകരെയും ഗ്രഹശക്തികളെയും; കൂടാതെ ഗുരുക്കന്മാരെയും വൈഷ്ണവരെയും—മുന്ദീക്ഷിതനായവൻ ആദരിക്കണം।
Verse 41
एवं तु समयं ख्याप्य पश्चाद्धोमं तु कारयेत् ॥ ॐ नमो भगवते सर्वरूपिणे हुं फट् स्वाहा ॥
ഇങ്ങനെ സമയങ്ങൾ (ആചാരനിയമങ്ങൾ) പ്രഖ്യാപിച്ച ശേഷം ഹോമം നടത്തിക്കണം—“ഓം നമോ ഭഗവതേ സർവരൂപിണേ ഹും ഫട് സ്വാഹാ”।
Verse 42
षोडशाक्षरमन्त्रेण होमयेज्ज्वलिताग्नये ॥ गर्भाधानादिकाश्चैव क्रियाः समवघारयेत् ॥
ഷോഡശാക്ഷര മന്ത്രംകൊണ്ട് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ ഹോമം അർപ്പിക്കണം; ഗർഭാധാനാദി ക്രിയകൾ (സംസ്കാരങ്ങൾ) കൂടി യഥാവിധി ഗ്രഹിച്ച് (അനുഷ്ഠാനത്തിൽ) ഏകീകരിക്കണം।
Verse 43
त्रिभिराहुतिभिश्चापि देवदेवस्य सन्निधौ ॥ होमान्ते दीक्षितः पश्चाद्दद्याच्च गुरुदक्षिणाम्
ദേവദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ മൂന്നു ആഹുതികളും അർപ്പിക്കണം; ഹോമാന്തത്തിൽ ദീക്ഷിതൻ പിന്നീട് ഗുരുദക്ഷിണ സമർപ്പിക്കണം।
Verse 44
हस्त्यश्वकटाकादीनि हेमग्रामादिकं नृपः ॥ दद्याच्च गुरवे प्राज्ञो मध्यमे मध्यमं तथा
വിവേകമുള്ള രാജാവ് ഗുരുവിന് ആന, കുതിര, രഥം/വണ്ടി മുതലായവയും, ‘ഗ്രാമ’ അളവുപ്രകാരം സ്വർണ്ണവും മറ്റ് വിലയേറിയ വസ്തുക്കളും ദാനം ചെയ്യണം; മധ്യമാവസ്ഥയിൽ മധ്യമദാനമേ നൽകണം.
Verse 45
एवं कृते तु यत्पुण्यं माहात्म्यं जायते धरे ॥ तत्र शक्यं तु गदितुमपि वर्षशतैरपि
ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭൂമിയിൽ ഉദിക്കുന്ന പുണ്യവും മഹിമയും—അത് നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങൾ പറഞ്ഞാലും പൂർണ്ണമായി വിവരിക്കാനാവില്ല.
Verse 46
जप्ताः स्युः पुष्करे तीर्थे प्रयागे सिन्धुसङ्गमे ॥ देवागारे कुरुक्षेत्रे वाराणस्यां विशेषतः
ഇവയെ പുഷ്കര തീർത്ഥത്തിൽ, പ്രയാഗത്തിൽ, സിന്ധു സംഗമത്തിൽ, ദേവാലയത്തിൽ, കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് വാരാണസിയിൽ ജപമായി പാരായണം ചെയ്യണം.
Verse 47
ग्रहणे विषुवे चैव यत्फलं जपतां भवेत् ॥ तत्फलं द्विगुणं तस्य दीक्षितो यः शृणोति च
ഗ്രഹണത്തിലും വിഷുവ/അയന സമയത്തും ജപിക്കുന്നവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഫലം, ശ്രവണവും ചെയ്യുന്ന ദീക്ഷിതനു രണ്ടിരട്ടിയാകും.
Verse 48
देवा अपि तपः कृत्वा ध्यायंति च वदंति च ॥ कदा नो भारते वर्षे जन्म स्याद्भूतधारिणि
ദേവന്മാരും തപസ്സു ചെയ്ത് ധ്യാനിക്കുകയും പറയുന്നു— ‘ഹേ ഭൂതധാരിണി! ഞങ്ങൾക്ക് ഭാരതവർഷത്തിൽ ജനനം എപ്പോൾ ലഭിക്കും?’
Verse 49
दीक्षिताश्च भविष्यामो वराहं शृणुमः कथम् ॥ वराहं षोडशात्मानं त्यक्त्वा देहं कदा वयम्
ഞങ്ങൾ ദീക്ഷിതരാകും—വരാഹന്റെ കഥ എങ്ങനെ ശ്രവിക്കാം? ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് എപ്പോൾ ഞങ്ങൾ ഷോഡശാത്മക വരാഹനെ പ്രാപിക്കും?
Verse 50
यास्यामः परमं स्थानं यद्गत्वा न पुनर्भवेत् ॥ एवं जल्पन्ति विबुधा मनसा चिन्तयन्ति च
ഞങ്ങൾ പരമസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകും; അവിടെ എത്തിയാൽ വീണ്ടും ജന്മമില്ല. ഇങ്ങനെ വിബുധർ പറയുന്നു, മനസ്സിലും ധ്യാനിക്കുന്നു.
Verse 51
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ वसिष्ठस्य च संवादं श्वेतस्य च महात्मनः
ഇവിടെയും അവർ ഈ പുരാതന ഇതിഹാസം ഉദാഹരിക്കുന്നു—വസിഷ്ഠന്റെയും മഹാത്മാവായ ശ്വേതന്റെയും സംവാദം.
Verse 52
स्वर्गवासे स्थितो ह्यासिच्छ्वेतो राजा महायशाः ॥ आसीदिलावृते वर्षे श्वेतो राजा बृहत्तपाः
മഹായശസ്സുള്ള രാജാവായ ശ്വേതൻ സ്വർഗവാസത്തിൽ പാർത്തിരുന്നു. മഹാതപസ്സുള്ള രാജാവായ ശ്വേതൻ ഇലാവൃത-വർഷത്തിലും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 53
स महीṃ सकलां देवी सपल्लववनद्रुमाम् ॥ दातुमिच्छन्स चोवाच वसिष्ठं तपसां निधिम् ॥
ഹേ ദേവീ! മുളകൾ, വനങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടിയ സമഗ്ര ഭൂമിയെ ദാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, തപോനിധിയായ വസിഷ്ഠനോട് അവൻ പറഞ്ഞു.
Verse 54
भगवन् दातुमिच्छामि ब्राह्मणेभ्यो वसुन्धराम् ॥ देह्यनुज्ञां स चोवाच वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥
അവൻ പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ, ഞാൻ ബ്രാഹ്മണർക്കു വസുന്ധരയെ ദാനമായി നൽകുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി അനുവാദം തരുക.” ഇങ്ങനെ വസിഷ്ഠൻ രാജശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു.
Verse 55
सर्वेषामेव दानानामन्नदानं विशिष्यते ॥ अन्नाद्भवन्ति भूतानि अन्नेनैव च वर्धते ॥
എല്ലാ ദാനങ്ങളിലും അന്നദാനമാണ് ശ്രേഷ്ഠം; അന്നത്തിൽ നിന്നാണ് ജീവികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, അന്നം കൊണ്ടുതന്നെ അവർ വളർന്ന് പുഷ്ടിയാകുന്നു.
Verse 56
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन अन्नदानं ददस्व भोः ॥ वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा स राजा न तथाकरॊत् ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാശയാ, എല്ലാ പരിശ്രമത്തോടെയും അന്നദാനം ചെയ്യുക. വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും ആ രാജാവ് അതുപോലെ ചെയ്തില്ല.
Verse 57
रत्नवस्त्रमलङ्कारान् श्रीमन्ति नगराणि च ॥ यत्किञ्चित्कोषजातं स द्विजानाहूय तद्ददौ ॥
അവൻ ദ്വിജന്മാരെ വിളിച്ചു വരുത്തി രത്നങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, അലങ്കാരങ്ങൾ, സമൃദ്ധമായ നഗരങ്ങൾ, കൂടാതെ ഖജനാവിൽ സമ്പാദിച്ചിരുന്ന ഏതു ധനവും അവർക്കു ദാനമായി നൽകി.
Verse 58
प्रदत्तं ब्राह्मणस्याथ कुञ्जरानजिनानि च ॥ स कदाचिन्नृपः पृथ्वीं जित्वा परमधर्मवित् ॥
അവൻ ബ്രാഹ്മണനു ആനകളെയും അജിനങ്ങളെയും (മൃഗചർമ്മങ്ങൾ) ദാനമായി നൽകി. പിന്നീടൊരു സമയത്ത് ആ രാജാവ്—പരമധർമ്മജ്ഞൻ—ഭൂമിയെ ജയിച്ച്…
Verse 59
पुरोहितमुवाचेदं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ भगवन्नश्वमेधानां सहस्रं कर्तुमुत्सहे ॥
അവൻ ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ തന്റെ പുരോഹിതൻ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ, ഞാൻ സഹസ്ര അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്താൻ ശേഷിയുള്ളവൻ.”
Verse 60
सुवर्णरौप्यताम्राणि यागं कृत्वा द्विजातिषु ॥ दत्तानि तेन राज्ञा वै नान्नं दत्तं तथा जलम् ॥
ദ്വിജന്മാർക്കായി യാഗം നടത്തി ആ രാജാവ് സ്വർണം, വെള്ളി, താമ്രം എന്നിവ ദാനം ചെയ്തു; എന്നാൽ അന്നം നൽകിയില്ല, ജലവും അതുപോലെ നൽകിയില്ല.
Verse 61
वस्तु स्वल्पमिति ज्ञात्वा प्रभुः सोऽन्नं तु नाददत् ॥ एवं विभवयुक्तस्य तस्य राज्ञो महात्मनः ॥
“വസ്തു അല്പമാണ്” എന്നു കരുതി ആ ശക്തൻ അന്നം നൽകിയില്ല; വിഭവസമ്പന്നനായ ആ മഹാത്മ രാജാവിന്റെ നില ഇങ്ങനെയായിരുന്നു.
Verse 62
कालधर्मवशाद्देवि मृत्युḥ समभवत्तदा ॥ परलोके वर्तमानः स च राजा महामनाः ॥
ദേവീ, കാലധർമ്മത്തിന്റെ വശത്താൽ അപ്പോൾ മരണം സംഭവിച്ചു; ആ മഹാമനസ്സനായ രാജാവ് പരലോകത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 63
क्षुधया पीडितो ह्यासीत् तृषया च विशेषतः ॥ अनिनायाप्सरोभागं गत्वा श्वेताख्यपर्वतम्
അവൻ വിശപ്പാൽ പീഡിതനായിരുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ദാഹത്താൽ; ‘ശ്വേത’ എന്ന പർവതത്തിലേക്ക് ചെന്നു അപ്സരസ്സുകളുടെ ഭാഗം അവിടെ എത്തിച്ചു.
Verse 64
पुनर्विमानमारुह्य दिवमाचक्रमे नृपः ॥ अथ कालेन महता स राजा संशितव्रतः
അപ്പോൾ രാജാവ് വീണ്ടും വിമാനം കയറി സ്വർഗത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം ആ രാജാവ് ദൃഢവ്രതനിഷ്ഠനായി അതുപോലെ നിലകൊണ്ടു.
Verse 65
तान्यस्थीनि लिहन्दृष्टो वसिष्ठेन महात्मना ॥ उक्तश्च तेन किंच त्वं स्वास्थि भुङ्क्षे नराधिप
മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ അവനെ ആ അസ്ഥികൾ നക്കുന്നതു കണ്ടു പറഞ്ഞു—‘ഹേ നരാധിപാ, നീ നിന്റെ സ്വന്തം അസ്ഥികൾ എന്തിന് ഭുജിക്കുന്നു?’
Verse 66
एवमुक्तस्तदा राजा वसिष्ठेन महात्मना ॥ उवाच वचनं चेदं श्वेतो राजा मुनिं तदा
മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശ്വേതരാജാവ് ആ മുനിയോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 67
भगन् क्षुधितश्चास्मि अन्नपानं पुरा मया ॥ न दत्तं मुनिशार्दूल तेन मां बाधते क्षुधा
‘ഭഗവൻ, ഞാൻ വിശപ്പിലാണ്. ഹേ മുനിശാർദൂല, മുൻപ് ഞാൻ അന്നവും പാനവും ദാനം ചെയ്തില്ല; അതുകൊണ്ട് വിശപ്പ് എന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു.’
Verse 68
किं ते करोमि राजेन्द्र क्षुधितस्य विशेषतः ॥ अदत्तं नोपतिष्ठेत कस्यचित्किंचिदुत्तमम्
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—‘ഹേ രാജേന്ദ്രാ, പ്രത്യേകിച്ച് നീ വിശപ്പിലിരിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ നിനക്കായി എന്തു ചെയ്യാൻ കഴിയും? ദാനം ചെയ്യാത്ത ഉത്തമവസ്തു ആര്ക്കും പുണ്യഫലമായി ലഭിക്കുകയില്ല.’
Verse 69
रत्नहेमप्रदानेन भोगवान् जायते नरः ॥ अन्नपानप्रदानेन सर्वकामैस्तु तर्पितः
രത്നവും സ്വർണ്ണവും ദാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ഭോഗസുഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവനാകും; എന്നാൽ അന്നവും പാനവും ദാനം ചെയ്താൽ അവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളാലും തൃപ്തനാകും।
Verse 70
तन्न दत्तं त्वया राजन् स्तोकं मत्वा नराधिप ॥ श्वेत उवाच ॥ अदत्तस्य च सम्प्राप्तिस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
ഹേ രാജാവേ, ഹേ നരാധിപനേ! നീ അതിനെ ചെറുതെന്നു കരുതി ദാനം ചെയ്തില്ല. ശ്വേതൻ പറഞ്ഞു—ദാനം ചെയ്യാത്തവന് ലഭിക്കുന്ന ഫലം/പരിണാമം എന്തെന്ന് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു; അത് പറഞ്ഞു തരിക।
Verse 71
एवमुक्तस्ततो राज्ञा वसिष्ठो मुनिपुङ्गवः ॥ उवाच च मुनिर्भूयः श्वेतं वाक्यं महानृपम्
രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും മഹാരാജാവായ ശ്വേതനോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 72
शिरसा भक्तियुक्तेन याचितोऽसि महामुने ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अस्त्येकं कारणं येन जायते तन्न संशयः
ഹേ മഹാമുനേ! ഭക്തിയോടെ തലകുനിച്ച് നിങ്ങളോട് അപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—അത് ഉണ്ടാകാൻ കാരണം ഒറ്റത്തന്നെ; സംശയമില്ല।
Verse 73
स सर्वमेधमारॆभे स्वयं क्रतुवरं नृपः ॥ यजतानेन विप्रेभ्यो दत्ता गावो द्विपा वसु ॥
ആ രാജാവ് സ്വയം ശ്രേഷ്ഠമായ ‘സർവമേധ’ യാഗം ആരംഭിച്ചു; യാഗം നടത്തുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണർക്കു പശുക്കളും ആനകളും ധനവും ദാനം ചെയ്തു।
Verse 74
नान्नं तेन तदा दत्तं स्वल्पं मत्वा यथा त्वया ॥ ततः कालेन महता मृतोऽसौ जाह्नवीजले ॥
അവൻ അന്ന് അന്നദാനം ചെയ്തില്ല; അതിനെ ‘ചെറുത്’ എന്നു കരുതി—നീ (ഒരിക്കൽ) ചെയ്തതുപോലെ. പിന്നെ ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം അവൻ ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) ജലത്തിൽ മരിച്ചു.
Verse 75
कृत्वा पुण्यं विनीताś्वः सार्वभौमो नृपोत्तमः ॥ स्वर्गं च गतवान्सोऽपि यथा राजन् भवान् प्रभो ॥
പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത് വിനീതാശ്വൻ—സാർവ്വഭൗമൻ, രാജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—അവനും സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി; അതുപോലെ, ഹേ രാജൻ, ഹേ പ്രഭോ, നീയും (പോകും).
Verse 76
असावपि क्षुधाविष्ट एवमेव गतो नृपः ॥ मर्त्यलोके नदीतीरे गङ्गायां नीलपवर्तम् ॥
ആ രാജാവും വിശപ്പാൽ പീഡിതനായി അതേവിധം പോയി—മർത്ത്യലോകത്തിൽ ഗംഗാനദീതീരത്ത്, നീലപവർത്തം എന്ന സ്ഥലത്തേക്ക്.
Verse 77
विमानेनार्कवर्णेन भास्वता देववन्नृपः ॥ ददर्श च तदा राजा क्षुधितः स्वं कलेवरम् ॥
സൂര്യവർണ്ണമുള്ള ദീപ്തമായ വിമാനത്തിൽ ദേവനെപ്പോലെ ആയിരുന്ന ആ രാജാവ് അപ്പോൾ—വിശപ്പാൽ വേദനിച്ചുകൊണ്ട്—തന്റെ തന്നെ ശരീരം കണ്ടു.
Verse 78
पुरोहितं ददर्शाथ होतारं जाह्नवीतटे ॥ तद्दृष्ट्वाऽसावपि नृपः पप्रच्छ मुनिसत्तमम् ॥
പിന്നീട് അവൻ ജാഹ്നവീ തീരത്ത് പുരോഹിതനായ—ഹോതൃ—നെ കണ്ടു. അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ആ രാജാവും മുനിശ്രേഷ്ഠനോട് ചോദിച്ചു.
Verse 79
क्षुधायाः कारणं किं मे स होता तमुवाच ह ॥ तिलधेनुं भवान्राजञ् जलधेनुं च सत्तम ॥
രാജാവ് ചോദിച്ചു—“എന്റെ വിശപ്പിന്റെ കാരണം എന്ത്?” ഹോതൃ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജൻ, സത്തമാ! തിലധേനുവും ജലധേനുവും ദാനം ചെയ്യുക.”
Verse 80
घृतधेनुं च धेनुं च रसधेनुं च पार्थिव ॥ देहि शीघ्रं येन भवान्क्षुधया वर्ज्जितो भवेत् ॥
“ഹേ പാർത്ഥിവാ! ഘൃതധേനുവും, ധേനുവും (സാധാരണ പശു), രസധേനുവും കൂടി ദാനം ചെയ്യുക. വേഗം നൽകുക; അങ്ങനെ നീ വിശപ്പിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും.”
Verse 81
तपते यावदादित्यस्तपते वापि चन्द्रमाः ॥ एवमुक्तस्ततो राजा तं पुनः पृष्टवानिदम् ॥
“സൂര്യൻ തപിക്കുന്നതോളം കാലം, ചന്ദ്രനും പ്രകാശിക്കുന്നതോളം കാലം (ഫലം നിലനിൽക്കും).” ഇങ്ങനെ കേട്ട രാജാവ് അവനോട് വീണ്ടും ഇപ്രകാരം ചോദിച്ചു.
Verse 82
होतोवाच ॥ विधानं तिलधेनोश्च त्वं शृणुष्व नराधिप ॥ चतुर्भिः कुडवैश्चैव प्रस्थ एकः प्रकीर्तितः ॥
ഹോതൃ പറഞ്ഞു—“ഹേ നരാധിപാ! തിലധേനുവിന്റെ വിധാനം കേൾക്കുക. നാല് കുഡവ ചേർന്നതാണ് ഒരു പ്രസ്ഥം എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.”
Verse 83
पुच्छे प्रकल्पनीया सा घण्टाभरणाभूषिता ॥ ईदृशीं कल्पयित्वा तु स्वर्णशृङ्गीं तु कारयेत् ॥
അതിന്റേ പുച്ചഭാഗത്ത് യഥാവിധി ക്രമീകരിച്ച് മണിയാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കണം. ഇങ്ങനെ ഒരുക്കിയ ശേഷം സ്വർണശൃംഗങ്ങളുള്ളതാക്കി നിർമ്മിക്കണം.
Verse 84
कांस्यदोहां रौप्यखुरां पूर्वधेनुविधानतः ॥ कृत्वा तां ब्राह्मणायाशु दद्याच्चैव नराधिप ॥
മുൻപറഞ്ഞ ഗോദാനവിധിപ്രകാരം കാംസ്യദോഹനപാത്രവും വെള്ളിഖുരങ്ങളും ഉള്ളതായി അതിനെ നിർമ്മിച്ച്, ഹേ നരാധിപാ, ഉടൻ ബ്രാഹ്മണനു ദാനം ചെയ്യണം.
Verse 85
सा तु षोडशभिः कार्या चतुर्भिर् वत्सको भवेत् ॥ नासा गन्धमयी तस्या जिह्वा गुडमयी शुभा ॥
ആ (ധേനു-രൂപം) പതിനാറു ഘടകങ്ങളാൽ നിർമ്മിക്കണം; കിടാവ് നാലു ഘടകങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകണം. അതിന്റെ മൂക്ക് സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാൽ, ശുഭമായ നാവ് ശർക്കര (ഗുഡം) കൊണ്ടു നിർമ്മിക്കണം.
Verse 86
सर्वौषधिसमायुक्तां मन्त्रपूतां तु दापयेत् ॥ अन्नं मे जायतामन्यत् पानं सर्वरसास्तथा ॥
സകല ഔഷധികളാലും സമന്വിതവും മന്ത്രശുദ്ധിയുള്ളതുമായതായി അതിനെ ദാനം ചെയ്യിക്കണം— ‘എനിക്കായി മറ്റൊരു അന്നം ജനിക്കട്ടെ; അതുപോലെ സർവരസങ്ങളുള്ള പാനവും ലഭിക്കട്ടെ’ എന്ന്।
Verse 87
सर्वं सम्पादयास्माकं तिलधेनो द्विजार्पिता ॥ गृह्णामि देवि त्वां भक्त्या कुटुम्बार्थं विशेषतः ॥
‘ഹേ തിലധേനുവേ, ദ്വിജനു അർപ്പിതയായിട്ട് ഞങ്ങൾക്കായി എല്ലാം സഫലമാക്കുക. ഹേ ദേവീ, കുടുംബഹിതത്തിനായി പ്രത്യേകിച്ച്, ഭക്തിയോടെ ഞാൻ നിന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു’ എന്ന്।
Verse 88
भजस्व कामान्मां देवि तिलधेनो नमोऽस्तु ते ॥ एवंविधां ततो दद्यात्तिलधेनुं नृपोत्तम ॥
‘ഹേ ദേവീ തിലധേനുവേ, എന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുക; നിനക്കു നമസ്കാരം.’ തുടർന്ന്, ഹേ നൃപോത്തമാ, ഇത്തരത്തിലുള്ള തിലധേനുവിനെ ദാനം ചെയ്യണം.
Verse 89
कृष्णाजिनं धेनुवासो नन्दितां कल्पितां शुभाम् ॥ सूत्रेण सूत्रितां कृत्वा सर्वरत्नसमन्विताम् ॥
ഗോവിന്റെ ആവരണമായി കൃഷ്ണാജിനം അർപ്പിച്ച്, അതിനെ ശുഭവും ശോഭനവുമായ വിധത്തിൽ നിർമ്മിച്ച്, സൂത്രംകൊണ്ട് ബന്ധിച്ച്, സർവ്വരത്നങ്ങളാൽ സമന്വിതമാക്കണം।
Verse 90
सर्वकामसमावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः ॥ यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या कुर्यात्कारयतेऽपि वा ॥
ഇത് സർവ്വകാമസിദ്ധി വരുത്തുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല। ഭക്തിയോടെ ഇതു കേൾക്കുന്നവൻ, സ്വയം ചെയ്താലും ചെയ്യിപ്പിച്ചാലും (അവൻ ഫലം പ്രാപിക്കും)।
Verse 91
तस्य सद्यो भवेल्लक्ष्मीरायुर् वित्तं सुतः सुखम् ॥ दृष्ट्वा तु मण्डलगतं देवं देव्याः समन्वितम् ॥
അവനു ഉടൻ തന്നെ ലക്ഷ്മീ പ്രസന്നയാകും—ആയുസ്സ്, ധനം, പുത്രൻ, സുഖം ലഭിക്കും। മണ്ടലത്തിൽ ദേവിയോടുകൂടി നിലകൊള്ളുന്ന ദേവനെ ദർശിച്ചാൽ (കൂടുതൽ പുണ്യം ലഭിക്കും)।
Verse 92
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं च गच्छति ॥ गोमये मण्डले कृत्वा गोचर्म्म तदनन्तरम् ॥
അവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു। ഗോമയംകൊണ്ട് മണ്ടലം നിർമ്മിച്ച്, അതിനുശേഷം (അതിന് മേൽ) ഗോചർമ്മം വെക്കണം।
Verse 93
क्षीरवृक्षसमुद्भूतं दन्तकाष्ठं समन्त्रकम् ॥ भक्षयित्वा स्वपे्युर्हि देवदेवस्य सन्निधौ
ക്ഷീരവൃക്ഷത്തിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ദന്തകാഷ്ഠം മന്ത്രോച്ചാരണമോടെ ചവച്ച്/ഉപയോഗിച്ച്, പിന്നെ ദേവദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ ശയിക്കണം।
Verse 94
अनिरुद्धं तथा पूज्य पश्चिमे चोत्तरे तथा ॥ पूजयेद्वासुदेवं तु सर्वपातकशान्तिदम्
അതുപോലെ പടിഞ്ഞാറിലും വടക്കിലും അനിരുദ്ധനെ പൂജിക്കണം; സർവപാപശാന്തി നൽകുന്ന വാസുദേവനെയും ആരാധിക്കണം।
Verse 95
भवेदव्याहतं ज्ञानं श्रीमान्विप्रो विचक्षणः ॥ किं पुनर्नवभिः स्नातो नरः पातकवर्जितः
ജ്ഞാനം തടസ്സമില്ലാതെ ഉദിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണൻ സമ്പന്നനും വിവേകിയുമാകും—അപ്പോൾ ഒൻപതു വിധിസ്നാനങ്ങൾ ചെയ്ത് സ്നാനിച്ച മനുഷ്യൻ എത്രയോ അധികം പാപരഹിതനാകും!
Verse 96
दीक्षितात्मा पुनर्भूत्वा वराहं शृणुयाद्यदि ॥ तेन वेदपुराणानि सर्वे मन्त्राः ससंग्रहाः
ദീക്ഷിതാത്മാവായി വരാഹന്റെ (ഉപദേശം) ശ്രവിച്ചാൽ, അതിൽ വേദപുരാണങ്ങളും സർവ മന്ത്രങ്ങളും അവയുടെ സമാഹാരങ്ങളോടുകൂടി എന്നപോലെ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു।
Verse 97
अन्नं देहि सदा राजन् सर्वकालसुखावहम् ॥ अन्नेन चैव दत्तेन किं न दत्तं महीतले
ഹേ രാജാവേ, എപ്പോഴും അന്നദാനം ചെയ്യുക; അത് സർവകാലസുഖം നൽകുന്നു. അന്നം ദാനം ചെയ്താൽ ഭൂമിയിൽ ദാനം ചെയ്യാത്തത് എന്തുണ്ട്?
Verse 98
तत्र प्राग्जन्ममूर्त्तिश्च पुरा दग्धा महात्मनः ॥ तत्रास्थीनि स सङ्गृह्य लिहन्नास्ते स पार्थिवः
അവിടെ ആ മഹാത്മാവിന്റെ മുൻജന്മത്തിലെ ദേഹരൂപം മുമ്പേ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അവിടെയുള്ള അസ്ഥികൾ ശേഖരിച്ച് ആ രാജാവ് അവയെ നക്കിക്കൊണ്ട് അവിടെ തന്നെ ഇരുന്നു നിന്നു।
Verse 99
तच्छृणुष्व नरव्याघ्र कथ्यमानं मयाऽनघ ॥ आसीद्राजा पुराकल्पे विनीताश्वातिविश्रुतः
ഹേ നരവ്യാഘ്രാ, ഹേ അനഘാ! ഞാൻ പറയുന്ന ഈ കഥ ശ്രവിക്കൂ. പുരാകൽപ്പത്തിൽ വിനീതാശ്വൻ എന്ന അത്യന്തം പ്രശസ്തനായ രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 100
विनीताश्व उवाच ॥ कथं सा दीयते ब्रह्मंस्तिलधेनुर्जिगीषुभिः ॥ भुङ्क्ते स्वर्गं च विप्रेन्द्र तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
വിനീതാശ്വൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ബ്രഹ്മൻ! വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ എങ്ങനെ തിലധേനുവിനെ ദാനം ചെയ്യണം? ഹേ വിപ്രേന്ദ്ര! അതിലൂടെ സ്വർഗ്ഗഭോഗം എങ്ങനെ ലഭിക്കുന്നു? ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു, പറഞ്ഞു തരൂ.
Frequently Asked Questions
The chapter’s central ethical claim is that anna-dāna (the giving of food) is foundational to social welfare and the maintenance of life on Earth: beings arise and thrive through food, so withholding basic sustenance creates harm that persists beyond death. This ethic is reinforced through an itihāsa in which royal generosity focused on valuables and sacrifices is portrayed as incomplete when food and water are neglected. The ritual instructions are thus framed as not only expiatory technique but also as a discipline aligning prosperity with responsible distribution of essential resources.
The text highlights Kārttika-māsa, especially Śukla Dvādaśī, as a prime occasion for worship and darśana of Nārāyaṇa according to procedure. It also mentions performing or attending the rite on saṅkrānti (solar ingress) and during candrasūrya-grahaṇa (lunar and solar eclipses), and more generally on Dvādaśī days. A specific sequencing includes fasting on Ekādaśī, bathing, and entering the temple/ritual space for maṇḍala worship, followed by homa and concluding gifts.
Through the Pṛthivī–Varāha instructional frame, the chapter treats terrestrial well-being as dependent on orderly human conduct: correct ritualized offerings, regulated initiation ethics, and especially the circulation of food and resources. By elevating anna-dāna as the most vital gift—because it enables the flourishing of living beings—the narrative implicitly links human economic choices to Earth’s stability (Pṛthivī as the sustaining ground for life). The maṇḍala and dikpāla arrangements further symbolize spatial order and stewardship across directions and regions.
The chapter references Vasiṣṭha as the authoritative sage interlocutor within the embedded exemplum, and presents two royal figures—King Śveta and the earlier King Vinītāśva—as didactic models for evaluating kingship, charity, and ritual priorities. It also invokes standard cosmological-administrative figures such as the dikpālas (Indra, Agni, Yama, Nirṛti, Varuṇa, Vāyu, Kubera/Dhanada, Rudra/Īśāna) and Vaiṣṇava Vyūha deities (Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa/Bala, Pradyumna, Aniruddha) as part of the ritual hierarchy.